નવી બાળવાર્તા

એક રાજા હતો. એને મોટીમોટી સભાઓ અને મેળાઓ અને રેલીઓ કરવાનો ભારે શોખ હતો. વળી, લાંબી લાંબી વાર્તાઓ સાંભળવાનો પણ ભારે શોખ હતો. એનો આગ્રહ હતો કે હું ‘પછી?’ ન કહું ત્યાં સુધી વાર્તા ચાલવી જોઈએ. જો કોઈ વાર્તા આગળ વધારી ન શકે, તો એનો દંડ થશે, પરંતુ હું ‘પછી?’ પૂછી ન શકું, તો એવી અનંતવાર્તા કહેનારને મોટું ઇનામ મળશે.

ઇનામની લાલચે ઘણા ભાટ, ચારણ, કથાકાર, ગુણિયલ કલાકાર વગેરે આવ્યા. પરંતુ કોઈ અનંતકથા કહી શક્યું નથી. જો કે આખરે એક ખેડૂતપુત્ર આવ્યો અને એણે વાર્તા માંડી.

વાર્તા દુકાળની હતી ખેતરોમાં પાક ઊતરતા નહોતા પરંતુ રાજાનો અન્નભંડાર ભરપૂર હતો. એટલે એક ચકલી આવી, એણે ભંડારમાંથી અનાજનો એક દાણો ખાધો અને ફરરર કરતી ઊડી ગઈ. બીજી ચકલી આવી, એણે અનાજનો એક દાણો લીધો અને ફરરરર કરતી ઊડી ગઈ.

રાજા ‘પછી?’ ‘પછી?’ કરતો રહ્યો અને જુવાન ત્રીજી ચકલી, ચોથી ચકલી … દસમી ચકલી … સોમી ચકલી બોલતો જ રહ્યો. એની કથાનો અંત આવતો જ નહોતો. આખરે રાજાએ કંટાળીને ‘પછી?’ પૂછવાનું બંધ કર્યું અને જુવાનને ઇનામ આપીને વિદાય કર્યો.

આમ, એક વાર ભોંઠા પડવા છતાં રાજાનો અનંતવાર્તા સાંભળવાનો શોખ ગયો નહીં. એણે તો કથાકારોને આવકારવાનું ચાલુ રાખ્યું. જો કે જે કોઈ આવે તે દંડ ભરીને પાછા જતા.

એટલામાં એક વાર ભારત નામના દેશમાંથી એક કથાકાર આવ્યો. કહે કે હું અનંતકથા કહું. રાજાએ એને ચેતવ્યો. ‘ભલા માણસ, હું ‘પછી ?’ પૂછવાનું ચાલુ રાખીશ. પૂછી ન શકું ત્યાં સુધી કથા કહેવી પડશે. જો તું વાર્તા આગળ વધારી ન શકે. તો દંડ ભરવો પડશે.

શરત કબૂલ રાખીને ભારતદેશના કથાકારે શરૂ કર્યું. ‘મહારાજ! એક ખેતીપ્રધાન દેશ હતો. ત્યાં ઘણા ખેડૂતો રહેતા હતા. પણ બન્યું એવું કે ખેડૂતો દેવાના બોજ હેઠળ કચડાવા લાગ્યા. એક ખેડૂતે આપઘાત કર્યો.’

‘હં … પછી?’

‘પછી બીજા ખેડૂતે આપઘાત કર્યો.’

‘પછી ?’

‘ત્રીજા ખેડૂતે આપઘાત કર્યો.’

‘પછી? ચોથા, પાંચમા, છઠ્ઠા ખેડૂતે આપઘાત કર્યો.’

એમ જ તારી વાર્તા ચાલવાની છે ને પેલી ચકલીની જેમ?

‘ના, મહારાજ, આ કથા જુદી રીતે ચાલે છે.’

‘હં … પછી?’

આમ ને આમ હજારો-હજારોએ આપઘાત કર્યા.

‘પછી?’

