પરીક્ષાઓ શરૂ થઈ ગઈ છે
જો કે એમ.બી.બી.એસ.ની એક્ઝામ બંધ છે
પણ નવથી બારની ચાલુ છે
એમ.બી.બી.એસ. કરતાં 
એ વધારે ઈમ્પોર્ટન્ટ છે
ઇમ્પોટન્ટ નહીં ,સ્ટુપિડ, ઈમ્પોર્ટન્ટ!
આમ તો આ ફેમિલી એક્ઝામ છે
એમાં આખું કુટુંબ જોડાઈ શકે છે
એનું સુખ એ છે કે એના જવાબો
ફુરસદે આપવાના છે
જવાબ લખતાં થાય કે બાથરૂમ જવું છે
તો જઈ આવવાનું
પણ કાપલાં જોવા બાથરૂમ જવાનું નથી
ખરેખર તો કાપલાં બનાવવાની જ જરૂર નથી
પપ્પાને પૂછો, દાદાને પૂછો
બધાં મદદ કરી શકશે
મમ્મીને ના પૂછો તો ચાલશે
એ જવાબ આપવા બેસશે 
તો એ કયા સવાલનો જવાબ છે
તેની ખબર નહીં પડે
હવે આ પ્રશ્નનો જવાબ આપો:
ઇતિહાસમાં સૌથી તરંગી કોણ હતું?
દાદાજી?
ગલત જવાબ
મંત્રીશ્રી?
આજનું નથી પૂછ્યું,ઇતિહાસનું પૂછ્યું છે
નથી આવડતું?
મને ય નથી આવડતું!
આ સવાલ છે, માણસને કાન કેટલા હોય છે?
નથી ખબર?
સારું, બીજાના કાન પકડીને ગણી લો
ના, ના. એ ચોરી નથી.
મમ્મી જમવા બોલાવે છે?
જાવ, હમણાં જ બધું લખવું જરૂરી નથી
દસમી ઓગસ્ટ સુધીમાં જવાબો આપવાના
શું? પરીક્ષા જ નથી આપવી?
જેવી તમારી મરજી!
અરે, 1200 સ્કૂલોએ પરીક્ષા નથી આપી
તો એનું શું ઉખાડી લીધું?
આ તો બોર્ડને ચળ ઉપડે તો પરીક્ષા લે
તમારે આપવી હોય તો આપો
ના આપવી હોય તો તમારી મરજી!
ખાતાં આપો, પીતાં આપો
નો પ્રોબ્લેમ!
હેલો, ભણાવવાનું શું એમ?
કેવી વાત કરો છો, ભણાવીને તે પરીક્ષા લેવાય?
હવે તો પહેલાં પરીક્ષા, પછી ભણવાનું!
કોમનસેન્સ છે કે નહીં?
સર્ટિફિકેટ પરીક્ષાનું કામ લાગે છે,
ઓનલાઈન કેટલું ભણ્યા તે કોણ જુએ છે?
હવે તો એવી પ્રગતિ થવાની છે 
કે પરીક્ષા આપ્યા વગર જ
સર્ટિફિકેટ ઘરે આવી જાય
ફી, ડોનેશન આપો કે સર્ટિફિકેટ હાજર!
બોર્ડમાં ફર્સ્ટ આવવું છે?
અવાયને!
એનો ભાવ જરા વધારે છે.
એક નંબર પર આવવા હજારેક તૈયાર છે
કાલે હરાજી થશે
એમાં જે ઊંચા ભાવ આપશે તે ઉપર જશે
ને જે નહીં આપે તે ય 'ઉપર' તો જશે જ …

0

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘કાવ્યકૂકીઝ’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ‘અર્ધસાપ્તાહિક’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 05 ઑગસ્ટ 2020

ડિસેમ્બર 2015માં પ્રકાશિત થયેલા એક લેખમાં મેં લખ્યું હતું કે દેશમાં માત્ર ચૂંટણી પૂરતી જ લોકશાહી રહી ગઈ છે. ભારતમાં એવી સ્થિતિ ઉભી થઈ છે કે ચૂંટણી જીત્યા પછી રાજકીય પક્ષો અને નેતાઓ પોતાને ટીકાથી પર માને છે. એટલું જ નહીં, ચૂંટણી જીતી ગયા પછી તેમને લાગે છે કે પાંચ વર્ષ સુધી તે ફાવે તેમ રાજ કરી શકે છે.

લોકશાહી દેશોમાં ચૂંટણી જીતીને આવેલા નેતાઓની તાનાશાહી પર અંકુશ રાખવા માટે નિયમસર અને નિયમિત કામ કરનારાં વિધાનગૃહો, સ્વતંત્ર મીડિયા, વહીવટીતંત્ર અને ન્યાયતંત્ર જેવી સંસ્થાઓ ઊભી કરવામાં આવી છે. પશ્ચિમી યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકામાં ઘણાં ખરાં ઠેકાણે આવી વ્યવસ્થા છે. આપણા બંધારણનાં ઘડવૈયાઓએ પણ આ જ પ્રકારની વ્યવસ્થા કરી છે.

