રવિશંકર રાવળે ચિત્ર, લલિતકલાઓ અને સાહિત્ય દ્વારા ગુજરાતની પ્રજામાં સામાજિક-સાંસ્કૃિતક મૂલ્યોનું ઘડતર-સંવર્ધન થાય તે હેતુથી ‘કુમાર’ માસિક શરૂ કર્યું. સમાંતરે એમની ચિત્રસાધના અવિરત ચાલુ રહી. રવિશંકરભાઈની કલાસાધના અને ‘કુમાર’ના વાચનથી પ્રેરાઈને પછી તો એમની અનુગામી પેઢીના તે સમયના અનેક યુવાનો નટુ પરીખ, એસ્થર ડૅવિડ, ગુલામમહંમદ શેખ અને અન્ય યુવાનો ચિત્ર, શિલ્પ, સ્થાપત્ય જેવી લલિતકલાઓમાં સતત સાધનારત રહીને રવિશંકર રાવળની આ ઉજ્જ્વળ પરંપરાનું પ્રગતિશીલ અનુસંધાન બન્યાં.

રવિશંકર રાવળની આ પ્રેરક કલાસાધના તેમ જ શિષ્ટ સાહિત્યના પ્રચાર-પ્રસાર અંગેનો સંઘર્ષ ચિરસ્મરણીય રહે એવા ઉમદા હેતુથી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદે શરૂ કરેલી રવિશંકર રાવળ સ્મૃિત – વ્યાખ્યાનમાળા ખરેખર એક અભિનંદનીય ઘટના છે.

આ જ સ્મૃિત વ્યાખ્યાનમાળાના એક તેજોમય મણકારૂપ વ્યાખ્યાનની અવિસ્મરણીય ઘટના એટલે સુવિખ્યાત સ્થપતિ બાલકૃષ્ણ દોશીએ ૨૬મી જાન્યુઆરીના દિવસે પરિષદના રા.વિ. પાઠક સભાગૃહમાં સાંજે ૬-૦૦ વાગે આપેલું વ્યાખ્યાન, જેનો વિષય હતો ‘Porosity, Paradox, Practice My Journey.’ સ્થપતિ તરીકે એમના જીવનનો પુરુષાર્થ એટલે અમેરિકન ફ્રૅન્ચ સ્થપતિઓ અનુક્રમે લૂઇ કહાન અને લૂઇ કાર્બેઝ પાસેથી મેળવેલા શિક્ષણને વ્યાપક દૃષ્ટિકોણથી નિષ્ઠાપૂર્વક પ્રયોગાન્વિત કરવાની પ્રક્રિયા, આ પ્રક્રિયા દ્વારા દોશીસાહેબ તે સમજ ઉપર પહોંચ્યા કે વિકાસપોષક જીવનશૈલીને અનુકૂળ જે કાંઈ સાધનો-સગવડોની કાયમી ધોરણે જરૂર હોય, જેમાં સામાજિક-સાંસ્કૃિતક પરંપરાઓ સાથેના સંદર્ભો પણ વણાઈ જતા હોય, તદુપરાંત માણસના વ્યક્તિગત જીવનની ખાસિયતો ઉપર પણ લક્ષ કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હોય, હવાઉજાસ અને મુક્ત પ્રાકૃતિક વાતાવરણને પણ અવકાશ રહે તે પ્રકારનાં ઘરો, ઉપરાંત શાળા-કૉલેજ, કંપનીઓ તેમ જ સંસ્થાઓનાં મકાનો હોવાં જોઈએ.

