courtesy : "The Indian Express", 26 November 2019

૨૭મી નવેમ્બર ૧૮૯૦. આજથી આશરે ૧૩૦ વરસો પૂર્વેનો આ દિવસ. ૬૩ વરસના જોતીરાવ ફુલે બે વરસથી બેવારના પક્ષાઘાતથી પથારીવશ છે. શરીરનું જમણું અંગ કામ કરતું નથી. આજે તેમને જીવનનો અંત નજીક લાગે છે. એટલે સાંજે સૌને ભેગા કરે છે. પોતાના જીવનભરના કામ અંગે ભારે સંતોષ વ્યક્ત કરે છે. પત્ની સાવિત્રીબાઈ અને દત્તક દીકરા યશવંતની ભાળવણી કરી આંખ મીંચે છે. ૨૮મી નવેમ્બર ૧૮૯૦ની રાતે બે વાગે તેમના શ્વાસ કાયમને માટે થંભી જાય છે. સામાજિક ક્રાંતિના અગ્રદૂત અને બહુજન નવજાગરણના પ્રણેતા મહાત્મા જોતીબા ફુલેના અવસાન સાથે ઓગણીસમી સદીના ભારતના સામાજિક પરિવર્તનના એક મહત્ત્વના અધ્યાયનો અંત આવે છે.

મહારાષ્ટ્રમાં દુરાચારી પેશવાઈથી વકરેલા બ્રાહ્મણવાદ અને શૂદ્રોની પાયમાલીના માહોલમાં મહાત્મા ફુલેએ પોતાના પ્રગતિશીલ અને સમાનતાવાદી વિચારોથી નવી હવાની લહેર પેદા કરી હતી.  જ્યારે એ જમાનાના સમાજસુધારકો ઉચ્ચ વર્ગમાં સુધારા માટે પ્રયત્નો કરતા હતા ત્યારે ફુલે અસ્પૃશ્ય દલિતો અને સ્ત્રીઓના હામી બન્યા હતા. તેમણે સમાજના આ કહેવાતા નીચલા વર્ગમાં સમાજ સુધારણાના પ્રયત્નો કર્યા હતા.  અન્ય સમાજ સુધારકો અસ્પૃશ્યોને ઉચ્ચ વર્ણનાં મૂલ્યો સુધી લઈ જવા મથતા હતા ત્યારે ફુલેએ બ્રાહ્મણવાદી પરંપરાઓનો છેદ ઉડાડી નવા સુધારાવાદી વિચારો વહેતા કર્યા હતા.

પરંપરાગત માળીના વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલા મહારાષ્ટ્રના શૂદ્ર કુટુંબમાં ૧૮૨૭માં તેમનો જન્મ, પિતા ગોવિંદરાવ અને માતા ચિમણાબાઈ. આર્થિક વિટંબણાઓ છતાં પોતાનો અભ્યાસ ચાલુ રાખ્યો. ૧૩ વરસની વયે, ૧૮૪૦માં, ૮ વરસનાં સાવિત્રી સાથે બાળ લગ્ન કરનાર જોતીરાવને સમાજમાં પ્રવર્તતા ઉચ્ચનીચના ભેદનો યુવાવસ્થામાં જ અનુભવ થયો હતો. કથિત ઉચ્ચવર્ણના મિત્રના લગ્નમાં થયેલા આ અનુભવે તેમને ઝકઝોરી મૂક્યા હતા. આ અપમાનને કારણે જ મોટપણે જાતિપ્રથાની નાબૂદી અને અસ્પૃશ્યતા નિવારણની અગત્ય સમજાઈ હતી. આ સમસ્યાનું કારણ તેમને કહેવાતા નીચલા વર્ણના લોકોમાં રહેલો શિક્ષણનો અભાવ લાગ્યું. ભણતરનું મહત્ત્વ ઊંચું આંકતા ૨૧ વરસના યુવાન જોતીરાવે, ૧૮૪૮માં, પૂણેમાં શૂદ્રાતિશૂદ્ર સમાજની કન્યાઓ માટેની શાળા શરૂ કરીને જીવનકાર્યનો આરંભ કર્યો હતો. પોતાનાં અભણ પત્ની સાવિત્રીબાઈને તેમણે ભણાવ્યા અને તેમણે કન્યાઓને ભણાવી. દેશમાં દલિતોની પહેલી પાઠશાળા ૧૮૫૧માં તેમણે જ શરૂ કરી હતી. એ રીતે જોતીબા ફુલે અને સાવિત્રી ફુલે દેશના દલિતોના આધ્ય શિક્ષકો છે.