ઇંદિરા ગાંધીઃ સીધી શરૂઆત પછીનું પતન

આઝાદી પછીના બે દાયકા સુધી આ પ્રકારે શાસન ચાલ્યું. શરૂઆતનાં વર્ષોમાં વડા પ્રધાન ઇંદિરા ગાંધી પણ તેમના પુરાગામી વડા પ્રધાનો જવાહરલાલ નહેરુ તથા લાલબહાદુર શાસ્ત્રીના રસ્તે ચાલ્યાં હતાં. એટલે કે તે સંસદમાં નિયમિત હાજર રહેતાં અને ચર્ચાઓમાં ભાગ લેતા હતાં. તેમણે વહીવટીતંત્ર અને ન્યાયતંત્રને રાજકીય દખલગીરીથી દૂર રાખ્યાં હતાં. અગાઉનાં વડા પ્રધાનોની જેમ તેમણે પણ મીડિયાને ડરાવવાની કોશિશ કરી ન હતી.

પરંતુ 1969માં કૉંગ્રેસના ભાગલા પછી ઇંદિરા ગાંધીની કાર્યપદ્વતિમાં પરિવર્તન આવ્યું. ન્યાયતંત્ર અને વહીવટીતંત્રમાં તેમણે પોતાના તરફદારોને  પ્રોત્સાહન આપવાનું શરૂ કર્યુ તેમણે સંસદની પરવા કરવાનું છોડી દીધું અને છાપાંના માલિકો – તંત્રીઓને ડરાવવાનું શરૂ કર્યું. કૉંગ્રેસ પક્ષની આંતરિક લોકશાહીને તેમણે ખતમ કરી દીધી. કૉંગ્રેસને તેમણે પહેલાં એક વ્યક્તિની અને પછી એક પરિવારની પાર્ટી બનાવી દીધી.

એ સમજવાનું-યાદ રાખવાનું અગત્યનું છે કે સ્વતંત્ર સંસ્થાઓને ખોખલી કરવાનું કામ ઇંદિરા ગાંધીએ કટોકટીનાં વર્ષો પહેલાંથી શરૂ કરી દીધું હતું. જૂન 1975થી માર્ચ 1977 સુધીના કટોકટીકાળમાં ભારતની લોકશાહી કાયદેસર મૃતઃપ્રાય બની. ત્યાર પછી કટોકટી હઠાવીને લોકસભાની ચૂંટણી યોજવાની ચમત્કારિક જાહેરાત ઇંદિરા ગાંધીએ કરી. આ ચૂંટણીમાં તેમણે અને કૉંગ્રેસ પાર્ટીએ ભારે પછડાટ ખાધી. ત્યાર પછી દેશની મીડિયા સહિતની લોકશાહી સંસ્થાઓએ પોતાની સ્વતંત્રતા પાછી મેળવી.

ફરી સંધાતું ગયું લોકશાહીનું પોત

રૉબિન જેફરીએ તેમના ચર્ચાસ્પદ પુસ્તક 'ઇન્ડિયાઝ ન્યૂઝપેપર રેવૉલ્યુશન'માં તેનું વર્ણન કરતાં લખ્યું છે કે, અંગ્રેજી અને ખાસ કરીને ભારતીય ભાષાઓમાં છપાતાં અખબારો અને સામયિકો વધુ નીડર બની ગયાં. તેમાં તમામ પક્ષોના રાજનેતાઓનાં કરતૂતો અંગે તપાસ-ખણખોદ કરીને તૈયાર થતા અહેવાલો છપાયા હતા.

ન્યાયતંત્રની—ખાસ તો સર્વોચ્ચ અદાલતની સ્વતંત્રતાની—વાપસી પણ એટલી જ મહત્ત્વપૂર્ણ હતી. 1950માં સંસદમાં થતી તાર્કિક અને ઉગ્ર ચર્ચાઓનો દૌર ૧૯૮૦ અને ૧૯૯૦ના દશકામાં ફરી જોવા મળ્યો. હા, માત્ર નોકરશાહી કે વહીવટીતંત્ર એક માત્ર એવી લોકશાહી સંસ્થા હતી જે કટોકટી પછીના સમયમાં તેની સ્વતંત્રતા ફરી ન મેળવી શકી. હવે સરકારી અધિકારીઓની નિમણૂક, બદલી અને બઢતી તેમની વ્યવસાયિક ક્ષમતા અને કાર્યદક્ષતાના આધારે નહીં, પણ રાજનેતાઓ પ્રત્યેની વફાદારીના આધારે નક્કી થવા લાગ્યાં.

