= = = = એ સાહિત્યકૃતિ જ મહાન છે જે આપણી ખરી જીવનપીડાનું આપણને મૉંમાથું બતાડે ને આપણને હમ્મેશને માટે જગાડી મૂકે = = = =

= = = = વૅલ-પ્લાન્ડ ડીઝાઇન એમ છે કે મૃત્યુ મળે તો જ રાહ જોવાનું પતવાનું છે. જીવવું એટલે સતત રાહ જોતા રહેવું ને છેલ્લે મૃત્યુને વરવું. કોરોનાને લીધે હર પળે સંખ્યાબંધ મનુષ્યો મરે છે, પણ એ બધાં કંઈ મૃત્યુની રાહ ન્હૉતાં જોતાં. એમને એમ જ ઉઠાવી લેવાયાં ! એ કારણે કોરોનાને હું વિકરાળમાં વિકરાળ આફત ગણું છું = = = =

સ્ત્રી કે પુરુષ, યુવાન કે વૃદ્ધ, ઇન્ડિયન યુરોપીયન અમેરિકન કે જાપાની, પૃથ્વી પરનો હરેક મનુષ્યજીવ, આજે જેની રાહ જોઈ રહ્યો છે, એ છે, રસી. અંગ્રેજીમાં એને વૅક્સીન કહે છે. રશિયાના પુતિન કહે છે, એમને ત્યાં શોધાઈ ગઈ છે. અમેરિકાના ટ્રમ્પ કહે છે, ઑક્ટોબરમાં અમેરિકન વૅક્સીન મળી જશે. રાજકારણી કોઈપણ મનુષ્યમાં મને આમે ય શ્રદ્ધા નથી ને રસી જેવી અતિ મહત્ત્વની ચીજ માટે આ મહા ખેલાડી રાજકારણીઓમાં તો કેવી રીતે હોય? એમનો ભરોંસો શો?

રસી એક આશા છે અથવા આશાનું નામ રસી છે. એ ક્યારે આવશે તેની ચૉક્કસ ખબર નથી. ચૉક્કસ ખબર એ છે કે એ આવશે.

સૅમ્યુઅલ બૅકેટના ‘વેઇટિન્ગ ફૉર ગોદો’ નાટકમાં પણ એમ જ છે. નાટકમાં ગોદો એક આશા છે. એની રાહ જોવાય છે. એ આવશે તેની એસ્ટ્રેગૉન અને વ્લાડિમિર બન્ને મિત્રોને ચૉક્કસ જાણ છે. પણ એ ય એટલું જ ચૉક્કસ છે કે ક્યારે આવશે તેની એમને જાણ નથી. મૅસેન્જર છોકરો આવીને રોજ એમ કહે છે કે જેની તમે રાહ જુઓ છો એ આજે નહીં પણ કાલે આવશે.

આ મૅસેન્જર ગોદોનો માણસ છે કે ગોદો અને બે મિત્રો વચ્ચેની કશી ખૂટતી કડી છે તેની મને સ્પષ્ટતા નથી મળી. પણ જમાને જમાને આપણને દિલાસો દેનારા સંદેશવાહકો તો મળ્યા જ કર્યા છે. તેઓની આપણી વચ્ચેની હાજરીને કારણે જીવવાને વિશેની આપણી હામ ટકી રહે છે ને આશા જીવી જાય છે. ગોદોની રાહ જોનારા એ બન્ને મિત્રો પછી તો છોકરાની રાહ જોતા થઈ ગયા. એનો અર્થ એટલો જ કે રાહ જોવાનું ખતમ નથી થયું. રાહ જોવાનું કદી મટી નથી જતું એ સત્યને બૅકેટે નાટકમાં રણઝણતું કરી મેલ્યું છે.

બૅકેટને પૂછવામાં આવેલું : ગોદો કોણ છે? : તો એમણે કહેલું : મને ખબર હોત તો હું નાટક લખત શું કામ ! : એમણે ઉમેરેલું : આયૅમ નૉટ ઇન્ટરેસ્ટેડ ઇન ગોદો, આયૅમ ઇન્ટરેસ્ટેડ ઇન વેઇટિન્ગ !

રસીની જ શું કામ, આપણે દિવસ દરમ્યાન જાતજાતની ને ભાતભાતની રાહો જ જોતા હોઈએ છીએ. આ લેખ પૂરો કરવાની જાણ્યેઅજાણ્યે હું રાહ જોતો હોઉં છું. લેખના વાચકો રાહ જુએ છે કે લેખનો છેડો ક્યારે આવશે. દરેક વર્તમાન ક્ષણ, હવે પછી શું? – વ્હૉટ નૅક્સ્ટ?-ની મનોસ્થિતિમાં જકડાયેલી હોય છે. વૅલ-પ્લાન્ડ ડીઝાઇન એમ છે કે મૃત્યુ મળે તો જ રાહ જોવાનું પતવાનું છે. જીવવું એટલે સતત રાહ જોતા રહેવું ને છેલ્લે મૃત્યુને વરવું. કોરોનાને લીધે હર પળે સંખ્યાબંધ મનુષ્યો મરે છે, પણ એ બધાં કંઈ મૃત્યુની રાહ ન્હૉતાં જોતાં. એમને એમ જ ઉઠાવી લેવાયાં ! એ કારણે કોરોનાને હું વિકરાળમાં વિકરાળ આફત ગણું છું.

આ ગોદો માટે એમ કહેવાયું છે કે ગોદો એટલે ગૉડ. ગૉડ જો હોય તો ક્યારે આવશે, નથી કહી શકાતું, આપણા ગૉડે ખાતરી આપી છે કે પોતે યુગે યુગે સંભવે છે. પણ યુગની એમની વ્યાખ્યા શી છે, નથી ખબર.

પોત્ઝો. લકી, એસ્ટ્રેગૉન, વ્લાડિમિર.

