માનાં ગર્ભકમળમાં પાંગરતી વેળાથી જ
કોકડું વળી જવાની આદતવશ
જીવવાની પહેલ થતી રહી છે.
એ પહેલું બંધકિસ્તાન
અહેસાસ વગરનું પણ મહેસૂસ કરેલું …
પછી તો
ગળથૂથીથી જ
બંધનોની પરંપરા
ખાવુંપીવું, પહેરવું ઓઢવું
બોલવુંચાલવું, હરવુંફરવું
બધું માનો પાલવ પકડીને કે
પાપાની આંગળી ઝાલીને
નામ ઘડતરનું
ને તૈયારી
પણતર, ચણતર, જીવતરની!
પછી
આવી
શાળા
શિસ્તને નામે બંધનો જડબેસલાક !
આ જ ભણાય
આમ જ ભણાય
આમ જ લખાય
આમ જ વંચાય
આમ જ બોલાયચલાય
પછી
સમાજ
સમાજમાં રહેવું હોય તો
પરંપરાગત
નીતિઅનીતિના બુઝર્વા
અટપટા નિયમો
લોકનો ડર, ઘરવાળાનો ડર, સમાજનો ડર
ડર, ડર, ડરનું સામ્રાજ્ય!
પછી લગ્નબંધન
કહેવાય પ્રેમબંધન
પણ
નકારનું તાળું જડબેસલાક
કોની મજાલ કે તોડે?
ને રાજ્ય પણ
શું કામ બાકી રહે?
સલામતી નામે કાયદાની વણજાર
અટપટી માયાજાળ!
પછી તો
જન્મ, જીવન,પોષણ, શિક્ષણ, હરફર, બોલચાલ ……
સ્વતંત્રતાના મૂળભૂત અધિકારો
પરંતુ
હક્કને નામે ફરજનું જાળું!
છેવટે
સઘળા બંધનો તૂટ્યાં
કે મુક્તિ મળી …
ત્યારે
આશાઅરમાન, ઈચ્છા, સપનાં સઘળું
તનમનધન સાથે ભભૂતિમાં તબદીલ થઈ ગયું હતું!

૧૩/૫/૨૦૧૯

મન્ટોનું જીવન ચરિત્ર વાંચતાં શબ્દ મળ્યો, “કન્ટ્રોલિસ્તાન”, જેનો અનુવાદ ,કર્યો “બંધકિસ્તાન”. કોઈ બીજો શબ્દ સૂચવવાનું અપેક્ષિત છે. કાવ્ય મારું મૌલિક છે. — બકુલા

સત્તરમી લોકસભા માટેના મતદાનની પ્રક્રિયા હવે ઉપાન્ત્ય તબક્કો વટી ચૂકી છે ત્યારે મળતા નિર્દેશો આગલા રાઉન્ડની જેમ જ ત્રિશંકુ લોકસભાનો સંકેત આપે છે. મોદી ભા.જ.પ. સૌથી મોટા પણ ચોખ્ખી બહુમતી વગરના પક્ષ તરીકે ઉભરે ત્યારે કેવુંક ચિત્ર સરજાશે એ અલબત્ત અનુમાનનો વિષય છે. ત્રણેક દાયકા પર રાજીવ ગાંધી અને કૉંગ્રેસ સૌથી મોટા પણ બહુમતી વગરના પક્ષ તરીકે ઊભર્યાં ત્યારે એમણે ભલે ગણતરી સરની પણ ગરવાઈભેર એવું વલણ લીધું હતું કે જનાદેશ અમારા પુનઃ સત્તારોહણ માટેનો નથી. ત્યાર પછી વિશ્વનાથ પ્રતાપસિંહના નેતૃત્વમાં બહારથી ભા.જ.પ. અને સી.પી.એમ.ના સમર્થનપૂર્વકની સરકાર બની હતી એનો જાગ્રત વાચકોને ખયાલ હોય જ. ધારો કે મોદી ભા.જ.પ. આવા સંજોગોમાં મુકાય તો તે શું કરશે?