આ અંગેનાં સરસ ઉદાહરણો તરીકે એમણે મંચ પર ગોઠવેલા મોટા સ્ક્રીન પર અમદાવાદની પોળોનાં મકાનો દર્શાવ્યાં હતાં. જેમાં પોળોની રચના તરીકે એમાંનાં રસ્તાઓ, ચોકઠાં એમાંનાં વૃક્ષો, આમાંથી જીવંત થતી નગરસંસ્કૃિત અને શહેરની પોળોના આ રચનાત્મક સર્જન પાછળનો ઘણાં વર્ષો જૂના સ્થપતિઓનો અને દોશીસાહેબનો પણ સ્થાપત્યને સુસંગત વિશાળ સામાજિક-સાંસ્કૃિતક દૃષ્ટિકોણ જોઈને-જાણીને સાહિત્યકારો, સાહિત્યરસિકો સાથે મને પણ આશ્ચર્ય અને આનંદની રોમાંચક અનુભૂતિ થઈ. દોશીસાહેબે ત્યાર બાદ નગરજીવનની આ પ્રાચીન સ્થાપત્યપ્રિય સભ્યતામાં ઉપસ્થિત સૌને ફેરવ્યા પછી એમના ર્ક્તૃત્વના સુભગ પરિણામ સ્વરૂપે સ્થાપિત થયેલી અને આધુનિક નગરવિકાસની એંધાણી આપતી અનેક જાણીતાં મકાનોની સ્થાપત્યસૃષ્ટિમાં અમને બધાને સફર કરાવી. આ મકાનોમાં પોતાનું ઘર, પોતાની ઑફિસ, સેપ્ટ યુનિવર્સિટી પાસેની ગુફા, આઈ.આઈ.એમ., પ્રેમાભાઈ હૉલ, આ તમામનાં સ્થાપત્યનો ખ્યાલ આપવા સાથે આ બધા અંગેના પોતાના કાર્યાનુભવો પણ કહ્યા.

તે બધું જોઈ-સાંભળીને જૂનું કે નવું, દેશ કે વિદેશ, અનુક્રમે આ તમામ અંગેના કશા જ પક્ષપાત-પૂર્વગ્રહ વિના, સીમાડાઓનાં બંધન વિનાની એમની ખુલ્લી ઊંડી અને ઉદાર એવી સ્થાપત્યકલાની મને દૃષ્ટિ અને સમાજનિષ્ઠ, લલિતકલા ઉપરાંત સાહિત્યરસથી ભીંજાતા એક કસાયેલા સંઘર્ષશીલ સ્થાપત્યકાર તરીકેના એમના ભવ્ય વ્યક્તિત્વના દર્શન થયા. આ પ્રકારના વ્યક્તિત્વને ચાર ચાંદ લગાડે એવી ઘટના સ્થાપત્યશિક્ષક તરીકેની એમની કારકિર્દીને લગતી હતી શરૂઆતમાં વિદ્યાર્થી ભાઈબહેનોનું કાર્ય જોયા-ચકાસ્યા પછી નાપાસ કરીને નારાજ કરનારા અને તે પછી વર્ગમાં ન જોતા એમની પાસે જઈને એમની નારાજગી જાણનારા – ‘તમને પસંદ એવું મારે કેવી રીતે સ્થાપત્ય શીખવવું તે તમે મને શીખવો’ – એમ કહેનારા આ બાલકૃષ્ણ દોશી વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી તે શીખ પામીને સ્થાપત્યના શિક્ષક તરીકે અનુગામી પેઢીને ઘડીને એમનામાં કાબેલિયતનો કસબ કેળવવાની પણ શિક્ષક તરીકે સ્થાપત્યકલા અનુભવ અને મહાવરા દ્વારા સિદ્ધ કરીને વિદ્યાર્થીઓનો ભરપૂર પ્રેમ અને આદર જીતી લીધો.

કાલુપુર, અમદાવાદ

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 18 ફેબ્રુઆરી 2018; પૃ. 13 

એક રિક્ષાડ્રાઇવર સાહિત્ય પરિષદના હૉલમાંથી અંગ્રજીનાં વ્યાખ્યાન સાંભળીને બહાર આવીને રિક્ષાની ડ્રાઇવિંગ સીટે બેસે, તે ત્યાંથી બહાર નીકળતા શ્રોતાઓને આશ્ચર્ય થતું કે રિક્ષાડ્રાઇવર અંગ્રેજી વ્યાખ્યાન સાંભળવા આવે, અને એ પણ વળી ભગતસાહેબનું? એમને થોડી ખબર કે હું તેમના વ્યાખ્યાનનો ચાહક હતો.