એમ પણ કહેવાયું છે કે ગોદો એટલે ડેથ. ચૉક્કસ વાત એ છે કે ડેથ તો આવવાનું જ છે, પણ ચૉક્કસ વાત એ પણ છે કે ક્યારે, તે નથી કહી શકાતું. આ એટલું બધું સાચું છે કે માણસ જાતે ઇચ્છે, નક્કી કરે કે આજે કે હમણાં, તો પણ મરી નથી શકતો. નાટકમાં એક પ્રસંગ છે : એસ્ટ્રગૉન વ્લાડિમિર આગળ પ્રસ્તાવ મૂકે છે – ચાલ આપણે ફાંસીએ લટકીને મરી જઇએ. પણ એમની પાસે ફાંસીનું દોરડું તો હતું નહીં. એસ્ટ્રગૉન પોતાના હૂંથણાનું નાડું છોડી નાખે છે, બન્ને જણા નાડાનો સામસામો છેડો પકડીને ખૅંચે છે, પણ નાડું તૂટી જાય છે. ફાંસીએ ચડીને આપઘાત કરવાનો એ પ્રયાસ આમ નિષ્ફળ નીવડે છે. વ્લાડિમિર કહે છે : આવતી કાલે લટકીશું જો ગોદો ના આવે તો. એસ્ટ્રેગૉન કહે છે : અને જો આવે તો? : વ્લાડિમિર કહે છે : તો તો આપણે બચી જઈશું. બન્ને મિત્રોને એક જ સાર પકડાય છે કે પરિસ્થિતિમાંથી ઊગરી જવાનો એક જ રસ્તો છે – કાં તો ડેથની અથવા તો ગૉડ સમી કોઈપણ હસ્તીની રાહ જોવી.

વ્લાડિમિર અને એસ્ટ્રેગૉનને આ સમજાયું હશે કદાચ ને તેથી તેઓ ગોદોની રોજ રાહ જુએ છે. નાટકમાં બે દિવસ કહ્યા છે પણ પ્રેક્ષક કલ્પી શકે છે કે તેઓ તો ત્રીજે, ચૉથે કે પાંચમે દિવસે પણ રાહ જોવાના છે. કેમ કે, આજે નહીં પણ કાલે આવશે એમ કહીને મૅસેન્જર છોકરો ચાલી જાય એટલે એ બન્ને જણા બોલતા હોય છે ખરા – ચાલો જઈએ, પણ જતા નથી. પરદો પડે એ પહેલાં એમની એ અવઢવ જોઈ શકાય એવો એ બન્નેએ અભિનય કરવાનો હોય છે અને દિગ્દર્શકે એવી બધી જોગવાઈ કરવાની હોય છે.

નાટકમાં બીજી જોડી પોત્ઝો અને લકીની છે. પોત્ઝો શેઠ છે, સત્તાશાળી. એવાઓના હોય જ એમ લકી એનો વેઠિયો છે. અને, લકી શબ્દો સાથે વ્યભિચાર કરનારા કૃતક બૌદ્ધિકોનું પ્રતીક છે. એનું કશા જ અર્થ વગરનું ભાષણ એક બકવાસ છે. કશા જ વિરામ કે પૂર્ણવિરામ વિના પાંચ-થી પણ વધારે મિનિટ લગી અસ્ખલિત ચાલતા એ ભાષણની શરૂઆત આવી છે : સ્વીકાર્યું કે એક અંગત ઈશ્વરનું અસ્તિત્વ પન્ચર ઍન્ડ વૉટમનની જાહેર કૃતિઓમાં ઉચ્ચરિત છે એમ એ મુજબ છે એમ છે ઈશ્વર ક્વાક્વાક્વાક્વા છે સફેદ દાઢીવાળો છે ક્વાક્વાક્વાક્વા સમયાતીત છે વિસ્તૃતિહીન છે કે જે દૈવી જાડ્ય ઍપથિયા દૈવ્ ઍથમ્બિયા દૈવ્ … વગેરે.

લકીના આ બકવાસની અસર મળે એ ખાતર ત્યારે મેં આ ‘ક્વાક્વાક્વાક્વા’ શબ્દનો અનુવાદ નહીં કરેલો. પણ કહું : અંગ્રેજીમાં quaquaversal શબ્દ છે. એનો અર્થ છે એક જ કેન્દ્રમાંથી દરેક દિશામાં ફેલાયેલું હોય તેવું. લકીએ આ વિશેષણ ઈશ્વર માટે પ્રયોજ્યું છે. ઈશ્વર એમ જ છે, એક જ કેન્દ્રમાંથી દસે દિશાએ પ્રસરી ગયેલો, સાર્વભૌમ, સર્વવ્યાપી.

આપણી પરમ્પરામાં દેવોના મુખારવિન્દની ચોપાસ જે તેજોવલય હોય છે એ આવું જ હોય છે – સર્વ દિશાઓમાં ફેલાયેલું. આ શબ્દનો ફ્રૅન્ચમાં અર્થ છે, which’s. મૂળ શબ્દ છે, quoi. ગુજરાતીમાં કહેવાય, કયો? આપણે કયોકયોકયોકયો બોલીએ તો ઈશ્વરને જ લાગુ પડે … કેમ કે એનો અતપતો નથી મળતો. એ સાર્વભૌમ છે છતાં અગમ્ય છે. એ સર્વવ્યાપી છે છતાં અનન્ત છે … આ ‘છે’ અને ‘છતાં’-ની વચ્ચે રહીને મનુષ્યજીવનની અસંગતતા – ઍબ્સર્ડિટી – ઘૂઘવતી હોય છે …

આ કોરોના પાન્ડેમિક અને કોવિડ-૧૯ નામનું આપણી સામે જે ઘૃણાસ્પદ નાટક ભજવાઈ રહ્યું છે તેનો ઇલાજ જો રસી છે, તો કોઈકે એને શીર્ષક આપવું જોઈશે, ‘વેઇટિન્ગ ફૉર વૅક્સીન’.