અત્યારે એણે જે જીવસટોસટના જંગનું વલણ લીધું છે એ જોતાં તે બહુમતી વગરના પણ સૌથી મોટા પક્ષમાંથી જોડાણ અને ટેકાભેર બહુમતી હાંસલ કરી સત્તાસ્થાને બેસવા કોશિશ કરશે એમ માનવામાં એની તાસીર અને તકાજો જોતાં હરકત ન હોવી જોઈએ. જો કે, સંસદીય લોકશાહીની સાદી સમજ મુજબ આવી સરકારને સત્તારૂઢ થવાનો અધિકાર છે એ પણ એક હકીકત છે.

અત્યારે આપણી ચર્ચાનો ઠીકઠીક હિસ્સો કૉંગ્રેસ અને ભા.જ.પ.ની ફરતે ચાલે છે. નરેન્દ્ર મોદી આ જંગને નમો વિ. રાહુલ એવો આમળો આપી પોતાની સરસાઈ હાંસલ કરવાના વ્યૂહમાં સ્વાભાવિક જ રમે છે. આ સરસાઈની શોધમાં એમણે રાહુલના પિતા રાજીવને પણ ચૂંટણી જંગનો લાભ આપવા ધાર્યો છે. તે આઈ.એન.એસ. વિરાટ ઘટનાથી સ્પષ્ટ સમજાય છે. આપણા રાજ્યકર્તાઓને છેલ્લા દાયકાઓમાં અરુણ શૌરિએ પૂર્વે ઇંદિરાજી સંદર્ભે નિર્દેશ કર્યો હતો તેમ ‘સ્ટેટ એઝ પ્રાઈવેટ એસ્ટેટ’ની મનોવૃત્તિ ઠીક સદી ગઈ છે. ન તો રાહુલ ગાંધી એ મુદ્દે નિરપવાદ હતા, ન તો એ પછીના આજ સહિતનાઓ પૈકી મોટાભાગના છે. જો કે, આ ક્ષણે એ વિગત ઉછાળી એને રાજીવ સાથે ગોટવી દઈ વર્તમાનમાં પોતે છૂટી જવાનો નમો વ્યૂહ નાગરિક ભાગ્યે જ સ્વીકારી શકે. રાજીવ ગાંધીની ટીકા તે તમાસા વર્તમાન કાર્યહિનારાબ નથી. જેમ ગુજરાતના સંહારસત્રની ટીકા કરવાનું તેમ શીખ સંહારસત્રની ટીકા કરવાનું આ લખનવ સહિત અનેકને ભાગે આવ્યું હશે. પણ ‘ધ અધર’ના સ્થાયી વેરભાવની રાજનીતિ (ભા.જ.પ.) અને ‘ધ અધર’ના ક્ષણાવેશી વેરભાવની રાજનીતિ (કૉંગ્રેસ) બેઉની ટીકા બરકરાર છતાં બંનેને એક લાકડીએ હાંકી શકાય નહીં. ભા.જ.પ. હસ્તક ‘ગોરક્ષા’ સહિતની રીતે ચાલુ રહેલ હમણેનું વૈરસત્ર કૉંગ્રેસના ૧૯૮૪નું વિચલનથી આ ક્ષણે ક્ષમ્ય બનતું નથી.

પ્રાદેશિક પક્ષો કોઈક છેડેથી ‘કિંગમેકર’ સરખી અગર પહેલકારી ભૂમિકા કેટલે અંશે ને કેવીક ભજવશે તે પણ હમણેનાં અનુમાનોમાં ખાસો હિસ્સો રોકે છે. પ્રાદેશિક પક્ષોની સહિયારી સત્તાચેષ્ટા કૉંગ્રેસ કે ભા.જ.પ. કોને કેવી અને કેટલી ફળશે તે અલબત્ત જોવું રહેશે. તેમ છતાં, જે વાનું પાધરું પમાતું નથી અને પૂરું પકડાતું નથી તે કદાચ જુદું જ છે : બહુ ઝડપથી આપણે એવી પરિસ્થિતિમાં મુકાઈ રહ્યા છીએ જેમાં નિર્ણયનો મુદ્દો આ કે તે પક્ષ અગર તો ફલાણી સંકલના જેટલો સરળ અને સપાટ નથી.