સ્ત્રીઓ અને દલિતોને ભણાવવાનું આ કામ જરા ય આસાન નહોતું. પૂણેના ઉચ્ચવર્ણના વિરોધ આગળ ઝૂકીને તેમના પિતા ગોવિંદરાવે ફુલે દંપતીને કામ છોડવા કે ઘર છોડવા જણાવવું પડ્યું હતું. એટલે એમણે પોતાનું ઘર છોડવું પડ્યું. જોતીરાવને મારવા ભાડૂતી મારાઓને મોકલવામાં આવ્યા. તેમના ઘર પર રોજ પથ્થરો પડતા. સાવિત્રીબાઈ શાળાએ જતાં તો તેમના પર પથરા અને છાણ ફેંકવામાં આવતાં. આટલા પ્રબળ વિરોધ છતાં તેઓ અડગ રહ્યા. મહાત્મા ફુલેએ શિક્ષણનું મહત્ત્વ સ્પષ્ટ કરતાં “શેતકર્યાચા અસૂડ” (કિસાનનો ચાબૂક) પુસ્તકમાં લખ્યું છે : “વિદ્યા વિના મતિ ગઈ, મતિ વિના નીતિ ગઈ, નીતિ વિના ગતિ ગઈ ! ગતિ વિના સંપત્તિ ગઈ, સંપત્તિ વિના શૂદ્ર નાસીપાસ થયો, આટલો બધો અનર્થ એકલી વિદ્યા વિના થયો.”

અનેક બાબતોમાં આધ્ય એવા મહાત્મા ફુલેના જીવનીકારોએ એમના સામાજિક ક્રાંતિના જે કામો ગણાવ્યા છે તેની ઝલક જોઈએ : વિધવા સ્ત્રીઓ પરના દુ:ખો ખાસ કરીને તેમની વિધવાવસ્થામાં થતાં બળાત્કારોથી કે મોહવશ બંધાતા શરીરસંબંધોથી આવતી મુશ્કેલીઓ માટે તેઓ બાળહત્યા પ્રતિબંધ ગૃહ ખોલી વિધવા સ્ત્રીઓની પ્રસૂતિ કરાવતા, તેમના અવૈધ સંતાનોનો ઉછેર કરતાં, વિધવા વિવાહને ઉત્તેજન આપ્યું, વિધવાઓના પુન:લગ્ન કરાવ્યાં અને બાળલગ્નોનો વિરોધ કરી તેને અટકાવ્યા, વિધવાઓના કેશ મૂંડનને રોકવા વાળંદોને જાગ્રત કરી સંગઠન બનાવ્યું, ધાર્મિક વિષમતાની નાબૂદી માટે “સત્યશોધક સમાજ” નામક સંસ્થાની સ્થાપના કરી, લગ્ન અને અન્ય ધાર્મિક વિધિવિધાનો સંસ્કૃતને બદલે સરળ મરાઠીમાં થાય તેનો આગ્રહ રાખ્યો, જમીનદારોના જુલમોથી પીડિત કિસાનોની મદદ કરી, ખેડૂતોની સમસ્યાઓ અંગે કૉન્ગ્રેસ અને અંગ્રેજ સરકારને રજૂઆતો કરી, ખેતીની પદ્ધતિમાં સુધારા માટે પ્રયત્નો કર્યા, મુંબઈમાં મિલકામદારોને શોષણ સામે સંગઠન બનવા પ્રેરિત કર્યા, પોતાના ઘરનો કૂવો દલિતોના ઉપયોગ માટે ખૂલ્લો મૂક્યો, હંટર કમિશન સમક્ષ શિક્ષણમાં પાયાના ફેરફારો સૂચવ્યા, પૂણે નગરપાલિકા સભ્ય તરીકે નગરપાલિકાના સાર્વજનિક પાણીના સ્થાન અસ્પૃશ્યો સહિત સૌ માટે સુલભ કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો,  સ્ત્રી સમાનતા, સ્વાતંત્ર્ય અને સ્ત્રી મુક્તિ માટે આધુનિક ગણાય તેવા દ્રષ્ટિકોણથી કામ કર્યું, “માનવી અધિકાર”,  “સર્વ એકંદર સ્ત્રી અને પુરુષ” તથા “શૂદ્રાતિશૂદ્ર” જેવા શબ્દપ્રયોગ પ્રથમવાર કર્યા, સમાજ સુધારણા માટે “દીનબંધુ” સાપ્તાહિક ચલાવ્યું, ઘણાં લેખો અને પુસ્તકો લખ્યાં હતાં.