મેં આ નાટકનો ‘ગોદોની રાહમાં’ એમ અનુવાદ કર્યો છે (પહેલી આવૃત્તિ : ૧૯૯૦ : પુનર્મુદ્રણ : ૨૦૦૪ : પુનર્મુદ્રણ : ૨૦૦૮ બીજી આવૃત્તિ : પાર્શ્વ પબ્લિકેશન, અમદાવાદ). એ પછી, પહેલી વાર, મેં નસીરુદ્દીન શાહ અને બૅન્જામિન ગિલાનીની મુખ્ય ભૂમિકામાં એનું મંચન જોયું છે. પછી તો, એના જુદા જુદા ફિલ્મ-અવતારો પણ જોયા છે.

નસીરુદ્દીને એક સ્થાને હમણાં જ કહ્યું કે ત્યારે તો હું અને બેન (બેન્જામિન) કશું ખાસ સમજતા ન્હૉતા પણ ઉમ્મર વધવાની સાથે ઘણી ઘણી સમજ પડવા લાગી છે …

વિદેશમાં એવી જાહેરાત આવતી હોય છે : આ ૫૦ પુસ્તકો તમે મૃત્યુ પામો એ પહેલાં વાંચી લો : આ નાટક માટે હું કોઈપણ સાહિત્યકારને, સાહિત્યરસિયાને કે પ્રજાજનને વિનન્તી કરું કે આ નાટક જરૂર વાંચો અને જરૂર જુઓ.

એ સાહિત્યકૃતિ જ મહાન છે જે આપણી ખરી જીવનપીડાનું આપણને મૉંમાથું બતાડે ને હમ્મેશને માટે આપણને જગાડી મૂકે …

= = =

(September 13, 2020 : Ahmedabad)

તે દિવસે સ્વામી જે હસ્યા છે કંઈ! એ અમદાવાદ આવ્યા હતા અને મલ્લિકા સારાભાઈને ત્યાં (નટરાણીમાં) અમે વચગાળાનાં વરસોની સફર કરતાં ફુદીનાનું શરબત પી રહ્યા હતા. ખબર નહીં, મલ્લિકાબહેનની કે કોની કરામત, શરબતનું નામ પણ લગરીક ગળચટું તો કંઈક ખટમીઠું હતું – ગ્રીન લેડી. મેં કહ્યું, અહીં કોઈ તસવીર ઝડપે તો હું કૅપ્શન શું આપું, ખબર છે? ગ્રીન લેડી ઍન્ડ સેફ્રોન મંક!

હતું તો એમનું અખંડ વ્યક્તિત્વ પણ ઓળખાતા હતા તે આવા વિરોધાભાસોથી : ભગવામાં ખરા, પણ ભગવી રાજનીતિની સામે.

અલપઝલપ ખ્યાલ, દૂરનો સહેજસાજ પરિચય તો જેપી આંદોલનના દિવસોથી હશે. પણ પાકો પરિચય જેલમાંથી બહાર આવ્યા પછી તરતનાં વરસોમાં એકવાર હસમુખ પટેલ (વીરમપુર) અને હું એમની સાથે લાંબી મુલાકાત લેવા ગયા ત્યારથી થયો અને પછી તો ‘લોકસ્વરાજ’ અને એમની પત્રિકા – શું હતું એનું નામ – ‘જંગ જારી હૈ’ કે પછી ‘સંઘર્ષ જારી હૈ’ એવું કાંક, બેઉ વચ્ચે આપલેનો દોર પણ ઠીક ચાલ્યો. એકવાર એમણે અગ્રલેખ કરેલો – ઑનરેબલ ગુંડા મેમ્બર. અસામાજિક તત્ત્વો ગૃહમાં ચુંટાઈને બેસવા લાગ્યા એના પરની એ આકરી ટિપ્પણી હતી.

જેપીને જે રાજકારણ સોરવાતું નહોતું તેની સામે પ્રતિકારની અપીલને વશ વરતી રાજકારણમાં આવેલા અગ્નિવેશ આ જ ભાષામાં બોલે એ સ્વાભાવિક હતું. ગીતાકારે કહ્યું જ છે ને, જેને હું ચાહું છું એને ઉગ્ર બનાવું છું. હમણાં મેં ગીતાનો ઉલ્લેખ કર્યો પણ સ્વામી અગ્નિવેશ મૂળે તો આર્યસમાજ ઘરાનાના – આર્યસમાજના સુધાર આંદોલનમાંથી રાજનીતિમાં જવું એ ચોક્કસ જ એક વિરોધાભાસ હતો, પણ એ રીતે જો પરેલલ સંભારવો જ હોય તો – અગ્નિવેશ અલબત્ત ગાંધી નહોતા તે સ્વીકારતે છતે – દક્ષિણ આફ્રિકાના તરુણ બૅરિસ્ટર ગાંધીનો જ છે. જે રીતે ગાંધીને એમની ધર્મખોજે દક્ષિણ આફ્રિકામાં હિંદવાસીઓના હક્ક માટેની લડાઈમાં જોતરી નાગરિક બનાવ્યા, કંઈક અંશે  જ તરંગલંબાઈ પરની બીના આ પણ છે.