વાત જાણે એમ હતી કે ખરેખર તો એકવાર હું બીજાનું વ્યાખ્યાન સાંભળવા આવ્યો હતો, પણ હું તેમના વ્યાખ્યાનમાં બેસી ગયો. જાતે થોડું ઘણું, ભાંગ્યુંતૂટ્યું અંગ્રેજી વાંચી-લખી શકતો હતો, છતાં મને તેમના અંગ્રેજી વ્યાખ્યાનમાં એટલી બધી મજા આવી કે તેથી હું તેમના દરેક વ્યાખ્યાનમાં નિયમિત આવતો રહેતો. તેઓશ્રી અંગ્રેજીની પરદેશી કવિતાઓ વિસ્તારથી ને ખૂબ ઊંડાણથી સમજાવતા હતા. તેમના અંગ્રેજીના વાચનના આધારે ખૂબ જ સરળ અને મુદ્દા સાથે સમજાવતા હતા. એ તેમનાં અંગ્રેજી ભાષાના વાચનના બહોળા અનુભવને લીધે શક્ય બનતું હતું. તેઓશ્રી દસ લાઇનની કવિતા ઉપર બે બે કલાક સુધી બોલતા હતા, ત્યારે તેમના વ્યાખ્યાનમાંથી ઊભા થઈ શકાતું ન હતું. તેમનું વ્યાખ્યાન શ્રોતાઓને એટલું જકડી રાખતું હતું. તેઓ કુદરતનું કે સામાજિક સ્થિતિ, પરિસ્થિતિનું આબેહૂબ દર્શન કરાવતા હતા, ક્યારેક વિષયવસ્તુથી અલગ પણ જતા રહેતા, એટલે કે ક્યારેક ગાડી આડાપાટે પણ જતી રહેતી. પછી તેઓ પાછા વિષયવસ્તુ પર પણ આવી જતા. તેમ છતાં તેમાંથી પણ ઘણું જાણવાનું મળતું હતું. પરદેશી કવિની કવિતા ઉપરાંત પરદેશના લેખકોનાં પુસ્તકો વિષે પણ તેઓ રસાસ્વાદ કરાવતા હતા.

ભગતસાહેબ પરદેશના કવિઓની કવિતા અને પરદેશનાં નામાંકિત પુસ્તકોના લેખકો વિષે કલાકોના કલાકો સુધી તેમના અંગ્રેજી જ્ઞાનનો રસાસ્વાદ લોકોને કરાવતા હતા, તે તેઓશ્રીની વિશિષ્ટતા હતી. અંગ્રેજી કવિતા ઉપરાંત ગુજરાતી કવિતામાં પણ તેમનું આગવું પ્રદાન છે. તેમની કવિતા, લોકોની ભાષાની કવિતા કરતા હતા. લોકોને એમ લાગે કે મારી વાત છે, તે કવિતાની પંક્તિઓ બોલે, ત્યારે તેના સંદર્ભો પણ આપતા જતા હતા તેમ જ પ્રેક્ષકોની શંકાનું સમાધાન પણ કરતા રહેતા હતા. તેઓ કૃષ્ણ અને મીરાંની કવિતાનો આસ્વાદ ખૂબ જ વિશિષ્ટ રીતે રજૂ કરતા. તેઓ કૃષ્ણ, મીરાં અને યશોદાની પણ આગવી જાણકારી રજૂ કરતા હતા. તેઓશ્રી ભારતના નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની કવિતા વિશે પણ અલગ આગવી શૈલીમાં રજૂઆત કરતા હતા.

શેક્સપિયર વિશે અનિરુદ્ધભાઈ બ્રહ્મબટ્ટ અને એસ.આર. ભટ્ટસાહેબ જેટલું જાણનાર ગુજરાતના મહાનુભાવો બીજા કોઈ નહીં હોય, એટલે કે શેક્સપિયરને આખેઆખા પી ગયા હોય, બીજા કોઈ નહીં હોય. એવી જ રીતે અંગ્રેજી કવિતાને પચાવી જાણનાર ગુજરાતમાં ભગતસાહેબ સિવાય કોઈ હશે નહીં.