મહાત્મા ફુલેને તેમના કાર્યો અંગે જેમ વિરોધ વેઠવો પડ્યો તેમ આદરસન્માન પણ મળ્યા હતા. તેમના ૪૦ વરસના જાહેરજીવનને વધાવવા તેમનું ભવ્ય ષષ્ઠિપૂર્તિ સન્માન ૧૧મી મે ૧૮૮૮ના રોજ મુંબઈમાં થયું હતું. આ સમારંભમાં ગાંધીજીથી પૂર્વે તેમને “મહાત્મા”ના બિરુદથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. જાણે તેના પર મંજૂરીની મહોર મારતા હોય તેમ ગાંધીજીએ ૧૯૩૨માં જોતીબાને “સાચા મહાત્મા”ગણાવ્યા હતા. પોતાના જમાનાથી ખૂબ જ આગળનું વિચારતા જોતીબા ફુલે પરંપરાભંજક હતા. જાતિપ્રથા, સતીપ્રથા, બહુપત્નીત્વ પ્રથા, વિધવાવિવાહ નિષેધ જેવા જડ વિચારો અને રૂઢિઓનો તેઓ વિરોધ કરતા હતા. એ સમયમાં વ્યાપ્ત અંધશ્રદ્ધા, વહેમ અને રૂઢિજડતા દૂર કરવા તેમણે ‘સત્યશોધક સમાજ’ની રચના કરી હતી. “ગુલામગીરી” નામક અદ્દભુત પુસ્તક લખનાર મહાત્મા ફુલેએ જીવનના અંતિમ વરસોમાં લકવાથી જમણું અંગ નકામું થઈ ગયું ત્યારે ડાબા હાથે “સાર્વજનિક સત્ય ધર્મ” પુસ્તક લખીને પોતાની માનવધર્મની વિભાવના સ્પષ્ટ કરી હતી. મહાત્મા ફુલે લિખિત અન્ય જાણીતાં પુસ્તકોમાં  ‘બ્રાહ્મણાંચે કસબ’, ‘છત્રપતિ શિવાજી રાજે ભોસલે યાંચા પોવાડા’, ‘સત્સાર’ અને ‘ઈશારા’ છે.

આજે મહારાષ્ટ્રમાં સમાજસુધારણા માટે ફુલે-આંબેડકર યુગ એવો શબ્દ પ્રચલિત છે. તેના મૂળમાં  ડો. આંબેડકર અને મહાત્મા ફુલેનાં કાર્યો વચ્ચે લગભગ પોણી સદીના અંતર છતાં રહેલી અનેક સમાનતા છે. એટલે જ ડો. આંબેડકરે  બુદ્ધ અને કબીરની સાથે પોતાના ત્રીજા ગુરુ મહાત્મા ફુલેને ગણાવ્યા હતા. પોતાનો ગ્રંથ “હુ વ્હેર શૂદ્રાઝ ?” તેમણે જોતીબા ફુલેને અર્પણ કર્યો હતો. મહારાષ્ટ્રમાં અને દેશમાં આજે જોવા મળતી દલિત જાગ્રતિના મૂળમાં મહાત્મા ફુલેના યુગકાર્યનો અલ્પ હિસ્સો છે તે સ્વીકારવું રહ્યું. સ્ત્રીઓ અને દલિતોની હાલત આજે પણ ચિંતાજનક છે અને તેમના પ્રત્યેના ભેદ અને શોષણ નવા સ્વરૂપે ચાલુ છે ત્યારે મહાત્મા ફુલેના જીવનકાર્ય અને વિચારોની પ્રસ્તુતતા વધી જાય છે.

e.mail : maheriyachandu@gmail.com

પ્રગટ : ‘ચોતરફ’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ‘અર્ધસાપ્તાહિક’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 27 નવેમ્બર 2019