આવી પ્રતિભા રુટિન રાજકારણમાં ઝાઝું ટકી ન શકે, અને ટકવા જેવું લાગે ત્યારે પણ એને એ ગોઠે નહીં. શ્રીકાકુલમ(આંધ્ર)નું આ સંતાન કોલકાતાનાં થોડાં વરસો પછી હરિયાણામાં સ્થાયી થયું ન થયું અને કટોકટીકાળે ચૌદ માસના કારાવાસ પછી જનતા પક્ષમાં સક્રિય પણ બન્યું. ભજનલાલના પ્રધાનમંડળમાં એ શિક્ષણ મંત્રી પણ થયા. પણ ચારપાંચ મહિનામાં જ એમને પોતાની સરકાર સામે લડવાપણું લાગ્યું અને એ છૂટા થયા. મુદ્દો એ હતો કે ફરીદાબાદમાં પોલીસ ગોળીબારે સંખ્યાબંધ કામદારોનો ભોગ લીધો હતો. સ્વામીને આ અગરાજ હતું. એમની ભૂમિકા કંઈક એવી હતી જેવી પ્રજાસમાજવાદી પક્ષના ઉચ્ચ પદાધિકારી તરીકે એક કાળે લોહિયાએ લીધી હતી. પટ્ટમ થાણુ પિલ્લાઈના નેતૃત્વ હેઠળની કેરળ સરકાર હસ્તક ગોળીબાર થયો ત્યારે સ્વરાજની કોઈ સમાજવાદી નેતૃત્વની સરકાર આમ ગોળીબાર વાટે રાજ ન ચલાવી શકે એવો પક્ષના પ્રમુખ અધિકારી તરીકે લોહિયાનો અધીન મત હતો. લોહિયાએ આ સંદર્ભમાં પોતાની સરકારનું રાજીનામું માંગતા સંકોચ કર્યો નહોતો.

સરકારમાંથી છૂટા થયેલા અગ્નિવેશ, પછીથી બંધુઆ મુક્તિ મોરચા પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓથી કોળ્યા અને વ્યાપક અર્થમાં માનવમુક્તિની ચળવળોના હામી બની રહ્યા. એક પા આર્યસમાજનો સંસ્કાર એમને રૂઢિદાસ્ય અને ધર્મપાખંડ સામે લડવા પ્રેરતો તો બીજી પા માનવમુક્તિની ચળવળો એમને આકર્ષતી. આ આકર્ષણે એમની કને એક બાજુએ જો ‘સતી’ના ચાલ સામે ઝુંબેશ ચલાવડાવી કે મંદિરોમાં દલિત પ્રવેશની અહાલેક જગાવડાવી તો બીજી બાજુએ ઈંટોના ભઠ્ઠાથી માંડી નાનામોટા ઔદ્યોગિક એકમોમાં વેઠિયાની નિયતિ વેઠતા મોટા સમુદાયોને મુક્ત કરવાનો સંઘર્ષ પ્રેર્યો. આંદોલનને એ કાનૂની મોરચે પણ લઈ જતા અને ‘ફાઇટ ટુ ફિનિશ’ને ધોરણે લડતા રહેતા. એમના આ સંઘર્ષે એમને વિશ્વસ્તરે નામના અપાવી અને ઑલ્ટરનેટિવ નોબેલ લેખે પંકાયેલ  રાઈટ લાઈવલી હુડ એવોર્ડ લગી લઈ ગઈ.

એક રીતે વિરોધાભાસ જેવા (ખરેખર જો કે એમ નહીં) એવા એેમનાં રાજકારણ અને જાહેરજીવનમાં સમજ ને નિસબતને ધોરણે રસ જગવતો એક મુદ્દો સેક્યુલરિઝમનો હતો. સાધારણપણે સેક્યુલરિઝમનું નામ લેતાં કેટલાંક વર્તુળોમાં ‘ડાબેરી’ એવું નાકટીચકું ચડતું જણાય છે. પણ કોમી એકતાને મુદ્દે એમની સાથેના સહયોગમાં એમને સંકોચ નહોતો. બીજી બાજુ, ડાબેરીઓ સાથે ચર્ચામાં એ ધર્મની માર્ક્‌સવાદી સમજથી ઉફરાટે ભૂમિકા પણ લઈ શકતા, અને તેમ કરતાં ‘સેક્યુલરિઝમ’ વિશે બે ટીકાવચનો પણ ઉચ્ચારી શકતા. મને યાદ છે, એક ચર્ચામાં મેં એમને કહ્યું કે તમે કોમી એકતાની વાત કરતાં કથિત નિધર્મી અભિગમની આલોચના કરો છો પણ આપણા રાજકારણમાં જે મુદ્દો છે તે જુદો છે. તમે કોમી ધોરણે વિચારો છો કે કેમ તે એક મુદ્દો છે, અને બીજો મુદ્દો જે અવિક્રેય (ઈનએલિયેનેબલ) અધિકારો સ્વતંત્રતા ને સમાનતાના ખ્યાલોએ પરિચાલિત છે તેનો છે. તમારો ‘ધર્મ’, આપણા સમયમાં આ ઇનએલિયેનેબલ વાનાંનો લિહાજ કરીને ચાલવા જેટલો સમજદાર છે કે નહીં તે પાયાનો સવાલ છે.

પ્રથમ પરિચય પછીનાં વીતતાં ચાલેલા વર્ષોમાં ગાંધી વિશેનું એમનું આકલન અને કદરબૂજ વધ્યાંની મારી છાપ છે. જંતરમંતરના એમના દફતરમાં એક જરી લાંબી બેઠકને અંતે મને એમનું પુસ્તક ભેટ આપતાં એમણે આ ગાંધીચર્ચાથી કેળવાયેલી સમજનો વિશેષો ઊલ્લેખ કર્યો હતો. દેખીતી રીતે જ, એમના જેવા પરિવર્તનવાંછુને પ્રતિલોમ ગાંધીની મોહનમૂર્તિનો વીંછુડો ડંખી ગયો હશે.

અણ્ણાના આંદોલન વખતે એ ગુજરાતની મુલાકાતે આવ્યા ત્યારે સભામાં એમનું લોકશિક્ષક તરીકેનું સ્વરૂપ સરસ ખીલ્યું હતું. સવારે નાગરિક બેઠકમાં અભ્યાસીઓએ ગુજરાતના વિકાસપ્રચારની વાસ્તવિકતાનો – ખયાલ આપતાં જે વક્તવ્યો રજૂ કર્યાં હતાં એના મુખ્ય મુખ્ય મુદ્દાઓનું એ ટાંચણ કરી લાવ્યા હતા અને જાહેર સભાના વિશાળ શ્રોતા સમુદાયને એ એકોએક મુદ્દો ખોલીને સમજાવતા હતા. પાખંડકારણ સામે મન્યુપૂર્વક આક્રમક તેવરથી પેશ આવતા સ્વામીનું એ એક જુદું જ રૂપ હતું.