‘પછી આ ખેતીપ્રધાન દેશના રાજાએ ખેડૂતોના આપઘાતોની તપાસ કરીને રિપોર્ટ તૈયાર કરવા માટે હૂકમ કર્યો.’

‘પછી?’

‘ઇન્દિરા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ડેવલપમેન્ટ રિસર્ચ સેન્ટરનો રિપોર્ટ આવ્યો.’

‘વાહ! પછી?’

‘તાતા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ફન્ડામેન્ટલ સાયન્સીઝનો રિપોર્ટ આવ્યો.’

‘પછી?’

‘યશવન્તરાવ ચવાણ એકાદમી ઑફ ડેવલપમેન્ટ ઍડ્‌મિનિસ્ટ્રેશનનો પણ રિપોર્ટ આવ્યો.’

‘પછી?’ રાજાએ જરાક કંટાળા સાથે પૂછ્યું.

ડૉક્ટર સુધીર ગોયિલનો રિપોર્ટ આવ્યો.

‘પણ પછી? આટલા બધા રિપોર્ટ આવ્યા પછી ખેડૂતોના આપઘાત અટક્યા કે નહીં?’

‘ધીરજથી સાંભળો, મહારાજ! પછી સ્વામીનાથન પંચનો રીપોર્ટ આવ્યો …’

‘ઓહ પછી?’

પછી ડૉ. નરેન્દ્ર જાધવ સમિતિનો રિપોર્ટ આવ્યો.

‘પછી?’

‘ખેડૂતો તો આપઘાત કરતા જ રહ્યા’

‘પ … છી?’ રાજાની ધીરજનો અંત આવી રહ્યો હતો.

‘રાજાએ પાર્લામેન્ટરી સમિતિ રચવાનો હુકમ કર્યો.’

‘વળી સમિતિ? ખેડૂતોના આપઘાતનું શું? પેલી જૂની વાર્તામાં તો ચકલીઓ આવીઆવીને ઊડી જતી હતી. અને અહીં તો ખેડૂતોના આપઘાત! મારે નથી સાંભળવી તારી આ વાર્તા! ઇનામ લે અને ભાગ અહીંથી.’

(‘સદ્દભાવના સાધના’માંથી ચંન્દ્રકાન્ત વાનખેડેની કૃતિનું રૂપાંતર)

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 અૉક્ટોબર 2017; પૃ. 20 

અનુબંધ (સો માઈલનો સંબંધ) : ઇલા ર. ભટ્ટ : અનુવાદક _ રક્ષા મ. વ્યાસ : પ્રકાશક – નવજીવન મુદ્રણાલય, અમદાવાદ – 380 014 : પહેલી આવૃત્તિ – 2017 : કિંમત રૂ. 150

આજકાલ લોકની નજર મેગા-આયોજનો તરફ છે. જે કંઈ મોટા ધોરણે થાય છે, તેનાથી લોકો અંજાવા લાગ્યા છે. નાની દુકાનો, નાનાં બજારો, નાનાં દવાખાનાં, નાના માણસો ભાગ્યે જ કોઈની નજરમાં આવે છે! આ અર્થમાં આપણે ગાંધીએ ચીંધેલી દિશામાંથી વિપરીત દિશામાં ખૂબ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યાં છીએ. આપણી દશા અને દેશની દશા એનાથી જ સુધરશે એવી કંઈક પ્રતીતિ વ્યાપક જનસમૂહ અનુભવી રહ્યો હોય એવો માહોલ રચાઈ ચૂક્યો છે.