આ સવાલ સંકુલ એટલા માટે છે અને હોવાનો છે કે એમાં નિર્ણયનો મુદ્દો કૉંગ્રેસ કે ભા.જ.પ. કે બીજા એ નહીં એટલો તમને અને મને કેવું ભારત ખપે છે એનો છે. સ્વરાજ પછી પહેલી જ વાર – જો કે કટોકટીકાળના જળથાળ પડકારનો અપવાદ બાદ કરતાં – આપણે એક પ્રજા તરીકે આવી પરિસ્થિતિમાં મુકાયા છીએ. ૧૯૭૭ની શકવર્તી ચૂંટણીમાં પક્ષ ‘અ’ વિ. પક્ષ ‘બ’ જેટલો સાદો મુદ્દો નહોતો, પણ લોકશાહી વિ. અધિકારશાહી એ એનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ હતું.

સામાન્ય રીતે એવું કહેવામાં આવે છે કે ૧૯૭૭ની ચૂંટણીએ જયપ્રકાશના આંદોલનની આબોહવામાં રચાયેલ પક્ષના એક ઘટક તરીકે જનસંઘ (ભાવિ ભા.જ.પ.) માટે રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં અનુકૂળતા કરી આપી. જેમણે કટોકટીરાજ જોડે રહેવું પસંદ કર્યું હતું એ સૌ જનતંત્રને વરેલ જેપી જનતા બળોને એવો ટોણો મારવાનું પણ ચૂકતા નથી કે તમે જનસંઘને અનુકૂળતા કરી આપી. ઉપલક ઉભડક રીતે આ ટોણાને માટે અવકાશ નથી એવું પણ નથી. માત્ર, જેમણે કટોકટીરાજ સાથે રહેવું પસંદ કર્યું એમણે સામી છાવણીમાં જનસંઘની પ્રતિષ્ઠાની સગવડ કરી આપી એ એમને અને બીજાને ઝટ સમજાતું નથી. જે બીજું નથી સમજાતું તે એ કે જનતા છાવણીમાં જનસંઘ એ જનસંઘ હોવાને કારણે નહીં પણ કટોકટીરાજના વિરોધી સામાવડાના અંગ તરીકેના વૈચારિક અને વ્યૂહાત્મક ઘેરાવમાં હતો.

એ જનસંઘ (હવે ભા.જ.પ.) આજે નથી. આ લખનારને યાદ છે, ક્યારેક અડવાણીની હેડીના ભા.જ.પ. શ્રેષ્ઠીએ નરસિંહરાવને લાલબહાદુર શાસ્ત્રી પછીના અચ્છા કૉંગ્રેસી વડાપ્રધાન તરીકે ઓળખાવ્યા હતા. નરસિંહ રાવ અને મનમોહન સિંહે (વડાપ્રધાન અને નાણાપ્રધાનની જોડીએ) કથિત નવી આર્થિક નીતિ દાખલ કરી અને ભા.જ.પે. એમાં પોતાનાં આર્થિક વલણોની સ્વીકૃતિ જોઈ ત્યારે આ લખનારે અને બીજા એકબે મિત્રોએ અડવાણીને પૂછ્યું હતું કે હવે તમારો અને કૉંગ્રેસનો જુવારો શું કામ રાખો છો? (બલરાજ મધોકે એક તબક્કે કૉંગ્રેસ-જનસંઘ એકત્ર આવે એવી હિમાયત કરી પણ હતી.) અમારી ચર્ચામાં અડવાણીનો સ્પષ્ટ પ્રતિભાવ વિપળના પણ વિલંબ વગર એ હતો કે અમારું અસ્તિત્વ આર્થિક નીતિને ધોરણે નહીં પણ ચોક્કસ ઓળખવશ છે. ‘બિના હમારી હિંદુ પહચાન કે હમ, હમ નહીં રહેંગે.’