પણ મૂળે પાખંડમર્દનની એમની દયાનંદ પરંપરાવશ કોઈક ભૂમિકાએ સભાને અંતે એમના પર અનપેક્ષિત હુમલાની પરિસ્થિતિ સરજી હતી. રાણા સંગને સારુ ઘા એ કોઈ નવાઈની બાબત ન જ હોય. તેમ છતાં આપણું જાહેર જીવન જે એક નરવી ગુંજાશ ગુમાવી રહ્યું છે એની એક નિશાની લેખે આવી ઘટનાઓ નિસાસો તો જગવે જ.

સરકાર અને લોક વચ્ચે છતી ચૂંટણીએ, છતાં પ્રતિનિધિત્વે કશુંક ખૂટે છે તે ખૂટે જ છે. કથિત માઓવાદીઓ સાથે મધ્યસ્થી તરીકે એમની સેવાઓ લેવાઈ રહી હતી એ જ ગાળામાં એક ‘માઓવાદી’ના પોલીસ એન્કાઉન્ટરે એમની મધ્યસ્થીની હવા કાઢી નાખી એટલું જ નહીં પણ એ વિશ્વસનીયતા ગુમાવી દે તે હદે એમનું ચારિત્ર્યખંડન કરાયું હતું એ સાંભરે છે. બૅંક વરસ પર ઝારખંડની મુલાકાત દરમ્યાન ‘પ્રો-નક્સલ’ના લેબલ તળે એ હુમલાનો ભોગ બન્યા તે પછી તબિયત પાછી ન વળી તે ન જ વળી.

એંશી વરસની સભર જિંદગી, છેવટ જતાં, વિષાદ જગવતી ગઈ એમ કહીને વાતનો બંધ વાળવો કે ધર્મની નવયુગી નાગરિકધર્મી બાષા હજુ ભોગ માગે છે એવી ઇતિહાસનિયતિનો ઘૂંટડો ગળે ઉતારવો, એ સમજાતું નથી.

[12 સપ્ટેમ્બર 2020]

e.mail : prakash.nireekshak@gmail.com

મુંબઈના ગવર્નર એલ્ફિન્સ્ટન એક નહિ, બે

બોમ્બે ગ્રીન્સને માથે મૂકયો મુગટ લોર્ડ એલ્ફિન્સ્ટને

સર ફ્રેરેએ કિલ્લો તોડ્યો, એક દરવાજાની જગ્યાએ ફ્લોરા ફાઉન્ટન

સારું થયું કે એ વખતે ‘પર્યાવરણ બચાવો’ની બૂમો પાડનારા બગલથેલાવાળાઓ નહોતા. સારે નસીબે એ વખતે ‘હેરિટેજ’નું રક્ષણ કરવા માટે કોર્ટે ચડનારા હઠીલા એક્ટિવિસ્ટો નહોતા. નહિતર આજે પણ બોમ્બે ગ્રીન્સ ખાલીખમ મેદાન જ રહ્યું હોત! પણ જેમ જેમ જરૂર પડતી ગઈ તેમ તેમ ત્યાં મકાનો બંધાતાં ગયાં, સારાં, દેખાવડાં, ઉપયોગી, ટકાઉ. પણ તેને માથે ગોળાકાર મુગટ પહેરાવ્યો તે તો ગવર્નર લોર્ડ એલ્ફિન્સ્ટને. મામલો જરા ભૂલભૂલૈયા જેવો છે એટલે વાત સમજી લઈએ. મુંબઈને એલ્ફિન્સ્ટન અટકધારી બે ગવર્નર મળ્યા. પહેલા તે માઉન્ટ સ્ટુઅર્ટ એલ્ફિન્સ્ટન. એમનો જન્મ ૧૭૭૯ના ઓક્ટોબરની છઠ્ઠી તારીખે, અવસાન ૮૦ વરસની ઉંમરે ૧૮૫૯ના નવેમ્બરની ૨૦મી તારીખે. તેઓ ૧૮૧૯ના નવેમ્બરની પહેલી તારીખથી ૧૮૨૭ના નવેમ્બરની પહેલી તારીખ સુધી મુંબઈના ગવર્નર રહ્યા. આખા મુંબઈ ઇલાકામાં (આજના મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં) અંગ્રેજી પદ્ધતિના શિક્ષણનો પાયો તેમણે નાખ્યો. પણ સાથોસાથ એવો આગ્રહ પણ રાખ્યો કે શાળાનું શિક્ષણ ગુજરાતી, મરાઠી જેવી ‘દેશી’ ભાષાઓ દ્વારા જ અપાવું જોઈએ. એ માટે જરૂરી એવાં પાઠ્યપુસ્તકો સ્થાનિક ભાષાઓમાં તૈયાર કરાવી છપાવવામાં તેમનો મોટો હાથ.

માઉન્ટ સ્ટુઅર્ટ એલ્ફિન્સ્ટન

આ અંગે તેઓ કેટલા આગ્રહી હતા તેનો એક કિસ્સો નોંધાયેલો છે. નામદાર ગવર્નર એલ્ફિન્સ્ટન બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના જુદા જુદા જિલ્લાઓમાં જાત-તપાસ માટે ફરી રહ્યા છે. તેમનો મુકામ એક લશ્કરી છાવણી નજીક છે. સાહેબ તેમના તંબુમાં એકલા બેઠા છે. બાજુમાં ગુજરાતી-મરાઠી પુસ્તકોનો નાનો ઢગલો પડ્યો છે. હજી દેશમાં વીજળી તો આવી નહોતી. એટલે ફાનસના ઝાંખા અજવાળે એક એક પુસ્તક ધ્યાનથી જોતા જાય છે. ત્યાં એક લશ્કરી અફસર, નામે બ્રિગ્સ, સાહેબને મળવા આવે છે. પેલાં ‘દેશી’ ભાષાઓનાં પુસ્તકોના ઢગલા પર તેની નજર પડે છે. પૂછે છે: સાહેબ, આવાં પુસ્તકો પાછળ સમય શા માટે બગાડો છો? આવાં પુસ્તકોનો આપણને શો ઉપયોગ?