આવા સમયમાં ગુજરાતના જાણીતાં ‘ગાંધીપંથી’ ઇલાબહેન ભટ્ટ નાની બાબતો સાથેના અનુબંધની વાત લઈને આવે છે. દેશની ગરીબ અને સ્વાશ્રયી નારીઓનાં જીવન કેવી રીતે ઊંચા લાવી શકાય, તે તેમણે ‘સેવા’ સંસ્થા દ્વારા આખી દુનિયાને બતાવી આપ્યું છે. ૧૯૭૨માં સ્વાશ્રયી મહિલા સેવાસંઘનો નાનો રોપ તેમણે અમદાવાદમાં વાવ્યો, જે આજે દસ લાખ શ્રમજીવી નારીઓને જોડનારું વિરાટ વૃક્ષ બની ચૂક્યો છે. તેઓ પોતાનાં સામાજિક કાર્ય થકી રાજ્યસભામાં અને આયોજનપંચમાં પહોંચ્યાં. આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો તેમને પ્રાપ્ત થયા. જગતના ઉપેક્ષિત લોકોનો અવાજ સમાજ સુધી પહોંચાડવા મથનારા વૈશ્વિક જૂથ ‘ધ એલ્ડર્સ’ના તેઓ સભ્ય છે. ૨૦૧૫થી ઇલાબહેન ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના કુલપતિ પણ છે.

તેમનું માનવું છે કે આપણે જે કંઈ કરીએ, તેથી સમાજને અને ધરતીને કેવી સારી-માઠી અસર થશે, તે વિશે થોડા ગંભીર બનીએ. ખોરાક, કપડાં, મકાન, આરોગ્ય, શિક્ષણ અને નાણાકીય સેવાઓ આપણને સો માઈલના વિસ્તારમાંથી ન મળે તો આપણે સાધેલો વિકાસ સાચો ન ગણાય. ગરીબી, શોષણ અને પર્યાવરણની અવદશાનો ઉકેલ ન આવી શકે. ઉત્પાદક અને ગ્રાહક વચ્ચેના વધતા અંતરથી આર્થિક અને રાજકીય સમતુલા ન સ્થપાય. ઇલાબહેન આવા વિચારો આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદોમાં પણ વ્યક્ત કરતાં રહ્યાં છે, જેને વિશ્વ બિરદાવે છે. વર્ષ ૨૦૧૧ની યુ.એન.ડી.પી.ની કૉન્ફરન્સમાં આ વિચારો રજૂ થયા, ત્યારે ઘણાએ તેને પુસ્તકાકારે રજૂ કરવા સૂચન કર્યું. ઇલાબહેને ગ્રામીણ ગુજરાતની જીવનપદ્ધતિની પ્રથમદર્શી માહિતી એકત્ર કરવાનું કામ ૨૦૧૧ અને ’૧૨માં ફોર્ડ-ફાઉન્ડેશનના ઉપક્રમે કર્યું. ટીમના અભ્યાસને માર્ગદર્શન આપી તારણોનું દસ્તાવેજીકરણ પણ કર્યું. ધનવાન અમેરિકા જે પૅટિસ-કરારમાંથી પીઠેહઠ કરવા તત્પર છે, તે ડિસેમ્બર ૨૦૧૫ની પર્યાવરણ પરિષદમાં પણ ઇલાબહેને આ જ રજૂઆત કરી.

મૂળ અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પુસ્તકનો આ ગુજરાતી અનુવાદ અધ્યાપક રક્ષા મ. વ્યાસે કર્યો છે, જે ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના વિદ્યાર્થીઓને અર્પણ કરાયો છે. તેમને ઉપયોગી બને તેવો બનાવાયો છે. ‘અનુબંધ’ શબ્દ ૧૯૩૭ના નઈ તાલીમ અધિવેશનમાં ડૉ. ઝાકીર હુસેને વાપરેલો. ભગવદ્‌ગીતાના અઢારમાં અધ્યાયના પચીસમાં શ્લોક સાથે તેને સંબંધ છે. અનુબંધનો અર્થ છે ‘જીવનમાંથી પ્રાપ્ત થતું શિક્ષણ’.