જો કે, દેશની લોકશાહી સંસ્થાઓને મળેલી આ સ્વતંત્રતા આંશિક અને અધૂરી હતી. તેમ છતાં આ પરિવર્તને મારા જેવા ઘણા વિશ્લેષકોના મનમાં આશા જન્માવી. અમને લાગ્યું કે આપણી લોકશાહી સંસ્થાઓના પાયા નાખનારા લોકોને મનમાં જેનો ખ્યાલ હતો, એવી એવી મંઝિલના અડધા રસ્તા સુધી તો આપણે પહોંચી ગયા.

નરેન્દ્ર મોદીઃ ઇંદિરા ગાંધી ઑન સ્ટેરોઇડ્સ

2014ની લોકસભા ચૂંટણી આવી અને એક એવા વડા પ્રધાને દિલ્હીની સત્તા સંભાળી જેમને તેમની રાજકીય શૈલીના કારણે 'ઇંદિરા ગાંધી ઑન સ્ટેરોઇડ્સ' કહી શકાય. નરેન્દ્ર મોદી ગુજરાતના મુખ્ય મંત્રી હતા ત્યારે જ એ સ્પષ્ટ થઈ ગયુ હતું કે, તે લોકશાહી સંસ્થાઓની સ્વતંત્રતા પ્રત્યે ઇંદિરા ગાંધી કરતાં વધુ શંકાશીલ છે. આ સંસ્થાઓને ખોખલી કરવાની તેમની ઈચ્છા પૂર્વ પ્રધાન મંત્રી ઇંદિરા ગાંધી કરતાં પણ વધુ તીવ્ર હતી. ઇંદિરા ગાંધીની જેમ નરેન્દ્ર મોદીના સમયમાં પણ મીડિયાને પોતાની તરફે ખેંચવાની અને ડરાવવાની કોશિશ કરવામાં આવી. પોતાના રાજકીય હરીફો અને વિરોધીઓની પાછળ કેન્દ્રીય તપાસ એજન્સીઓને છોડી મુકાઈ. આ દરમિયાન રાજકીય દખલગીરીથી અલિપ્ત-મુક્ત રહેલાં ભારતીય સેના, રિર્ઝવ બેંક અને ચૂંટણી પંચને પણ બાકાત રખાયાં નહીં.

પોતાના પક્ષ, સરકાર અને દેશને નિયંત્રણમાં રાખવાના આ પ્રયત્નોમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને તેમના જૂના અને મહત્ત્વપૂર્ણ ગુજરાતી સાથી અમિત શાહનો સહયોગ મળ્યો, પહેલાં પક્ષના અધ્યક્ષ અને હવે ગૃહપ્રધાન તરીકે અમિત શાહે સરકાર સામેના વિરોધને દબાવવા માટે ખતરનાક રીતે અસરકારક ભૂમિકા ભજવી છે.  સરકારની અંદર પણ જે સ્વાયત્ત સંસ્થાઓ હતી તે આજે  સત્તાધારી નેતાઓ અને પક્ષ સામે નતમસ્તક છે. આ બધું અમિત શાહના કારણે જ શક્ય બન્યું છે.

હવે ચૂંટણી પણ ગૌણ

કેન્દ્રમાં નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહની જુગલબંધીનું દોઢ વર્ષ સુધી નિરીક્ષણ કર્યા બાદ જ મેં ડિસેમ્બર 2015માં લેખ લખ્યો હતો (જેનો ઉલ્લેખ શરૂઆતમાં કર્યો છે). એ લેખનો આખરી નિષ્કર્ષ એ હતો કે હવે ચૂંટણી જીતવી એ જ તમામ કસોટીઓનો જવાબ છે. દુ:ખની વાત એ છે કે હવે મારે એ લેખનો નિષ્કર્ષ બદલીને નાછૂટકે કહેવુ પડે છે કે હવે ચૂંટણીઓ ઉત્તરોત્તર મહત્ત્વ ગુમાવી રહી છે. આપણી લોકશાહીનું સ્તર અને દેશનો ઇતિહાસ એવા વળાંકે પહોંચ્યાં છે જ્યારે ચૂંટણીનું મહત્ત્વ પણ સતત ઘટી રહ્યું છે.

થોડા સમય પહેલાં આવકવેરા વિભાગે કેન્દ્ર સરકારના આદેશથી રાજસ્થાનનાં મુખ્ય પ્રધાન અશોક ગેહલોતના નજીકના સહયોગીઓ પર દરોડા પાડ્યા. આ કાર્યવાહી એ સમયે થઈ, જ્યારે ગેહલોતથી ખફા નાયબ મુખ્ય પ્રધાન સચિન પાઇલટ ભા.જ.પ.ના ટેકાથી રાજસ્થાનની રાજ્ય સરકાર ગબડાવવાની કોશિશ કરી રહ્યા હતા. હાલ પૂરતા આ પ્રયાસો નિષ્ફળ નિવડ્યા છે. પરંતુ એક ખતરનાક મહામારી વચ્ચે જે પ્રકારે આ પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે તે સાબિત કરે છે કે બંધારણીય લોકશાહી મૂલ્યો અને પ્રક્રિયાઓ માટે હવે કોઈ સન્માન બચ્યું નથી.