સાહેબ: આપણને હોય કે ન હોય, અહીંના લોકોને ભણાવવા માટે એ બહુ ઉપયોગી છે.

બ્રિગ્સ: પણ સાહેબ, દેશીઓને ભણાવવા એટલે તો આપણે માટે સ્વદેશ પાછા જવાનો રસ્તો બાંધવો. આપ નામદાર, ગવર્નર થઈને આવા કામને પ્રોત્સાહન આપો એ માન્યામાં નથી આવતું.

સાહેબ: ભવિષ્યમાં જે થવાનું હશે તે થશે. આ દેશીઓને ભણાવવા એ રાજ્યકર્તા તરીકે આપણી ફરજ છે અને ગમે તે સંજોગોમાં પણ પોતાની ફરજ ચૂકે તે ખરો અંગ્રેજ બચ્ચો નહિ.

‘દેશી’ ભાષાઓને આ રીતે પ્રોત્સાહન આપવાની તેમની નીતિનો વિરોધ તો થયેલો જ. પહેલાં ગવર્નરની કાઉન્સિલના કેટલાક સભ્યોનો વિરોધ. પછી બ્રિટનમાં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના કેટલાક ડિરેક્ટરનો વિરોધ. પણ એ બધાને સમજાવ્યા, પટાવ્યા. નવી નિશાળો શરૂ કરી, નવાં પાઠ્ય પુસ્તકો બનાવ્યાં – ગુજરાતી-મરાઠીનાં એ પહેલવહેલાં પાઠ્ય પુસ્તકો. લંડનમાં બેઠેલા કંપનીના ડિરેકટરો માનતા હતા કે જે અંગ્રેજોને હિન્દુસ્તાન કામ કરવા મોકલીએ તેમને હિન્દુસ્તાની ભાષા આવડે એટલે બસ. એટલે એ ભાષા શીખવવાની સગવડ પણ કરેલી. પણ હિન્દુસ્તાન આવ્યા પછી એલ્ફિન્સ્ટને જોયું કે બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીમાં તો ગુજરાતી, મરાઠી, વગેરે ભાષાઓનું ચલણ વધુ છે, હિન્દુસ્તાનીનું ઝાઝું નથી. એટલે તેમણે બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી પૂરતો નિયમ બનાવ્યો કે સરકારી અધિકારીઓ ઓછામાં ઓછી એક સ્થાનિક – ગુજરાતી, મરાઠી, વગેરે – ભાષા શીખે તે પછી જ તેમને નોકરીમાં બઢતી મળી શકે. આ ભાષાઓ શીખવવાની અને તેની પરીક્ષા લેવાની વ્યવસ્થા પણ તેમણે કરી. પરિણામે એમના વખતમાં જે ૧૩૦ સિવિલ સર્વન્ટ કામ કરતા હતા એ બધા જ ઓછામાં ઓછી એક સ્થાનિક ભાષા તો જાણતા જ હતા.

તો બીજી બાજુ, આ દેશમાં ઘણા સામાજિક સુધારા કરવાની જરૂર તેઓ સ્વીકારતા હતા. પણ કાયદા દ્વારા એ દિશામાં બહુ આગળ ન વધી શકાય. સુધારા માટેનું ખરું સાધન તો શિક્ષણ છે એમ તેઓ માનતા. એટલે પણ તેમણે શિક્ષણને ખૂબ પ્રોત્સાહન આપ્યું. આજે ફોર્ટ વિસ્તારમાં આવેલી એલ્ફિન્સ્ટન કોલેજ મુંબઈના લોકોએ જાહેર ફાળો કરીને તેમના માનમાં સરકાર પાસે ઊભી કરાવેલી. તેની શરૂઆત બોમ્બે ગ્રીન પરના ટાઉન હોલમાં થયેલી, પછી તે પરેલ ખસેડાઈ, અને ત્યાંથી આજની કાળા ઘોડા નજીકની જગ્યાએ આવી. તેઓ સ્વદેશ પાછા ફર્યા તે પછી એક નહિ, બે વાર તેમને હિન્દુસ્તાનના ગવર્નર જનરલના પદની ઓફર થયેલી, પણ તેમણે કહ્યું કે અત્યારે કરી રહ્યો છું તે કામ પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી હું બીજી કોઈ જવાબદારી લેવા માગતો નથી. એવું તે શું કામ કરતા હતા તેઓ સ્વદેશમાં પાછા ફર્યા પછી? તેઓ હિન્દુસ્તાનના ઇતિહાસનું પુસ્તક લખતા હતા! તેમનું એ પુસ્તક ૧૮૪૧માં બે ભાગમાં પ્રગટ થયું. ગુજરાતી-મરાઠીમાં થયેલો તેનો સંક્ષિપ્ત અનુવાદ ઘણાં વર્ષો સુધી અહીંની નિશાળોમાં ભણાવાતો.