જનતા અવતાર પછીના જનસંઘે, ભા.જ.પ. રૂપે, અગાઉના જનસંઘ કરતાં જુદી પહેચાન બનાવવાની કોશિશ કરી જોઈ પણ વાત ન જામી એટલે એણે વળી ‘હિંદુ પહેચાન’ની કમર કસી અને દેશે અયોધ્યાય જ્વર અગર જુવાળ સાથે એનો સીધો સાક્ષાત્કાર કર્યો. જો કે તો પણ વ્યાપક સ્વીકૃતિ માટે આગળ ચાલતાં અડવાણી નહીં – રિપીટ, અડવાણી નહીં – પણ વાજપેયીના નેતૃત્વમાં પેલી પહેચાન ફરતે એક ઉદાર છબીનું ભામંડળ એણે રચવું પડ્યું તે આપણે ૧૯૯૮-૨૦૦૪ની ભા.જ.પ. રાજવટ હસ્તક જોયું છે. આ રાજવટને ૨૦૦૨માં જે બટ્ટો લાગ્યો તેણે એને ૨૦૦૪માં ‘ફિલગુડ’ અને ‘ઇન્ડિયા શાઈનિંગ’ છતાં સત્તા ખોવડાવી એવું વાજપેયીએ અસંદિગ્ધ શબ્દોમાં કહેલું છે.

બીજી બાજુ, ૨૦૦૨માં જેમણે ચોક્કસપણે લાભ જોયો એમણે જૂના જનસંઘનાં આરંભિક વર્ષોના પોતાના વૈકલ્પિક વિમર્શ(હિંદુ પહેચાન)ના રાજકારણની ધૂણી ઓર ધખાવી. અલબત્ત, એની સાથે વિકાસનો વેશ પણ જોડવાપણું જોયું. ૧૯૯૨માં અયોધ્યા લેતાં લખનૌ ખોયું હશે, ૨૦૦૨માં ગુજરાત સાચવતાં ૨૦૦૪માં દિલ્હી ખોયું. પણ છેવટે ૨૦૧૪માં ભલે અડવાણીને કોરાણે મેલીને પણ પેલો વૈકલ્પિક વિમર્શ ૩૧ ટકે ગાદીનશીન થયો.

આજે ત્રિશંકુ લોકસભાની સંભાવના વચ્ચે મોદી ભા.જ.પ.નો જીવસટોસટનો જંગ વ્યક્તિગત સત્તા ઉપરાંત પોતાના વિમર્શના દૃઢીકરણ વાસ્તે છે. ૨૦૧૪થી શરૂ કરેલી પ્રક્રિયા (ગાંધીનેહરુપટેલની સ્વરાજગામી રાજનીતિને ધોરણે જો કે વિક્રિયા) એ ચાલુ રાખવા માગે છે. સ્વરાજસંગ્રામ અને સ્વરાજનિર્માણના લાંબા દોરમાં જે સર્વસમાવેશી વિમર્શ હતો તે સિવાયનો વિમર્શ એને ખપે છે. આ વિમર્શ કઈ દિશામાં હશે એનાં પૂરતાં ઇંગિતો આપણને અગાઉનાં વરસો કરતાં વધુ સ્પષ્ટપણે હમણેનાં વરસોમાં મળ્યાં છે. યથાપ્રસંગ એને અંગે સમાંતરપણે અહીં ટીકાનિર્દેશ કરવાનું થતું રહ્યું છે. વાચક જો છેલ્લાં પાંચ વરસના આ સરકાર, આ સત્તાપક્ષ અને આ પરિવારના ક્રિયાકલાપને સમગ્રપણે જોશે તો તેને પણ તે સમજાઈ રહેશે. ઉત્તર પ્રદેશમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીના પરિણામ પછી એકાએક જ યોગી આદિત્યનાથની મુખ્યમંત્રીપદે પ્રતિષ્ઠા થઈ કે હમણાં ભોપાલમાં છેલ્લી ઘડીએ સાધ્વી પ્રજ્ઞા સિંહ ઠાકુરનો પ્રવેશ થયો તેનું ચોક્કસ લૉજિક છે.

ખબર નથી, કૉંગ્રેસને કે કથિત ફેડરલ મોરચાને અગર નવા મતદારને કેટલું સમજાય છે કે પક્ષો વચ્ચે નહીં પણ ‘ભારત’ માટેની લડાઈ આ છે. ધારો કે ભા.જ.પેતર વડપણ હેઠળની કોઈ મીલીજુલી રચના બની એટલા માત્રથી ભારત માટેની કોશિશ ને કશ્મકશ પૂરી થવાની નથી. આવી કોઈ સૂચિત રચના પછી અને છતાં, રાહતના લગરીક શ્વાસ પછી અને છતાં, કેટલે વીસે સો થશે એવો એક દુર્ગભેદી પડકાર તો નાગરિક સમક્ષ નિશ્ચે હોવાનો છે.