રાજસ્થાનમાં આજે એ જ થઈ રહ્યું છે, જે માર્ચમાં મધ્ય પ્રદેશમાં થયું હતું. આવું જ ગયા વર્ષે કર્ણાટકમાં થયું હતું. આ ત્રણેય રાજ્યોમાં સત્તાધારી ભા.જ.પ.ને મતદારોએ બહુમતી ન આપતાં, તે રાજ્યોમાં તેની સરકારો બની ન હતી. મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં કૉંગ્રેસની, જ્યારે કર્ણાટકમાં જે.ડી.એસ. અને કૉંગ્રેસની ગઠબંધન સરકાર બની હતી. આ ત્રણેય રાજ્યોમાં ભા.જ.પે. સત્તાધારી પક્ષનાં ધારાસભ્યોને બળવો કરવા ઉશ્કેર્યા, જેથી સરકાર તૂટી પડે અને ભા.જ.પ. સત્તામાં આવી શકે.

કર્ણાટક, મધ્ય પ્રદેશ અને હવે રાજસ્થાનમાં ભા.જ.પે. પૂરેપૂરી અનૈતિક અને ગેરબંધારણીય રીતે પોતાની સામે આવેલા ચૂંટણીના જનાદેશને બદલવાની કોશિશ કરી છે. ભા.જ.પ.ના આ પ્રયાસો માત્ર આ રાજ્યો પૂરતા જ સીમિત નથી રહ્યા. ગોવા અને મણિપુરમાં અપક્ષ અને નાના પક્ષોના ધારાસભ્યો ભા.જ.પ.ની તરફેણમાં આવ્યા, તેનું કારણ નરેન્દ્ર મોદી કે હિન્દુત્વ પ્રત્યે તેમના મનમાં અચાનક જાગેલો પ્રેમ ન હતો. ગુજરાતમાં અને બીજાં રાજ્યોમાં થયેલી રાજ્યસભાની ચૂંટણી વખતે કૉન્ગ્રેસી ધારાસભ્યોએ આપેલાં રાજી્નામાંનો સંબંધ સત્તાધારી પક્ષ દ્વારા અપાતી મોટી લાલચ સાથે સંકળાયેલા હોય, એવી પૂરી સંભાવના છે. ધારાસભ્યોને કેટલા રૂપિયાની ઑફર થઈ હતી તે અંગે અલગ અલગ અટકળો છે.

અઢળક રૂપિયાનો ખેલ

રાજસ્થાનના મુખ્ય પ્રધાન અશોક ગહલોતનો દાવો છે કે કૉંગ્રેસના ધારાસભ્યોને ભા.જ.પ.માં જોડાવા માટે 15 કરોડ રૂપિયાની લાલચ આપવામાં આવી  છે. જે પત્રકારો સાથે મેં વાત કરી, તેમનું કહેવું છે કે આ આંકડો ઘણો મોટો છે. તેમના મતે પ્રત્યેક ધારાસભ્યને 25 કરોડની ઓફર થઈ હતી. (આ લેખ પ્રગટ થયા પછી ગહલોતે કહ્યું હતું કે જેમ વિલંબ થાય, તેમ રકમ વધતી જાય છે – સં.) માની શકાય કે મધ્ય પ્રદેશ અને કર્ણાટકમાં પણ કૉંગ્રેસના ધારાસભ્યોને 15 થી 25 કરોડની આસપાસની રકમ અપાઈ હોય. સવાલ એ ઊભો થાય છે કે આટલા બધા રૂપિયા ભા.જ.પ. પાસે આવે છે ક્યાંથી? એ ઇલેક્શન બોન્ડથી કે જેના પર શંકા ઉપજી હતી. અને જેની પર પ્રતિબંધ મૂકવાના મુદ્દે સર્વોચ્ચ અદાલતે પણ હાથ ઊંચા કરી દીધા હતા? કે પછી બીજા કોઈ વધુ શંકાસ્પદ માધ્યમથી?