લોર્ડ જોન એલ્ફિન્સ્ટન

એલ્ફિન્સ્ટન અટકધારી બીજા ગવર્નર તે લોર્ડ જોન એલ્ફિન્સ્ટન. જન્મ ૧૮૦૭ના જૂનની ૨૩મી તારીખે. માઉન્ટ સ્ટુઅર્ટ એલ્ફિન્સ્ટન તેમના કાકા થાય. જોનસાહેબ બે વખત ગ્રેટ બ્રિટનની પાર્લામેન્ટમાં સ્કોટલેન્ડના પ્રતિનિધિ તરીકે ચૂંટાઈ આવેલા. ૧૨મા લોર્ડ એલ્ફિન્સ્ટનના તેઓ એકમાત્ર નબીરા. ૧૮૨૬માં શાહી સૈન્યમાં દાખલ થયા. રોયલ હોર્સ ગાર્ડઝ, એટલે કે બ્રિટિશ શહેનશાહ અને મહારાણીના ઘોડેસ્વાર અંગરક્ષકોમાંના એક બન્યા. ૧૮૨૮માં લેફ્ટનન્ટ અને ૧૮૩૨માં કેપ્ટન બન્યા. પણ પછી ૧૮૩૭માં લોર્ડ મેલબર્ને એકાએક તેમની નિમણૂક મદ્રાસના ગવર્નર તરીકે કરી દીધી. કેમ? કહેવાય છે કે દેખાવડા જોનસાહેબ અને યુવાન રાણી વિક્ટોરિયા વચ્ચે પ્રેમસંબંધ બંધાયો છે એવી અફવા ફેલાઈ હતી એટલે આમ કરવું પડ્યું હતું. ૧૮૪૨ સુધી તેઓ મદ્રાસ પ્રેસિડન્સીના ગવર્નર રહ્યા. પણ ગવર્નર તરીકે તેમણે ખાસ કશું ઉકાળ્યું નહિ. કારણ તેમણે નીલગિરિ હિલ્સ પર બંગલો બંધાવ્યો હતો અને ઘણો વખત ત્યાં જ ગાળતા. ૧૮૪૨માં રાજીનામું આપીને લાંબી મુસાફરીએ નીકળી પડ્યા. એ દરમ્યાન તેમણે કશ્મીરની મુલાકાત પણ લીધેલી. કહેવાય છે કે કશ્મીરની મુલાકાત લેનારા તેઓ પહેલા અંગ્રેજ હતા.

૧૮૪૫માં સ્વદેશ પાછા ફર્યા. ૧૮૪૭માં લોર્ડ જોન રસેલે તેમની નિમણૂક રાણીસાહેબાની ખિદમતમાં હાજર રહેનારા લોર્ડ તરીકે કરી! ફરી તેમને દૂર રાખવાના આશયથી ૧૮૫૩માં તેમની નિમણૂક મુંબઈના ગવર્નર તરીકે થઈ અને ૧૮૬૦ સુધી તેઓ એ પદે રહ્યા. પણ આ વખતે આરામ અને સુખસગવડમાં રહી શકાય તેમ નહોતું. કારણ તેઓ ગવર્નર હતા તે દરમ્યાન જ ૧૮૫૭નો બળવો (અંગ્રેજો કહેતા) થયો. આ અંગે બોમ્બે પ્રેસિડન્સીમાં ઘડાઈ રહેલું એક મોટું કાવતરું તેમણે પકડી પાડ્યું. પશ્ચિમ ભારતમાં બળવાનું જોર ઝાઝું દેખાયું નહિ તેમાં તેમનો મોટો ફાળો. કંપની સરકારે નીમેલા તેઓ મુંબઈના છેલ્લા ગવર્નર. કારણ તે પછી ૧૮૫૮માં હિન્દુસ્તાનમાં બ્રિટિશ તાજનું રાજ્ય સ્થપાયું. તેઓ સ્વદેશ પાછા ફર્યા તે પછી ‘બેરન’ બન્યા. ૧૮૬૦ના જુલાઈની ૧૯મી તારીખે લંડનમાં તેમનું અવસાન થયું. તેમણે લગ્ન કર્યાં નહોતાં એટલે પુરુષ વારસદારને મળતી તેમના કુટુંબની લોર્ડની પદવીનો અંત આવ્યો.

મુંબઈમાં હતા તે દરમ્યાન તેમનું ધ્યાન બોમ્બે ગ્રીન્સ પર ગયું. આખા વિસ્તારનો જુદી જ રીતે વિકાસ કરવાનું તેમણે ઠરાવ્યું. ટાઉન હોલની સામે મોટો, ગોળ, સરસ બગીચો, જે આજે પણ છે. એ બગીચાને ફરતો ગોળાકાર રસ્તો. આઠ જુદી જુદી દિશામાંથી આવીને મળતા રસ્તા. અને ગોળાકાર રસ્તા પર એવા જ ગોળાકારમાં બંધાયેલાં મકાનો. બધાંની બાંધણી બહારથી એક સરખી. ઊંચાઈ, રંગ પણ એક સરખાં. આ આખા વિસ્તારમાં એક સમયે આવેલી ઇમારતો અને ઓફિસોની યાદી વાંચીએ તો દેશ અને દુનિયાનાં કેટલાંયે પ્રતિષ્ઠિત નામ વાંચવા મળે. બ્રિટિશ બેંકો, વહાણવટાની જાણીતી કંપનીઓ, મોટી વેપારી પેઢીઓ – બધાંની કચેરીઓ આ વર્તુળાકાર રસ્તા પર અને એને આવીને મળતા રસ્તાઓ પર. આજે તો હવે મુંબઈમાં ઠેર ઠેર ગગનચુંબી મકાનો ફૂટી નીકળ્યાં છે, અને તેમની સામે આ બોમ્બે ગ્રીન્સનાં મકાનો વામણાં લાગે છે. પણ આજ સુધી તેમનાં અસલનાં ઘાટઘૂટ, રંગરૂપ મોટે ભાગે જળવાઈ રહ્યાં છે.