ભગતસાહેબનું વ્યાખ્યાન હોય, ત્યારે ત્યારે હું વ્યાખ્યાન સાંભળવા અચૂક હાજર રહેતો. જ્યારે જ્યારે ભગત સાહેબના વ્યાખ્યાનની પ્રેસનોટ છાપામાં વાંચતો ત્યારે રોજી મેળવવા રીક્ષાડ્રાઇવિંગના સમયમાં ફેરફાર કરતો. જ્યારે સાંજના પાંચ કે છ વાગે વ્યાખ્યાન હોય, રિક્ષા ચલાવીને મારી રોજી મેળવી લેતો હતો. એટલે મારો શોખ પોષાય અને ઘરવાળાને અન્યાય પણ ન થાય. એટલે આર્થિક રીતે નુકસાની ન જાય માટે હું આ રીતે જીવનને બૅલેન્સ કરતો આવ્યો છું. બૅલેન્સિંગ કરીને હું ઘણી પ્રવૃત્તિ કરું છું.

વ્યાખ્યાન વખતે સાહિત્ય પરિષદથી તેમના ઘરે લઈ જવા-આવવા માટે વાહનવ્યવસ્થા કરવામાં આવતી હતી. એક દિવસ સંજોગોવસાત્‌ વ્યાખ્યાન પત્યા પછી વાહનની વ્યવસ્થા ન થઈ. વ્યાખ્યાન પત્યા પછી હું રિક્ષામાં બેઠો હતો. મને કહ્યું કે નટરાજ સિનેમાની સામે જવાનું છે, આવશો? તો મેં કહ્યું ‘હા, આવીશ, પણ પૈસા નહીં લઉં. કેમ?’ તેમણે કહ્યું ‘પૈસા લેવા પડે’. મેં કહ્યું ‘તમે આ વ્યાખ્યાનમાં જ્ઞાન પીરસો છો તેના પૈસા ક્યાં લો છો?’ તો તેમણે કહ્યું ‘આ તો તમારી રોજી છે એટલે તમારે પૈસા તો લેવા પડશે જ, તો તમારી રિક્ષામાં બેસું’. તે દિવસે મને તેમણે ભાડાના પૈસા આપ્યા. પછી તો તેમના આ ઉમદા વ્યક્તિત્વથી પણ તેમના વ્યાખ્યાનનો બંધાણી થઈ ગયો.

ગુજરાતી કવિતાને એમણે નવી ઓળખ આપી છે અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે એમનું પ્રદાન કર્યું છે.

શ્રી ભગતને દિલથી શ્રદ્ધાંજલિ અર્પું છું. યુગોયુગો જન્મ લેજો. ભગત સાહેબ!