આ ખરીદ-વેચાણથી એક પાયાનો સવાલ ઊભો થાય છે. જો ધારાસભ્યોને કોઈ પણ સમયે ખરીદી શકાતા હોય તો પછી ચૂંટણીનો મતલબ શો? જેમણે વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં પોતાના પ્રતિનિધિને પસંદ કર્યા હતા એ ભારતીય મતદારોના જનાદેશનું કશું મહત્ત્વ નથી?  માત્ર પૈસાના જોરે જો આ રીતે નિષ્પક્ષ અને સ્વતંત્ર કહી શકાય તેવાં ચૂંટણી પરિણામોને પલટાવી શકાતાં હોય, તો ભારતમાં માત્ર  ચૂંટણી પૂરતી લોકશાહી બચી છે એવું પણ કઈ રીતે કહી શકાય ?

નરેન્દ્ર મોદીને 'ઇંદિરા ગાંધી ઓન સ્ટેરોઇડ્સ' કહેવા પાછળનો અર્થ એ છે કે તેમની કાર્યશૈલી પૂર્વ વડા પ્રધાન ઇંદિરા ગાંધી કરતાં પણ વધુ ડંખીલી અને નિર્મમ છે. સંસ્થાઓને કમજોર કરવા ઇંદિરા ગાંધીએ જો કોદાળીનો ઉપયોગ કર્યો હતો, તો નરેન્દ્ર મોદી તેજ ધારવાળી તલવારનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. ઇંદિરા ગાંધીએ તેમના કેટલાક નિર્ણય અંગે પુનર્વિચાર કર્યો હતો. કટોકટી તે પૈકી એક છે, જ્યારે નરેન્દ્ર મોદીની કાર્યશૈલીમાં પશ્ચાતાપ કે અપરાધબોધને કોઈ અવકાશ નથી. આ તમામ ભૂલો વચ્ચે પણ ઇંદિરા ગાંધી ધાર્મિક વૈવિધ્ય માટે ગંભીરતાથી સમર્પિત હતાં. બીજી તરફ નરેન્દ્ર મોદીની રાજનીતિ એકાધિકાર અને બહુમતીવાદની છે.

ભારતીય લોકશાહી સંસ્થાઓ અને તેના મૂલ્યોને ઇંદિરા ગાંધીના કાર્યકાળમાં ઘણું નુકસાન થયું હતું. ધીરે ધીરે તેમાં સુધારો થયો. ભલે તે બંધારણના ઘડવૈયાઓની પરિકલ્પનાના આદર્શ સુધી ન પહોંચ્યાં હોય અને તેમાં ઘણી ખામીઓ રહી ગઈ હોય. પરંતુ 1989થી 2014 સુધી ભારતમાં લોકશાહી છે તેવું લાગતું હતું. હવે જોવાનું રહે છે કે ભારતની લોકશાહી સંસ્થાઓ નરેન્દ્ર મોદીના સત્તાકાળમાં થયેલા નુકસાનમાંથી બહાર આવી શકે છે કે નહીં.          

અનુવાદ : ગૌતમ ડોડીઆ

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 03 ઑગસ્ટ 2020; પૃ. 02-04

૧૯મી જૂન ૨૦૨૦ની રાત્રિના સવા નવના સુમારે તમિલનાડુના તુતીકોરિનના સથાનકુલ પોલીસ થાણાના પોલીસકર્મીઓની નજરે એક ખુલ્લી મોબાઇલ શોપ પડી. કોરોનાને કારણે દેશ આખામાં રાતના ૯થી સવારના ૫ સુધી રાત્રિકરફ્યૂનો હુકમ હતો. કરફ્યૂનો સમય શરૂ થવાને પંદરેક મિનિટ જ થઈ હતી. ૫૯ વરસના પિતા જયરાજ અને તેમના ૩૧ વરસના પુત્ર બેનિક્સ દુકાન બંધ જ કરી રહ્યા હતા. પણ પોલીસ કરફ્યૂમાં દુકાન ચાલુ રાખવાના ગુના સબબ તેમની ધરપકડ કરીને પોલીસ થાણે લઈ ગઈ. દુકાનદાર પાસે ખંડણી માગતી પોલીસ રાત આખી બાપ-બેટાને સતત નિષ્ઠુરતાથી મારતી રહી. આ માર એટલો જીવલેણ અને નિર્દયી હતો કે બે જ દિવસમાં બાર-બાર કલાકના અંતરે બંનેનાં મોત થયાં.

મામલો કસ્ટોડિયલ ડેથ કહેતાં પોલીસના કબજામાં રહેલા આરોપીઓને, પોલીસના હિંસક મારથી થયેલાં મોતનો હતો. એટલે આખા રાજ્યમાં તેના ઘેરા પ્રત્યાઘાત પડ્યા. રાજ્યની વડી અદાલતે ન્યાયિક તપાસના આદેશ આપ્યા, તો જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટના અધ્યક્ષપદ હેઠળનું જે ન્યાયિક તપાસ દળ તપાસ માટે તુતીકોરિનના પોલીસથાણે ગયું, તેને આરોપી પોલીસે સહકાર ન આપ્યો. ઉપરથી તેમને ધમકાવીને ભગાડી મૂક્યા. રાજ્ય સરકારે આ કેસની તપાસ સી.બી.આઇ.ને સોંપી છે અને જવાબદાર પોલીસ અધિકારીઓ સામે હત્યા અને હત્યાના પ્રયાસ સહિતની કલમો હેઠળ કેસ નોંધાયો છે.