સૌજન્ય: “નિરીક્ષક”, 16 મે 2019; પૃ. 01-02

હમણાં આપણે બે મિનિટ પહેલાં મૌન પાળ્યું … ૧૯૪૮માં એક સાંજે, આ સમયે, એક વૃદ્ધ માણસ, બે વ્યક્તિના સહારે રસ્તો પસાર કરી રહ્યો હતો અને એક શખ્સે વૃદ્ધ માણસના દુર્બળ શરીરમાં ત્રણ ગોળી ધરબી દીધી. એ શખ્સને આ ઘરડા માણસથી નફરત હતી? એક જર્જરિત કાયાથી નફરત હતી? શું તે આ ઘરડા માણસને જ મારવા માગતો હતો કે તેનું લક્ષ્ય બીજું જ કંઈક હતું? એ જર્જરિત દેહને મારવા નહોતો માગતો, એના નિશાને એક વિચાર હતો, એક સ્વપ્ન હતું, એક ઉમ્મેદ હતી, એક ભરોસો હતો; જેનું નામ ગાંધી હતું. પણ એ સ્વપ્ન, આશા, ઉમ્મેદ, ભરોસો, સિદ્ધાંત કે સત્યને ગોળીથી ઠાર મારી શકાતાં નથી. ગાંધી હયાત છે, અને એ વાતની મારા-તમારા કરતાં એ લોકોને વધારે ખબર છે, જે લોકો ગાંધીને નફરત કરે છે. એમનામાં હિંમત નથી કે જે ગાંધીની તેમણે હત્યા કરાવી, એ ગાંધી, જેમના દરેક આદર્શ, દરેક સિદ્ધાંતની તેઓ વિરુદ્ધમાં હતા અને છે; તેની સામી છાતીએ આવીને, દુર્દશા કરી શકે. હજી પણ તેમણે રાજઘાટ ઉપર હાથ જોડીને ઊભા રહેવું પડે છે. આ એવાં ઉંદરડાંઓ છે જે ગાંધીના પગ ધીમે ધીમે કટક-બટક કાપી રહ્યાં છે અને આશા રાખી રહ્યા છે કે આવનારાં બસો-ત્રણસો વર્ષમાં આ પ્રતિમાનું કદ ઘટાડવામાં તેઓ સફળ થશે. પણ એમ થવાનું નથી. એ એટલા માટે કે ગાંધી દરેકનાં દિલમાં, દરેકના વિચારોમાં ઓછા કે અધિક, પણ દરેક હિન્દુસ્તાનીના હૃદયમાં જીવતા છે.

પણ આપને જણાવી દઉં કે માત્ર ગાંધીજી જીવતા નથી, ગાંધીજીની હત્યા કરનાર, જેને થોડા દિવસોમાં ફાંસીની સજા થઈ હતી, એ પણ જીવતો છે. એટલે કે મારનાર એકમાત્ર માણસ નહોતો, એક વિચારધારાએ ગાંધીજીને માર્યા હતા. એ વિચારધારા, સામાજિક-રાજકીય દર્શને, એક આઇડિયોલૉજીએ ગાંધીને ગોળી મારી હતી, જે આજે પણ પ્રવર્તમાન છે. આજે હિન્દુસ્તાનનાં દરેક ગામ, ગલી, શહેરી, શેરી કે સડક ઉપર ક્યાં ય કોઈ એક ગાંધી ચાલી રહ્યો છે અને એક ગોડસે બંદૂક લઈને ઊભો છે. હત્યા થાય છે, હત્યા થતી રહે છે, પણ ગોડસેની ગોળી ખતમ નથી થતી કે ગાંધીજીની જિંદગી પણ સમાપ્ત થતી નથી. આપણે ૧૯૪૮ના એ દિવસે તો ગાંધીજીને બચાવી શક્યા નહીં, પણ હવે તેમને બચાવવાના છે. હત્યારા તો આજે પણ સક્રિય છે. ગાંધીહત્યા પાછળથી આઇડિયોલૉજી જે ગાંધીજીની વિરુદ્ધમાં હતી, તે આજે વધી શક્તિમાન થતી જાય છે, આપણે તેની સામે લડવાનું છે.