આ આખા વિસ્તારનો વિકાસ કઈ રીતે કરવો તેની યોજના ચાર્લ્સ ફોર્જેટે તૈયાર કરી હતી. આ કામમાં લોર્ડ એલ્ફિન્સ્ટને તો ઊંડો રસ લીધો જ, પણ તેમના અનુગામી સર બાર્ટલ ફ્રેરેએ પણ એટલો જ રસ લીધો. છેવટે ૧૮૬૩માં આખી યોજના પૂરી થઈ. ત્યાં સુધીમાં લોર્ડ એલ્ફિન્સ્ટનનું તો અવસાન થઈ ચૂક્યું હતું એટલે તેમની યાદગીરીમાં આ વિસ્તારને એલ્ફિન્સ્ટન સર્કલ નામ અપાયું. એલ્ફિન્સ્ટન રોડ અને એ જ નામનું રેલવે સ્ટેશન મુંબઈમાં હતાં તે નામો પણ આ લોર્ડ એલ્ફિન્સ્ટનના માનમાં અપાયાં હતાં. થોડા વખત પહેલાં એલ્ફિન્સ્ટન રોડનું નામ બદલાયું અને પછી રેલવે સ્ટેશનનું નામ બદલીને પ્રભાદેવી કરવામાં આવ્યું.

સર બાર્ટલ ફ્રેરે

મુંબઈના પોલીસ કમિશ્નર ચાર્લ્સ ફોર્જેટનો જન્મ ૧૮૦૮માં, અવસાન ૧૮૯૦માં. ૧૮૫૫થી ૧૮૬૪ સુધી મુંબઈના પોલીસ કમિશ્નર. ગુજરાતી, મરાઠી જેવી ‘દેશી’ ભાષાઓ પૂરેપૂરી રીતે જાણતા. એટલે લોકો સાથે, ગુંડાઓ અને ગુનેગારો સાથે પણ સીધો સંબંધ રાખી શકતા. સાથોસાથ મુંબઈના ચીફ મ્યુનિસિપલ કમિશ્નર પણ હતા. લોકો સાથેના સીધા સંબંધને કારણે બળવા વખતે તેમને મોટા કાવતરાની ગંધ આવી ગઈ. પણ ચાલાક, વિચક્ષણ માણસ. એટલે પોતે કશું જાણતા જ નથી એવો દેખાવ રાખ્યો અને વધુ ને વધુ માહિતી મેળવતા ગયા. અને પછી બરાબર ટાંકણે કાવતરાખોરો પર ત્રાટક્યા. પોતે આ કામ કઈ રીતે કર્યું તેનું વિગતવાર વર્ણન તેમણે પછીથી ‘અવર રિયલ ડેન્જર ઇન ઇન્ડિયા’ નામના પુસ્તકમાં કર્યું. આ પુસ્તક ૧૮૯૦માં લંડનથી પ્રગટ થયું હતું. એ જમાનાના ગોવાળિયા ટેંક રોડથી તારદેવ રોડ સુધીના રસ્તા સાથે તેમનું નામ જોડવામાં આવ્યું હતું. આજે પણ ટપાલ ખાતું તો એ જ નામે આ રસ્તાને ઓળખે છે. આ રસ્તા પર આવેલી એક સોસાયટીમાં એક જમાનામાં જ્યોતીન્દ્ર દવે, હરીન્દ્ર દવે, તારક મહેતા જેવા આપણી ભાષાના જાણીતા લેખકો, અગ્રણી અભિનેતા દીપક ઘીવાળાના પિતા છોટાલાલ ઘીવાળા વગેરે રહેતા હતા.

આકાશી નજરે આજનું હોર્નિમેન સર્કલ

બ્રિટનના તાજ દ્વારા નિમાયેલા મુંબઈના પહેલા ગવર્નર હતા સર હેન્રી બાર્ટલ ફ્રેરે. ૧૮૧૫ના માર્ચની ૨૯મીએ જન્મ, ૧૮૮૪ના મેની ૨૯મી તારીખે અવસાન. ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની કોલેજમાં ભણી લીધા પછી ૧૮૩૪માં મુંબઈ સરકારમાં ‘રાઈટર’ તરીકે નિમાયા. ૧૮૩૫માં પૂનાના કલેકટર. ૧૮૪૨માં મુંબઈના ગવર્નર સર જ્યોર્જ આર્થરના પ્રાઈવેટ સેક્રેટરી. ૧૮૪૪માં ગવર્નર આર્થરની દીકરી કેથેરાઈન સાથે લગ્ન. ૧૮૫૦માં સિંધના કમિશ્નર. ૧૮૬૨થી ૧૮૬૭ સુધી મુંબઈના ગવર્નર. એક જમાનામાં સલામતી માટે અનિવાર્ય હતો તે મુંબઈનો કિલ્લો (ફોર્ટ) બિનજરૂરી બની ગયો છે અને શહેરના વિકાસને રૂંધી રહ્યો છે તેમ લાગતાં તેમણે કિલ્લો તોડી પડાવ્યો. કિલ્લાનો ‘ચર્ચ ગેટ’ નામનો દરવાજો હતો તે તોડી પાડીને એ જ જગ્યાએ ફુવારો બાંધવાનો તેમણે નિર્ણય કર્યો. આજનો ફ્લોરા ફાઉન્ટન એ જ આ ફુવારો. આ ફુવારાનો ઇતિહાસ પણ રસિક છે, પણ તેની વાત હવે પછી. અત્યારે તો એક વાત નોંધી લઈએ. મુંબઈનો કિલ્લો તોડી પડાયો, ફ્લોરા ફાઉન્ટન અને તેની આસપાસનો વિસ્તાર વિકસવા લાગ્યો, એ સાથે જ બોમ્બે ગ્રીન્સ કહેતાં એલ્ફિન્સ્ટન સર્કલનું મહત્ત્વ ઘટવા લાગ્યું. કિલ્લો હતો ત્યાં સુધી એ કિલ્લામાંના શહેરનું મુખ્ય સ્થળ અને કેન્દ્રબિંદુ હતું એ સર્કલ. પણ પછી તે જાણે કે પાછળ ધકેલાઈ ગયું. અને છતાં ફરી એક વાર તેનું નામ બદલાયું. તેના આ ત્રીજા અવતારની વાત હવે પછી.  

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

XXX XXX XXX

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 12 સપ્ટેમ્બર 2020