મૂળે તેલંગણાના અને ઘરેઘરે ફરીને, ચાદરો-રૂમાલ વેચી પેટિયું રળતા ૬૦ વરસના શેખ બાબુ નિસાર ૨૦૧૯ની ૧૦મી ડિસેમ્બરે સાંજે વડોદરાના નવાયાર્ડ વિસ્તારના ફૂલવાડી ચોક પાસેથી સાઈકલ પર જઈ રહ્યા હતા ત્યારે ચોરીના શકમંદ તરીકે ફતેગંજ પોલીસના સર્વેલન્સ સ્ટાફે તેમની ધરપકડ કરી. ચોરીનો ગુનો કબૂલાવવા પોલીસે તેમને આખી રાત એ હદે માર્યા કે પોલીસમથકે જ તેમનું મોત થઈ ગયું. તે પછી પોલીસોએ મળીને તેમની લાશને સગેવગે કરી નાખી અને સમગ્ર બનાવને ઢાંકી દીધો. જમાઈ ઈબ્રાહિમ ખાને સસરાના ગુમ થવાની પોલીસ અને હાઇ કોર્ટમાં ફરિયાદ કરતાં છ મહિના સુધી તપાસ ચાલી અને અંતે પી.આઇ., પી.એસ.આઇ. સહિતના છ પોલીસકર્મીઓ દોષિત જણાતાં જુલાઈ ૨૦૨૦માં પોલીસ ફરિયાદ દાખલ થઈ.

અમાનુષી પરંપરા

પોલીસનો હિંસ્ર ચહેરો ઉજાગર કરતા કસ્ટોડિયલ ડેથના આ બનાવો પહેલા નથી અને કદાચ છેલ્લા પણ નહીં હોય. આશરે ૩૦ વરસ પહેલાંના કસ્ટોડિયલ ડેથના કેસમાં ગુજરાતના પૂર્વ આઈ.પી.એસ. અફસર સંજીવ ભટ્ટને આજીવન કારાવાસની સજા થઈ તે એક અપવાદ છે. પોલીસ અને ન્યાયિક કસ્ટડીમાં આરોપી કે સંદિગ્ધ આરોપીના મોત બદલ ભાગ્યે જ કોઈને સજા થઈ છે કે ન્યાય મળ્યો છે. ૨૦૧૯ના જુલાઈમાં રાજ્યસભા પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં કેન્દ્રના ગૃહ વિભાગે જણાવ્યું હતું કે ૨૦૧૬, ૨૦૧૭ અને ૨૦૧૮નાં ત્રણ વરસોમાં દેશમાં ૪,૪૭૬ કેદી-મૃત્યુના બનાવો બન્યા હતા.

રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચે ૨૦૧૮માં ૧,૬૮૦ કસ્ટોડિયલ ડેથ થયાંનું નોંધ્યું છે, જેમાં ૩૬૫ કેદી-મૃત્યુ સાથે ઉત્તરપ્રદેશ મોખરે છે. ગુજરાત રાજ્ય માનવ અધિકાર પંચના આંકડા ચકાસતાં જણાય છે કે છેલ્લા નવ વરસમાં ગુજરાતમાં ૫૨૭ કસ્ટોડિયલ ડેથ થયાં છે. દેશમાં રોજના સરેરાશ ચારથી પાંચ અને યુ.પી.માં રોજ એક કસ્ટોડિયલ ડેથ થાય છે. કસ્ટોડિયલ ડેથના આ આંકડા દર્શાવે છે કે દેશમાં નક્સલી અને આતંકી હિંસામાં થતાં મોત કરતાં પોલીસની યાતનાથી થતાં મોત ઘણાં વધારે છે. પરંતુ આવી હત્યાઓ પોલીસ સ્ટેશનમાં કે જેલમાં બને છે અને તેના સાક્ષી માત્ર પોલીસ જ હોય છે. એટલે પુરાવાની અદાલતોમાં ભાગ્યે જ તે પુરવાર કરી દોષિતોને સજા અપાવી શકાય છે.

કાર્યપદ્ધતિનું પરિણામ

પોલીસ ગુનાની તપાસ નહીં, પણ ગુનાની કબૂલાત માટે આરોપી પર થર્ડ ડિગ્રીનો ઉપયોગ કરે છે. પોલીસ આરોપીને જાતભાતની રીતરસમો અપનાવીને અમાનવીય માર મારે છે. આ પ્રકારના માર, યાતના, હિંસા અને દુરાચરણથી પોલીસ ગુનો કબૂલાવે છે. આવી ઘોર યાતનાથી થતાં મોતને કસ્ટોડિયલ ડેથ કહેવાય છે.