આખરે એ લોકોને કઈ વાતનો રોષ છે? એમની ફરિયાદ શી છે? એમને ગાંધીજી સાથે કઈ બાબતે વાંધો છે? નેહરુથી નફરત કેમ છે? અને સેક્યુલર લોકોના સમૂહ સાથે કે ડાબેરીઓ સાથે એમને કઈ વાતનો વાંધો છે? આ બધાંએ તમારું શું બગાડ્યું છે? મૂળ વાત એ છે કે તમે જોશો તો જણાશે કે સ્વાયંત્ર્યસંગ્રામની સાથે એમને કોઈ નાતો નથી. ભારતની આઝાદીની લડાઈમાં એમને પોતાનો નાયક કૉંગ્રેસ પાસેથી ઉછીનો લેવો પડે છે. સરદાર પટેલ કોણ હતા? જવાહરલાલ નેહરુના સાથી સહયોગી અને નેહરુ કૅબિનેટના ગૃહમંત્રી એ જ સરદાર જેમણે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક પર પ્રતિબંધ લગાવ્યો હતો, પણ એમને સરદાર સિવાય છૂટકો નથી, એમની પાસે તો કોઈ છે જ નહીં. હવે એ લોકો ભગતસિંહને હાઇજેક કરવા માગે છે; જેઓ પાકા માર્ક્સવાદી હતા. આ વિચારધારાના વાહકોને દેશની આઝાદી સાથે કે આઝાદીની લડત સાથે કોઈ લેવાદેવા નહોતી.

હા! એક તંતુ હતો જે આપને જણાવું. ૧૯૦૫ની હિંદુ મહાસભા, ૧૯૦૬ની મુસ્લિમલીગ અને ૧૯૨૫નું આર.એસ.એસ; સૌની પોતાની લાક્ષણિકતા છે. મુસ્લિમ લીગ ગાંધીને નફરત કરતી હતી તો આર.એસ.એસ. અને મહાસભા પણ ગાંધીજીને નફરત કરતા હતા. મૂળે તો એકસરખું વિચારનારા લોકો જ હતા આ લોકો. ‘હિંદછોડો’ આંદોલન વખતે મુસ્લિમલીગે કહ્યું હતું કે લીગના એક પણ સભ્યને આ ચળવળમાં જોડાવાનું નથી, એ જ સૂચના ગુરુ ગોલવલકરે આર.એસ.એસ.ના સ્વયંસેવકોને આપી હતી. મુસ્લિમલીગ અને સંઘ; બંને અસલમાં અંગ્રેજોના સહયોગી હતા. તથ્ય તો એ છે કે જિન્નાસાહેબ તો અહીંથી જતા રહ્યા હતા અને પૂરાં સાત વર્ષ લંડનમાં રહ્યા હતા. ત્યાં વકીલાત કરી. અમુક લોકો એટલા બધા મહત્ત્વાકાંક્ષી હોય છે કે તેઓ ભગવાન ના બની શકે તો એમની પાસે એક રસ્તો બચે છે કે તેઓ અવળો માર્ગ અપનાવે. સાત વરસમાં જુઓ આ માણસ … જે માણસને ખિલાફત-ચળવળ સામે વાંધો હતો અને કહેતો હતો કે આપ રાજનીતિમાં ધર્મની ભેળસેળ કરી રહ્યા છો; અને એવો પણ સવાલ ઉપાડે છે કે તુર્કીના સુલતાન સાથે આપણે શી લેવાદેવા?! … જ્યારે સાત વરસ પછી એ માણસ એવો બદલાઈ જાય છે કે જેવો આજે એને આપણે જાણીએ છીએ, એવા જિન્ના બની જાય છે.