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 ફેબ્રુઆરી 2018; પૃ. 07

જીવનચરિત્ર લખવાની કળા આપણા દેશમાં બહુ વિકાસ પામી શકી નથી. આપણા દેશમાં જીવંત વ્યક્તિઓની ખુશામત તો સૌ કોઈ કરે છે, પણ જે લોકો ગુજરી ગયા છે તેમના વિશે અધિકારપૂર્વક લખવાની આંતરદ્રષ્ટિ હજુ પણ આપણે વિકસાવી શક્યા નથી. ભૂતકાળથી લઈને અત્યાર સુધીના નેતાઓનાં જીવન આધારિત પુસ્તકો બજારમાં ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ તે પૈકી બહુ ઓછાં એવાં પુસ્તકો છે કે જેનું સાહિત્ય અર્થપૂર્ણ અને વાંચવાલાયક છે. ગોખલેના જીવન આધારિત બી.આર. નંદાનું પુસ્તક, સરદાર પટેલ આધારિત રાજમોહન ગાંધી અને રાધાકૃષ્ણન્‌ આધારિત એસ. ગોપાલનું પુસ્તક એ એવાં થોડાં પુસ્તકો છે, કે જે રાજકીય નેતાનાં જીવનચરિત્રને ન્યાય આપી શકે છે. આ વાત માત્ર રાજનીતિ અને સાર્વજનિક લેખનકાર્ય પૂરતી જ સીમિત નથી, પરંતુ, સાહિત્ય અને સાંસ્કૃિતક ઇતિહાસ આધારિત પુસ્તકોનાં પણ કાંઇક આ પ્રકારનાં જ હાલ છે. યોગ્ય સંશોધન કરીને શિવરામ કારંથ, મહાશ્વેતા દેવી અને પંડિત રવિશંકરનાં જીવન આધારિત લખવામાં આવેલા પુસ્તકો વાંચવામાં મને રસ છે; પરંતુ, દુર્ભાગ્યવશ આ પ્રકારનાં બજારમાં ઉપલબ્ધ નથી. આશા રાખું કે આ પ્રકારના જીવનચરિત્રો પણ ભવિષ્યમાં વાંચવા મળશે. જીવનચરિત્રો પર કાર્ય કરી રહેલા ચાર મહત્ત્વપૂર્ણ લેખકોને હું જાણું છે અને તેમનાં પુસ્તકો અંગ્રેજી ભાષામાં હોય છે. પરંતુ, હાલનાં સમયમાં જ હિન્દીમાં આવેલ એક જીવનચરિત્રની તો ચર્ચા કરવી જ પડે તેવું મને લાગી રહ્યું છે.

આ પુસ્તક મૂળ આદિવાસી એવા કાર્યકર્તા લાલ શ્યામ શાહને કેન્દ્રમાં રાખીને પત્રકાર સુદીપ ઠાકુર દ્વારા લખવામાં આવ્યું છે. એક એવી વ્યક્તિ કે જેઓને તેમનો વિસ્તાર ગોંડવાના તો ઓળખે જ છે પણ સાથે-સાથે તેમનાં કાર્યની ગૂંજ સમગ્ર દેશમાં સંભળાય છે. આદિવાસી અભિજાત પરિવારમાંથી આવતા લાલ શ્યામ શાહનો જન્મ વર્ષ ૧૯૧૯માં થયો હતો અને તેમની પાસે એટલાં બહોળા પ્રમાણમાં જમીન અને વન સંપત્તિનું સ્વામિત્વ હતું કે તેઓ જો ઇચ્છતા હોત તો આરામથી પોતાનું સમગ્ર જીવન પસાર કરી શક્યા હોત, પણ તેમણે પોતાનાં સમાજની સેવા કરવાનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો અને આદિવાસી મહાસભા બનાવીને આદિવાસીઓનાં જળ-જંગલ-જમીનનાં અધિકાર અને સાંસ્કૃિતક વિરાસતની રક્ષા કરવા માટે આજીવન સંઘર્ષ કરતાં રહ્યાં. સમગ્ર મધ્યભારતનો આદિવાસી સમાજ તેઓને સન્માનપૂર્વક યાદ કરે છે. લાલ શ્યામ શાહનો સંઘર્ષ દેશની આઝાદી બાદ પણ ચાલુ જ રહ્યો. તેઓ અપક્ષ ચૂંટણી લડ્યા અને પ્રથમ ચૂંટણી ખૂબ જ ઓછા મતોથી હારી ગયા. પરંતુ, અદાલતે બાદમાં આ ચૂંટણી રદ્દ કરી હતી. બીજી વખત ચૂંટણી થઈ તેમાં લાલ શ્યામ શાહ જીતી ગયા અને જીત્યાના થોડા સમય બાદ જ તેમને લાગ્યું કે કેટલાંક વહીવટકર્તાઓ, ઓફિસર્સ અને રાજનેતાઓ દ્વારા આદિવાસીઓનું શોષણ કરવામાં આવે છે, તેથી તેમણે વિધાનસભામાંથી રાજીનામું આપી દીધું. રાજીનામામાં તેમણે લખ્યું હતું કે કેવી રીતે સરકાર દ્વારા આદિવાસીઓની અવગણના કરવામાં આવે છે અને આદિવાસીઓને લૂંટતા ધનિક લોકોના ખોળામાં આ સરકાર બિરાજમાન છે. આ પુસ્તકમાં આદિવાસીઓનાં હિત પરત્વે લાલ શ્યામ શાહના પ્રયાસોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. લેખકે આ પુસ્તકમાં માત્ર રાજનૈતિક જ નહિ, પણ તેનાથી પર રહીને લાલ શ્યામ શાહના સંઘર્ષની પણ ઊંડાણપૂર્વક વાત કરી છે. અને તેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે કેવી રીતે પ્રાકૃતિક સંસાધન પર આદિવાસીઓના હક અને વિસ્થાપનનું કારણ બનનાર વિનાશકારી પરિયોજનાઓ વિરુદ્ધ લાલ શ્યામ શાહ લડતા રહ્યા. અહીં ‘પૃથક ગોંડવાના’ રાજ્યના સંઘર્ષની પણ વાત કરવામાં આવી છે, પછી ભલે તે સફળ થઈ શક્યો નહિ. અને જો આવું થયું હોત તો આજે છત્તીસગઢ, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા અને ઓરિસ્સાના આદિવાસી પર્વતીય અને વનક્ષેત્ર આમાં સામેલ થઈ શક્યા હોત. પત્રકાર અને લેખક સુદીપ ઠાકુરની નજરમાં લાલ શ્યામ શાહ ચિંતક અને કાર્યકર્તા એમ બંને હતા. આદિવાસી સમાજની મુશ્કેલીઓ અને કાયદાકીય પ્રશ્નો અંગેની તેમની સમજણ સાફ હતી, અને લાલ શ્યામ શાહનું માનવું હતું કે સંવિધાને તો જનજાતિઓના અધિકારના સંરક્ષક તરીકે રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલોની વ્યવસ્થા બનાવી હતી, પરંતુ આ સંસ્થાઓએ પણ આદિવાસી હિતને તિલાંજલિ આપીને તેને નોકરશાહી અને ધનિકોની કૃપા હેઠળ છોડી દીધી અને તે વિરુદ્ધ લાલ શ્યામ શાહ આદિવાસીઓના હક માટે લડતા રહ્યા.