સરકારી યોજનાઓનો અવિચારી અમલ, ઓળખાણ અને દબાણમાં અપાયેલી લોન્સ, ગ્રાહકો સાથે તંગ પણ મોટાં માથા સાથેનો ઢીલો વહેવાર સરકારી બૅંકો માટે ઉધઇ સાબિત થયો

ગયા અઠવાડિયે કેન્દ્રિય નાણાંમંત્રી નિર્મલા સિતારામને રાજ્યસભામાં જણાવ્યા અનુસાર ૨૦૧૯-૨૦નાં નાણાકીય વર્ષનાં પહેલા છ મહિનામાં જ સરકારી બૅંકોમાં છેતરપીંડીનાં ૫,૭૪૩ કેસીઝ નોંધાયા છે. આ છેતરપીંડીઓની રકમ ૯૫,૭૬૦ કરોડ જેટલી છે. ૨૦૧૮-૧૯નાં સંપૂર્ણ નાણાકીય વર્ષમાં રિઝર્વ બેંક ઑફ ઇન્ડિયાએ નોંધેલા છેતરપીંડીના કેસીઝ કરતાં આ આંકડો કંઇક ગણો વધારે છે. ભારતીય બૅંકોની હાલત ‘એક સાંધો અને તેર તૂટે’ જેવી થઇ છે. માલ્યા અને મોદી જેવા વ્યાપારીઓને કારણે બેંકની શક્તિને ઉધઇએ કોરી ખાધી છે.

આમ તો ભારતીય અને ચાઇનિઝ અર્થતંત્ર ઝડપથી વિકસી રહ્યાં છે, પરિવર્તનોમાંથી પસાર થઇ રહ્યા છે. ચીનમાં ક્રેડિટ એક્સપેન્શનને કારણે અર્થતંત્રનાં વિકાસને નવી ગતિ મળી છે અને જી.ડી.પી.માં પણ વધારો થયો છે. છેલ્લાં દસ વર્ષમાં ભારતમાં પણ ક્રેડીટમાં વધારો થયો છે પણ એ એટલા નીચા સ્તરેથી શરૂઆત થઇ હતી કે જી.ડી.પી.માં ખાનગી ક્ષેત્રનું દેવું ઓછું થતું ગયું – એ સ્તરે કે વિકસિત અર્થતંત્રની સરેરાશનાં અડધા ભાગ કરતાં ય ઓછું. આ તફાવત જોતા એમ લાગે કે ચીનમાં બેંકની હાલત કથળી હશે કારણ કે દેવાનાં બોજ તળે તેનાં પાયા હચમચી ગયા હશે અને ભારતીય બૅંકો ધીમા ક્રેડીટ એક્સપેન્શનને કારણે સ્થિરતા માણી રહી હશે, પણ કમનસીબે પરિસ્થિતિ આનાથી તદ્દન ઊંધી છે. વિશેષજ્ઞોનાં મતે ચીનમાં ગમે ત્યારે ક્રેડિટ ક્રાઇસિસની સ્થિતિ ખડી થઇ શકે છે પણ ભારતમાં તો ક્રેડિટ ક્રાઇસિસ ક્યારની ય ચાલે છે. મંદીનાં આકરાં સંજોગોમાં ગ્રીસ, પોર્ટુગલ અને ઇટાલીમાં પણ આપણે ત્યાં થઇ છે એવી કફોડી હાલત નથી થઇ.