આ નાનકડા પુસ્તકના ત્રણ વિભાગો છે. ભૂમિકા અને અનુબંધની વાત તો છે જ, પરંતુ તે પછી ક્ષેત્રીય અભ્યાસની વાસ્તવિકતા છે. દસ ગામોના સો પરિવારો આ અભ્યાસમાં આવરી લેવાયા છે. ગુજરાતના જિલ્લાઓમાંથી બે જિલ્લા આ માટે પસંદ કરાયા છે, સૌરાષ્ટ્રનો સુરેન્દ્રનગર અને મધ્ય ગુજરાતનો ખેડા. પ્રત્યેકના પાંચ તાલુકા અને પ્રત્યેક તાલુકાનું એક એક ગામ. એ રીતે સઘન અભ્યાસ હાથ ધરાયો છે. આ ગામો ઉત્તમ છે. એવું કહેવું નથી, પરંતુ ત્યાંની વાસ્તવિકતા કેવી છે એ પેલી છ પ્રાથમિક જરૂરિયાતો સંદર્ભે તપાસવામાં આવેલ છે. વિભાગના અંતે સારાંશ અને સ્વાધ્યાય ઉમેરેલ છે. જે માટે જાણીતા તજ્જ્ઞોની સહાય લેવાઈ છે.

બીજા વિભાગમાં શરૂઆતમાં સેવાનો બે-ચાર પાનાંમાં નાનકડો અનુભવ રજૂ કરીને તે પછી જળ, જમીન, વસ્ત્ર, મકાન, સૂર્ય, સ્વચ્છતા, સ્વાસ્થ્ય, શિક્ષણ, સહકાર, નાણાં, સંગઠન, ટેકનોલોજી અને બજાર સાથેના સંબંધો તપાસવામાં આવ્યા છે. અંતે ‘વિભાગ ત્રીજામાં સારાંશરૂપે આપણો માર્ગ કે દિશા કયા હોઈ શકે તે દર્શાવેલ છે. આ નાનકડા પ્રકરણનું શીર્ષક છે ‘અનુબંધનનું જીવન’. બંને વિભાગોમાં અંતે અગાઉની માફક તજ્‌જ્ઞનું મંતવ્ય અને માર્ગદર્શન છે અને વિદ્યાર્થીઓ માટેનો સ્વાધ્યાય પણ છે.

અત્યંત નિરાશાજનક વાતાવરણમાં આ પુસ્તક નવી તાજી અને દેશી લહેરખી લઈને આવે છે જેની પાછળ ગાંધીવિચાર છે. વિચાર વિનાની જે દોટ મંડાય છે, તેમાંથી સહેજ રોકાઈને આ તરફ પણ જોવા જેવું છે, એવું સૂચન છે.

હું આ વિશ્વમાં એક માત્ર વ્યક્તિ નથી. આપણે બધાં એકબીજાં સાથે અને પડોશી સમાજો સાથે જોડાયેલાં છીએ. માનવસમાજની અડીખમ વડની વડવાઈઓની જેમ આપણે પરસ્પર અને ધરતી સાથે જોડાયેલાં છીએ. સંબંધોમાં સમૃદ્ધિ લાવવા માટે તેમાં મીઠાશ રેડવાની જરૂર છે. ધરતી ઉપર અને આકાશ નીચે આપણું જીવન વીતે છે, તે ધરતીમાતાનાં બાળકોને છાજે તેવું હોવું જોઈએ. ભૂમિમાંથી લેવું અને આપવું, સમાજ પાસેથી મેળવવું અને તેને પરત આપવું આ પરસ્પર સંબંધ એ જ અનુબંધ છે. એક રીતે જોવા જાઓ તો આખા વિચારમાં મૂળ ભારતીય સંસ્કૃિતની સુવાસ છે.