પોલીસ થાણામાં કે જેલમાં થયેલાં મોત ઉપરાંત પોલીસની યાતનાઓ અને મારથી પંગુ બની ગયેલા અને પછીથી મૃત્યુ પામનારને કેદી-મૃત્યુનું ‘માન’ પણ મળતું નથી. પોલીસ વગર વોરંટે સંદિગ્ધ અપરાધીની તપાસ કરી શકે છે, તેનો ફાયદો ઉઠાવી કથિત આરોપીઓ સાથે પણ અમાનવીય વર્તન કરે છે. ગુનેગારને પકડવા, દબાણ આણવા તેનાં પત્ની, બાળકો કે મા, બાપ, ભાઈ, બહેન જેવાં કુટુંબીજનોને પકડીને પોલીસ યાતના આપે છે. ગુનેગારને ન મારવા પોલીસ લાંચ માંગે છે. ગરીબ-લાચાર લોકો પોલીસની આવી માગ સંતોષી શકતાં નથી. એટલે કસ્ટોડિયલ ડેથનો ભોગ મોટે ભાગે દલિત, આદિવાસી, પછાત, લઘુમતી ગરીબો જ બને છે. ખેડૂત અને કામદાર સંઘર્ષના નેતાઓ, સરકારી નીતિઓ અને શોષણના વિરોધી કે લોક આંદોલનો સાથે જોડાયેલા કર્મશીલોને પણ પોલીસ એક યા બીજા કેસમાં પકડીને યાતના આપે છે. તેમના સંઘર્ષને નબળો પાડવા તેમને જૂઠા કેસોમાં ફસાવે છે કે ક્યારેક મારી પણ નાખે છે. નકસલી હિંસાના નામે સોની સોરી અને સીમા આઝાદ સાથેનું પોલીસનું વર્તન દુરાચરણની તમામ સીમાઓ ઓળંગી જ ગયું હતું ને ?

માનવ અધિકારના છડેચોક ભંગ જેવા કસ્ટોડિયલ ડેથના અનેક બનાવો અવારનવાર જાણવા- વાંચવા મળે છે. હાલના તુતીકોરિન-કાંડ જેવો જ બનાવ ગયા વરસે બન્યો હતો. ઉત્તર પ્રદેશના હાપુડ વિસ્તારના પિલખુઆ પોલીસ થાણા હસ્તકના લાખન ગામે એક સ્ત્રીની લાશ મળી. પોલીસે આ ખૂનના સંદિગ્ધ અપરાધી તરીકે નણદોઈ પ્રદીપ તોમર(ઉમર ૩૫ વરસ)ને પોલીસથાણે તપાસ માટે બોલાવ્યા. પોતાના ૧૧ વરસના પુત્ર સાથે થાણે ગયેલા પ્રદીપને ગુનાની તપાસ દરમિયાન પોલીસ સતત માર મારતી હતી.. તેમનો દીકરો તેમની ચીસો સાંભળતો હતો. સગીર પુત્રના જણાવ્યા મુજબ તેના પપ્પાના શરીરના બધાં અંગો પર પોલીસકર્મીઓ સોયા ભોંકતા હતાં. અંતે પ્રદીપનું મૃત્યુ થયું. પોલીસે આ મોતને  શારીરિક તકલીફને લીધે થયું હોવાનું જણાવી દીધું.

રાજસ્થાનના ચુરુ જિલ્લાના સોનપાલસર ગામના નેમીચંદ (ઉ. ૨૫ વરસ) ગાયબકરાં ચરાવતા હતા. નેમીચંદ અને તેમનાં ભાભીને ચોરીના આરોપમાં પોલીસ પકડી ગઈ. રાત્રે મોડેથી પોલીસ આવીને નેમીચંદની લાશ ઘરે નાંખી ગઈ. રાતના અંધારામાં જ તેના અંતિમસંસ્કાર કરાવી નાખ્યા. નેમીચંદને બે-રહેમ માર મારી મારી નાખનાર પોલીસે તેમનાં ભાભી પર ગેંગરેપ કર્યો હતો. તમિલનાડુના એક ગામનાં ખેતકામદાર મહિલા, ૨૬ વરસનાં ગુરુઆમ્મલને ગુનાની કબૂલાત માટે પોલીસે એટલાં માર્યાં કે તેમને કસુવાવડ થઈ ગઈ હતી.