૧૯૬૯માં બૅંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ થયું અને ૨૫ વર્ષ સુધી આ તંત્રએ ભારતીય બેંકિગ ક્ષેત્રમાં ઇજારાશાહી માણી. તમામ રાષ્ટ્રીયકૃત બૅંકોમાં મેનેજમેન્ટનું માળખું, માનવ સંસાધનને લગતી નીતિઓનાં ધોરણ એક સરખા હતા અને સરકારી બૅંકો જાણે જુદાં નામ હેઠળ કામ કરતું એક માળખું હતું. ૧૯૯૧માં આર્થિક ખાનગીકરણ અને ઉદારીકરણની નીતિને પગલે નવી બૅંકો માટે લાઈસન્સ અપાયા. ૨૦૦૦નાં દાયકામાં ખાનગી બૅંકોએ સરકારી બૅંકોને સ્પર્ધા આપવાનું શરૂ કર્યું અને સરકારી બૅંકોની નબળાઇઓ ‘પેંડોરાઝ બૉક્સ’ની માફક જાહેર થઇ ગઇ. સરકારી બૅંકોમાં વહીવટી તંત્ર સાવ નબળું સાબિત થયું. સરકાર હેઠળ આવતી હોવાને કારણે અહીં રાજકારણીઓ અને બ્યુરોક્રેટ્સનાં ‘હુકમ’ પ્રમાણે પણ કામ થતું. સરકારી ઓળખાણ ધરાવતા ઉધારિયાઓ સરકારી બૅંકો માટે ઉધઇ સાબિત થયા. રાષ્ટ્રીયકૃત બૅંકોનો ઉપયોગ સરકારી યોજનાઓ માટે થતો હોવાથી આંતરિક વહીવટ વધુ નબળો થતો જાય. સરકારની મુદ્રા યોજના અને જન ધન યોજનાને જે રીતે વેગ અપાયો તેમાં રાષ્ટ્રીયકૃત બૅંકોને ઘણું વેઠવું પડ્યું કારણ કે જે પણ યોજનાઓ કે વ્યવસાયોને લોન્સ અપાઇ તે કોમર્શયલી કેટલા સફળ થઇ શકશે તેની કોઇ નક્કર ખાતરી કે ચોકસાઇ ન મળી શકી. વળી સરકારી બૅંકોમાં રિસ્ક મેનેજમેન્ટ પણ જોઇએ એટલું મજબૂત નથી.

રાષ્ટ્રીકૃત બૅંકો પ્રત્યે સરકારનો પોતે જ માલિક અને પોતે જ મેનેજર જેવો અભિગમ જ આ બૅંકોની બેહાલીનું ખરું કારણ છે. આ બૅંકો જ્યારે તેના ગ્રાહકો સાથે કામ પાર પાડે ત્યારે સ્પર્ધાત્મક વલણ રાખે અને બાકી બધી કામગીરીમાં સરકારી ખાતું હોય તે વલણ અપનાવે પ્રકારની અપેક્ષા રાષ્ટ્રીયકૃત બૅંકોની પાયમાલી નોતરી ચૂકી છે. દરેક રાષ્ટ્રીયકૃત બેંકની કામગીરી ભૌગોલિક સંજોગો અને ગ્રાહકોની માંગ અનુસાર અલગ હોવી જોઇએ, પણ સરકારનાં હાથમાં સુકાન હોવાથી આ કરવું તેમને માટે શક્ય નથી રહ્યું. ‘બૅડ લોન્સ’નો ઉકેલ લાવવા માટે પણ આ બૅંકો સક્ષમ નથી જેનું એક કારણે એ પણ છે કે પબ્લિક સેક્ટર બેંકર્સને લોન રિકવરીનાં બદલામાં મળતું વળતર બહુ ઓછું છે.

આ તમામ બૅંકોની કામગીરીમાં શિસ્ત, નિયમિતતા અને ચોકસાઈપૂર્વકની કડક દેખરેખ રાખવી એ રિઝર્વ બૅંક ઑફ ઇન્ડિયાની જવાબદારી છે, જેમાં ઢીલું મુકાયું હોવાનું સ્પષ્ટ દેખાઇ આવે છે. તાજેતરમાં સરકારે રાષ્ટ્રીયકૃત બૅંકોનાં એકીકરણનું પગલું લીધું છે જેને કારણે વહીવટ સરળ બની શકશે પણ જે સડો પેઠો છે તે રાતોરાત સાફ થઇ જશે તેમ માનવાની ભૂલ ન કરી શકાય. નોન પરફોર્મિંગ એસેટ્સનો પ્રશ્ન ખાનગી બૅંકોમાં એટલો ગંભીર નથી જેટલો રાષ્ટ્રીયકૃત બૅંકોમાં છે. રાષ્ટ્રીયકૃત બૅંકોનું ખાનગીકરણ આ સમસ્યાનો ઉકેલ સાબિત થઇ શકે છે. આપણા દેશને બહુ સ્પષ્ટ માળખાકિય પરિવર્તન કરીને બેંક ક્રાઇસિસનો અંત આણવો પડશે. ફાઇનાન્શિયલ રિઝોલ્યુશન અને ડિપોઝિટ ઇન્સ્યોરન્સ બિલ દ્વારા અપાયેલા પ્રસ્તાવમાં આ માળખાકિય પરિવર્તનની વાત હતી પણ સરકારે તે પાછા ખેંચી લીધા.