બીજો માણસ જે આંદામાનમાં કેદ હતો અને લગાતાર દયાની અરજી અને માફીપત્ર દ્વાર વિનંતીઓ કરતો રહ્યો કે મને છોડી દો, હું તમારા કામનો માણસ છું. અને એ માણસને જ્યારે છોડવામાં આવે છે, ત્યારે એ માણસ ‘હિન્દુત્વ’ શબ્દને આપણી રાજનીતિમાં લઈને આવે છે. આ માત્ર આકસ્મિક નથી કે જે લોકો આઝાદી-આંદોલનથી અળગા રહ્યા અને પાછા આવ્યા. એમનો બીજો અવતાર ભારત આવ્યો. મુસ્લિમલીગ હોય કે મહાસભા; તેઓ અંગ્રેજોની મદદ કરી રહ્યા હતા અને અંગ્રેજો પણ તેમની મદદનું મૂલ્ય જાણતા હતા, અને એ મુજબ ચૂકવતા પણ હતા. જિન્નાને તેમની વફાદારીનો મોટો હિસ્સો મળી ગયો અને આ બિચારા રહી ગયા. એમને કાંઈ ન મળ્યું. ગાંધી અને નેહરુએ એમના હાથમાં કાંઈ આવવા દીધું નહીં. એ ગુસ્સો આજ સુધી એમનામાં ધરબાયેલો રહ્યો છે. આઝાદીની લડતમાં, દરેક પગલે અવરોધ ઊભો કરવા છતાં, અંગ્રેજોની આટલી મદદ કરવા છતાં, અમે તો રહી ગયા, અમને પણ મળવું જોઈએ. આ રોષે તેમને આજ સુધી જીવતા રાખ્યા છે.

આ એમની ફિલસૂફી છે. તેઓ કહે છે કે જે લોકો સેક્યુલર છે, તેઓ બધાં મેકોલેના સંતાનો છે. અરે ભાઈ! મેકોલેપુત્ર તો એ છે કે જે ‘ટુનેશન’ થિયરી પર ભરોસો કરતો હોય. જે લોકો એમ માને છે કે હિંદુ અને મુસલમાન બે અલગ કોમ છે, એ લોકો મેકોલેના સંતાન છે. એ લોકોમાં તમે સૌ, મુસ્લિમલીગ અને પાકિસ્તાન પણ આવી જાય.

એક ભૂલ તો એ છે કે તેઓ હિન્દુસ્તાનીને યોગ્ય રીતે સમજી શક્યા નથી. હિન્દુસ્તાનનો દરેક માણસ; પછી તે ડૉક્ટર હોય, એન્જિનિયર હોય, જજ કે આર્મી-ઑફિસર; દરેકનાં પેઢીઓ પૂર્વેનાં મૂળ તપાસીશું, તો જણાશે કે તે ખેડૂતનો પુત્ર છે. આપણે દરેકેદરેક લોકો ખેડૂતની સંતાનો છીએ. આઠ-દસ પેઢીનાં મૂળ તપાસીશું, તો આપણે ખેતી સાથે, ધરતી સાથે જોડાયેલા મળીશું. ખેડૂત કદી ‘અતિવાદી’ હોતો નથી, એના સ્વભાવમાં જ નથી. હા, એમ થવાની શક્યતા હોય છે કે તે પોતાની શરાફતથી કંટાળી જાય અને એમ વિચારે કે ભાઈ, ક્યાં સુધી આવા ને આવા જ રહેવું, થોડી વાર માટે બહેકી જાય, પણ પાછો તો ફરી જાય. હમણાં બેત્રણ દિવસ પહેલાં એક મુસ્લિમ-વિસ્તારમાં ફંકશન હતું, તો આપણા મુસલમાન ભાઈઓ ફરિયાદ લઈને આવી ગયા કે, ‘જુઓ સાહેબ! આજકાલ આમ થઈ રહ્યું છે, બધું બદલાઈ રહ્યું છે.’ મેં કહ્યું, ‘તમે લોકો ફિકર ના કરો. ઔરંગઝેબ જેવાએ આ દેશ ઉપર પચાસ વર્ષ શાસન કર્યું, તો શું બગાડી લીધું ? તો આ લોકો પાંચ વર્ષમાં શું બગાડી લેશે?’, આ પણ કાયમ રહેવાના નથી.