અલગ કાયદાના અભાવે ઢાંકપિછોડો

કેદી-મૃત્યુના આ બનાવો વાસ્તવમાં તો પોલીસ દ્વારા કરાતી જઘન્ય હત્યાઓ જ છે. પરંતુ તે સંબંધી કોઈ અલાયદો કાયદો ન હોવાથી પોલીસ આવા બનાવોને બીમારી, હોસ્પિટલમાં ભરતી દરમિયાન મોત, બીજા અપરાધીઓ દ્વારા થયેલો હુમલો, ભીડ કે તોફાનો દરમિયાન મોત, ફરાર થવાની કોશિશ અને આત્મહત્યા જેવાં કારણોથી થયેલાં મોત ગણાવે છે. નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ બ્યુરો પણ કસ્ટોડિયલ ડેથના અલાયદા આંકડા જાહેર કરતું નથી! મોટા ભાગનાં કસ્ટોડિયલ ડેથ પોલીસથાણે તપાસના ૪૮ કલાકમાં બનતાં હોય છે. એટલે ધરપકડના ૨૪ કલાકમાં આરોપીને કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવાના નિયમનું પાલન થતું નથી. કસ્ટડીમાં યાતના એ જાણે કે પોલીસ માટે રોજિંદી સાહજિક ક્રિયા છે.

માનવ અધિકાર સંસ્થા “હ્યુમન રાઈટ્સ વૉચ”ના જણાવ્યા અનુસાર પોલીસ માટે અપરાધિક દંડસંહિતાનો કોઈ મતલબ નથી. પોલીસની પોતાની તપાસપ્રક્રિયા-સંહિતા છે. સર્વોચ્ચ અદાલતની સૂચના પછી ૨૦૦૬માં ક્રિમિનલ પ્રોસીજર કોડમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો છે. કસ્ટોડિયલ ડેથની ફરિયાદોમાં જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા તપાસની જોગવાઈ છે. પરંતુ નિર્ધન અને નબળા ફરિયાદીઓ ભાગ્યે જ બળુકા પોલીસો સામે ફરિયાદ કરતા હોય છે. વળી પોલીસ સામે ફરિયાદ પૂર્વે સરકારની મંજૂરી લેવી પડે છે અને સરકાર આવી મંજૂરી આપતી નથી.

ખરડો કાયદો બનતો જ નથી

૨૬મી એપ્રિલ, ૨૦૧૦ના રોજ લોકસભાએ પ્રિવેન્શન ઓફ ટોર્ચર બિલ પસાર કર્યું હતું. રાજ્યસભાએ તેને પ્રવર સમિતિને સોંપ્યું હતું. પૂર્વ કાયદા મંત્રી અશ્વિની કુમારના અધ્યક્ષપદની પ્રવર સમિતિએ કસ્ટડીમાં થતાં મોત અને યાતના વિરુદ્ધ દોષીઓને આજીવન કારાવાસની સજાની જોગવાઈ કરતો કાયદો ઘડવા ભલામણ કરી હતી. પરંતુ લોકસભાની મુદ્દત પૂરી થઈ ત્યાં સુધી કાયદો ઘડાયો નહોતો.  કાયદા પંચે અને નેશનલ પોલીસ કમિશને પણ આ અંગેના કાયદાની જરૂરિયાત જણાવી છે. ૨૦૧૮માં લોકસભામાં પ્રાઈવેટ મેમ્બર બિલ પણ રજૂ થયું હતું. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘમાં આવા કાયદાના તરફદાર રાષ્ટ્ર તરીકે ભારતે સહી કરી છે, પણ હજુ કાયદો બનાવવામાં આવતો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશથી હવે કસ્ટોડિયલ ડેથનો ભોગ બનેલાંને વળતર મળે છે. યુ.પી. સરકારે ૨૦૧૮ના વરસમાં ૧૭૬ બનાવોમાં કુલ રૂ. ૫૩ કરોડ ૨૨ લાખ અને ગુજરાત સરકારે રૂ. ૨૩.૫૦ લાખ વળતર ચૂકવ્યું છે. પરંતુ ન્યાય દૂરની વાત છે. ૨૦૧૮માં પાંચ ટકા કરતાં ઓછા કેસોમાં પોલીસ અત્યાચારને જવાબદાર ઠેરવી શકાયા છે. એટલું જ નહીં, કસ્ટોડિયલ ડેથના ૧,૭૨૭ બનાવોમાંથી ૩૩૪માં જ ચાર્જશીટ દાખલ થઈ શકી છે.

ભોગ બનનારાની ચીસો જેમ પોલીસથાણાંની દીવાલો સાથે અથડાઈને થોડા સમયમાં શાંત થઈ જાય છે તેમ, કેદી-મૃત્યુ વિરુદ્ધનો વિરોધ અને આક્રોશ પણ ઠરી જાય છે, જે કોઈ નવા બનાવ પછી વળી પાછો જાગે છે.

e.mail : maheriyachandu@gmail.co

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 03 ઑગસ્ટ 2020; પૃ. 05-07