આ પુસ્તકમાં પંડિત નહેરુની સાથે લાલ શ્યામ શાહે ઓક્ટોબર ૧૯૫૦માં રાયપુરમાં મુલાકાત કરી હતી તેનું પણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. નહેરુ તે વખતે રાયપુરમાં ઓલ ઇન્ડિયા કોંગ્રેસ કમિટીની બેઠક માટે આવ્યા હતા. લાલ શ્યામ શાહે આદિવાસીઓની સમસ્યાઓને સીધી પ્રધાનમંત્રી સુધી પહોંચાડવા માટે એક પદયાત્રા કરી હતી કે જેમાં દેશના ખૂણેખૂણેથી હજારોની સંખ્યામાં આદિવાસીઓ રાયપુર પહોંચ્યા હતા. અને કોંગ્રેસની બેઠકવાળા સ્થળથી થોડા દૂર એક મેદાનમાં એકઠા થયા હતા. તેઓનો હેતુ એવો હતો કે પૃથક ગોંડવાના રાજ્યની રચના કરો અને આદિવાસીઓને આર્થિક સુરક્ષા પૂરી પાડો. લાલ શ્યામ શાહ તો માત્ર એટલું જ ઇચ્છતા હતા કે નહેરુ આ આદિવાસીઓની સાથે થોડી વાતો કરે, પણ તે સમયે નહેરુના અંગત લોકોએ તેમને માત્ર કોંગ્રેસ બેઠક સુધી જ સીમિત રાખવા ઇચ્છતા હતા. એવામાં નહેરુ જ્યાં રોકાયા હતા ત્યાં લાલ શ્યામ શાહ તેમને મળવા માટે પહોંચી ગયા હતા અને ત્યાં પહોંચીને તેમણે નહેરુને જણાવ્યું હતું કે દેશના આદિવાસીઓ દૂરદૂરથી ચાલીને માત્ર તમને મળવા અને પોતાની વાત રજૂ કરવા માટે અહીં આવ્યા છે. આ વાત સાંભળતાની સાથે જ નહેરુ કોઈ પ્રકારની સુરક્ષા વિના જાતે ગાડી હંકારીને આદિવાસીઓને મળવા માટે આવ્યા અને તેઓની માંગને ગંભીરતાથી સમજવા માટેનો વિશ્વાસ પૂરો પાડ્યો.