સવાલ એ છે કે આ લોકો જ્યારે હારશે ત્યારે શું થશે? શું તમે લોકો એ જ સેક્યુલારિઝમ લાવશો કે જેના કારણે આ લોકો આવી ગયા છે? કે પછી આ વખતે આપનું સેક્યુલારિઝમ સાચું સેક્યુલારિઝમ હશે?! માફ કરજો પણ આપણે બીજા લોકોની મર્યાદાઓ ખૂબ જોઈએ છીએ, આપણી પણ ભૂલો તપાસવી જોઈએ. આપણે સેક્યુલર હતા જ અને આ તથાકથિત સેક્યુલારિસ્ટ પાર્ટીઓ જ સત્તામાં હતી આટલાં વર્ષો, છેક ૧૯૫૦ની લગભગ આજ સુધી. આટલા દિવસોમાં કેટલાં પરિવર્તન આવ્યાં અને શું-શું નથી બદલાયું? હિંદુકોડ બિલ આવ્યું. એમાં કેટલાંક ફેરફાર થયા, હિંદુ પર્સનલ લૉ આવ્યો, એમાં ફેરફાર થતા. રહ્યા મુસ્લિમ પર્સનલ લૉમાં એવું તો શું હતું કે આપણે તેને સ્પર્શ પણ ના કર્યો. આપણે તો સેક્યુલર છીએ, તો પછી બધાના માટે બધા માટે બરાબર હોવો જોઈએ. આપણે મુસલમાનો સાથે એટલો ભેદભાવ કેમ રાખ્યો કે એને અડતાં જ ડર લાગે? ‘ટ્રિપલ તલાક’ને જોવા તપાસવામાં આટલો સમય થયો અને કર્યું ત્યારે સાવ ખરાબ રીતે? શું કામ? શું આ સેક્યુલારિઝમ છે? આવું સેક્યુલારિઝમ ચલાવશો તો આ શક્તિઓ પાછી આવશે. આપ રોકી નહીં શકો. એટલે આપણે આપણા સેક્યુલારિઝમને તપાસવાની, માંજવાની જરૂર છે. હવે તો જાગો! જે માણસે સેક્યુલારિઝમ માટે પોતાના પ્રાણ પાથરી દીધા, એને આપણી આ શ્રદ્ધાંજલિ હશે.

આપણે નકલી નહીં, અસલી સેક્યુલારિસ્ટ બનીએ. અમુક લોકોને કદાચ માઠું લાગશે, આપણા વામપંથી મિત્રોને પણ માઠું લાગી શકે છે, પણ ‘અલ્પસંખ્યક તુષ્ટિગુણ’ના આરોપમાં થોડું તથ્ય તો છે જ. અભિગમ બદલીએ, તૃષ્ટિકરણની રીતે વિચારવાનું બંધ કરીએ. ન્યાય થશે અને દરેકને માટે ન્યાય સુલભ થશે. આપણે ત્યાં જસ્ટિસ સિસ્ટમ, લિગલ સિસ્ટમ અને પોલીસમાં જ્યાં ભ્રષ્ટાચાર છે, તેને રોકવો જ પડશે. આપણા નેતાઓનો અંતરાત્મા નિષ્કલંક થાય. આપ આર.એસ.એસ. કે માર્ગ ભૂલેલી પોલીસને ત્યારે જ અટકાવી શકશો, જ્યારે આપ મુલ્લાને પણ ખોંખારીને કહી દો કે તારી બકવાસ બંધ કર. આમ નહીં કરો, તો આપ સાંપ્રદાયિક શક્તિઓને રોકી નહીં શકો. હવે આ નહીં ચાલે. તો આ આખરી તક છે કે આપ સેક્યુલારિઝમનો એક જ રસ્તો અપનાવો. આ વખતે ચૂકી જશો, તો સેંકડો વર્ષ સુધી ચૂકી જશો.

અનુવાદ : દિગંત મકવાણા

(૩૦ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૯ – મહાત્મા ગાંધીના ૭૧માં બલિદાનદિવસની સ્મૃતિમાં મુંબઈની એક જનસભામાં આપેલ વ્યાખ્યાન, गांधीमार्ग,  માર્ચ–એપ્રિલ–૨૦૧૯માંથી નોંધ : પ્યોલી)

સૌજન્ય: “નિરીક્ષક”, 16 મે 2019; પૃ. 03-04