આપણે ત્યાં ઉધાર અપાતા નાણાંનો, એટલે કે લોન્સનો ૭૦ ટકા હિસ્સો સરકારી બૅંકો આપે છે. છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં તગડી લોન આપી હોય અને પછી ભરપાઇ ન થવાને કારણે જેની છાતીનાં પાટિયા બેસી ગયાં હોય તે બધી સરકારી બૅંકો જ છે. મસમોટા ઉદ્યોગપતિઓ ‘ડિફૉલ્ટર’ સાબિત થયાં છે અને મોટે ભાગે આ બધી લોન ભરપાઇ ન થવા પાછળ ઓવરકૅપેસિટી, કોમોડિટીની કિંમતોનું પતન અને ઘોંચમાં પડેલા માળખાકિય પ્રોજેક્ટ્સ મુ્ખ્ય કારણો સાબિત થાય છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાએ મોટા ૧૨ ડિફોલ્ટર્સ સામે બેંકરપ્સી જાહેર કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવા બૅંકોનો સૂચના આપી છે. આ એવા ડિફોલ્ટર્સ છે જે બેંકની નોન-પરફોર્મિંગ લોન્સનો ૨૫ ટકા હિસ્સો છે. નોન-પરફોર્મિંગ લોનની વધતી સંખ્યાને કારણે સરકારી બૅંકોની આવક જાળવવાની ક્ષમતા તળિયે ગઇ છે અને આ કારણે તેની મૂડીની સ્થિતિને પણ ઈજા પહોંચી છે. સરકારી બૅંકોનાં નોન-પરફોર્મિંગ એસેટ્સનો આંકડો આકાશે પહોંચ્યો છે અને અત્યારે આ સંજોગો વણસી રહ્યાં છે કારણ કે રોકાણનો વિકાસ ધીમો પડ્યો છે અને સાથે આર્થિક મંદીનો પ્રભાવ પણ છે. નોન પરફોર્મિંગ એસેટ્સમાંથી ૯૦ ટકા જેટલાં સરકારી બૅંકોનાં એસેટ્સ છે.

દિવસે દિવસે કફોડી બની રહેલી સ્થિતિમાં સૌથી મોટું કારણ છે કે આપણા આર્થિક તંત્રમાં સરકારી બૅંકોની પકડ અને વિસ્તાર ઘણાં વધારે છે. છેલ્લા એક દાયકામાં સરકારે બૅંકોને રિ-કેપિટલાઇઝ્ડ કરીને પબ્લિક સેક્ટર બૅંકોમાં દેશનાં જી.ડી.પી.નાં બે ટકા જેટલાં નાણાનું ઇંધણ પૂરું પાડ્યું છે. હવે જો સરકાર નાણાં ભંડોળ મજબૂત કરવા માગતી હોય તો આ રીતે બૅંકોનું રિ-કેપિટલાઇઝેશન એ અણધાર્યો અને તોતિંગ ખર્ચો જ સાબિત થાય. જે બૅંકો દેશનાં અર્થતંત્રને મજબૂત કરવા માટે ઘડાઇ છે તે જાણે પગ પર મારેલી કુહાડી સાબિત થઇ રહી છે. નિષ્ણાત અર્થશાસ્ત્રીઓની સલાહ આ સંજોગોમાં ચોક્કસ કામ લાગી શકે છે, પણ એ સાંભળવાની ધીરજ અને સમજણ હોવી જરૂરી છે.

બાય ધી વેઃ

આફતને અવસરમાં પલટાવવાની વાતો આપણે ઘણીવાર સાંભળી છે. રાજકીય અને આર્થિક સત્તાધિશોએ રાષ્ટ્રીયકૃત બૅંક્સને માથે પડેલી પસ્તાળને યોગ્ય રીતે નાણીને સ્વીકારવું જોઇએ કે નબળો વહીવટ આ નીતિ અને ધારા ધોરણ આધારિત તંત્રનાં પતનનું કારણ છે, જે આર્થિક વિકાસને પણ રૂંધી રહ્યો છે. વહીવટમાં ધરમૂળથી પરિવર્તન આ આફતથી બચવાનો એક લાંબા ગાળાનો પ્રભાવી ઉપાય છે જે અપનાવવાની અનિવાર્યતા સરકારે સમજવી રહી.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 24 નવેમ્બર 2019