લાલ શ્યામ શાહ વર્ષ ૧૯૬૨માં ચંદા લોકસભા ક્ષેત્ર(હવે મહારાષ્ટ્રનું ચંદ્રપુર)થી ચૂંટણી જીત્યા અને અહીં પણ બે વર્ષના સમયગાળાની અંદર જ આદિવાસીઓની દયનીય હાલત અને ઉપેક્ષા જોતા રાજીનામું આપી દીધું. કારણ કે, સરકાર ઇચ્છતી હતી કે આદિવાસીઓનાં હિતને બાજુમાં મૂકીને પૂર્વ પાકિસ્તાનનાં વિસ્થાપિતોને મધ્યભારતનાં જંગલોમાં વસાવવા જોઈએ. જ્યારે ઇન્દિરા ગાંધી વડાપ્રધાન બન્યાં ત્યારે કટોકટી દરમિયાન લાલ શ્યામ શાહની ધરપકડ કરવામાં આવી અને તે સમયે તો તેઓ કોઈ પક્ષની સાથે જોડાયેલાં પણ નહોતા. તેઓ લગભગ એક વર્ષ સુધી જેલમાં રહ્યા છતાં પણ તેઓ પોતાના નિર્ણય અને હેતુ પરત્વે મક્કમ રહ્યા. ૧૯૮૦ના દાયકામાં તેઓ ‘જંગલ બચાઓ, માનવ બચાઓ’ આંદોલનમાં સક્રિય થઈ ગયા અને આ ઘટનાની દેશના દૂરના ભાગોમાં પણ અસર પડી. આ તે સમય હતો કે જ્યારે સરકાર ઇન્દ્રાવતી પર અનેક બંધ બાંધવાની યોજના બનાવી રહી હતી અને આ બંધ વિશાળ પ્રાકૃતિક જંગલોને ખત્મ કરવાનું અને હજારો આદિવાસી પરિવારોનું વિસ્થાપન કરવાનું એક કારણ હતું. લાલ શ્યામ શાહ જાણતા હતા કે આ પ્રકારની પરિયોજનાઓ આદિવાસી સમાજ માટે નુકસાનકારક છે. તેમણે પ્રખ્યાત ગાંધીવાદી બાબા આમ્ટેની સાથે મળીને આ વિનાશકારી પરિયોજનાઓ વિરુદ્ધ આંદોલન શરૂ કર્યું અને ઓછામાં ઓછી બે પરિયોજનાઓને રોકવામાં તેઓ સફળ રહ્યા.

વર્ષ ૧૯૮૮માં તેમનું મૃત્યુ થઈ ગયું, છતાં પણ તેમનો સંઘર્ષ તેમનાં અંતિમ શ્વાસ સુધી ચાલુ રહ્યો. લાલ શ્યામ શાહ આદિવાસી સમાજનો અવાજ અને વિવેક હતા. આજના નેતાઓની માફક તેઓ પોતાના અંગત લાભ માટે સત્તા-સંઘર્ષમાં નહોતા આવ્યા, પરંતુ તેઓ પોતાના સમાજના આત્મસન્માન અને હકો માટે લડ્યા. લાલ શ્યામ શાહનાં જીવન આધારિત આ પુસ્તક ઐતિહાસિક મહત્ત્વ માટે વાંચવું જોઈએ અને આજની પેઢી લાલ શ્યામ શાહનાં સપનાંને સમજે અને તે માટે તેમને પ્રેરણા મળે માટે આ પુસ્તક વાંચવું જ રહ્યું.

અનુવાદ – નિલય ભાવસાર

e.mail : nbhavsarsafri@gmail.com

https://www.telegraphindia.com/opinion/a-shining-legacy-205569