વિકાસ એ કોઈ કાર્યક્રમ-પ્રોજેક્ટ કે સ્કીમ નથી. સંસ્થાઓ કે પદ્ધતિઓ ઊભી કરી દેવી એ વિકાસ નથી. સમાજ અને સૃષ્ટિ વચ્ચે સંતુલન સ્થાપતી જીવનરીતિ એ સાચો વિકાસ છે. ગરીબી એ બીજું કંઈ જ નથી પણ સમાજની સંમતિ સાથે થતી પ્રચલિત હિંસા છે. આપણી જવાબદારી સ્વીકારવાનો આ સમય છે અને અહિંસક સમાજરચનાનો આ તકાજો છે. બજાર એવું વ્યાપી વળ્યું છે કે સ્વીડનની એક પરિષદમાં ધાનાના બે ખેડૂતોએ એવું કહ્યું કે ‘જે ખોરાક અમે પેદા કરીએ છીએ, તે અમે ખાતા નથી અને જે ખોરાક ખાઈએ છીએ, તે અમે પેદા કરતા નથી.’ ઇલાબહેન ચોંકી ગયાં અને પ્રકૃતિ અને સંસ્કૃિત સમગ્રનો પાયામાંથી વિચાર કરવા લાગ્યાં. હકીકત એ છે કે બજારના આ ફેરફારો આપણી જ પસંદગીનાં પરિણામો છે. સવાલ પસંદગીની યોગ્યતા નક્કી કરવાનો છે. આવી પસંદગીથી કોને લાભ અને કોને નુકસાન, એ વિશે સભાન થવાની જરૂર છે. સ્થાનિક બાબતો સંદર્ભે આપણી નિસબત વધારવાની જરૂર છે. ‘સો માઈલનો સંબંધ’ એવું માનવમાપ છે કે જ્યાં આપણો અવાજ સંભળાય અને આપણી સમસ્યાઓનો ઉકેલ આવે. લોકશાહી રાજકારણમાં જે સ્થાનિક સ્વરાજની વાત છે, તે આ જ છે.

જ્યારે બજારમાં ખાદ્યચીજોની કિંમત વધી હોય, ત્યારે વાડામાં શાકભાજી અને અનાજ ઉગાડતા પરિવારોને ભૂખમરો નહીં વેઠવો પડે. ઘરની કે ગામની ટાંકીમાં વરસાદી પાણીનો સંચય કરનાર પરિવાર પાણીની અછતનો સામનો કરી શકશે. વીજતંગીના દિવસોમાં સૌરઊર્જાના દીવા વાપરનાર પરિવાર ટકી જશે. ઇલાબહેનનો સેવા સંસ્થાનો લાંબા ગાળાનો અનુભવ છે કે વારંવાર અછત કે તંગીની સ્થિતિ ઊભી થતી હોય, ત્યારે સ્વાવલંબન અને સ્થાનિક સંગ્રહ સારો વિકલ્પ પૂરો પાડે છે. આ થાય તો આંતરિક રાજકારણ પણ સુધરશે, હિંસાના પ્રસંગો ઘટશે. પેઢીદરપેઢી સંચિત થયેલું કૌશલ્ય અને જ્ઞાન વિલય ન પામે તે જોવાની જરૂર છે. (આઈ.આઈ.એમ. અમદાવાદના પ્રાધ્યાપક અનિલ ગુપ્તા આ ક્ષેત્રે કેટલુંક પ્રશંસનીય કામ કરે છે.) માનવીના શ્રમનું ગૌરવ વધવું જોઈએ. આવી પાયાની બાબતોમાં સજગતા અને સામેલગીરીમાં જે વૈશ્વિક લાગતી સમસ્યાઓનો ઉકેલ છે. આવી કંઈક મહત્ત્વની વાતો સાથે આ નાનકડું પુસ્તક અનુબંધ સ્થાપવા પ્રયત્નશીલ છે, ત્યારે આપણો અનુબંધ તે સાથે સ્થપાય તે અતિ આવશ્યક છે.

E-mail : donkeshoza20@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 અૉક્ટોબર 2017; પૃ. 15 & 08 

ભારત જગતમાં સૌથી ઝડપી આર્થિક વૃદ્ધિ (ઇકોનૉમિક ગ્રોથ) દરે પ્રગતિ કરે છે. યુનાઇટેડ નૅશન્સના અહેવાલ પ્રમાણે ભારતીય અર્થતંત્ર ઈ.સ. ૨૦૧૬માં ૭.૩ ટકાનો અને ઈ.સ. ૨૦૧૭માં ૭.૫ ટકાના દરેક વિકાસ કરશે. ૨૦૧૫માં પણ તેણે ૭.૩ ટકા દરથી વિકાસ કર્યો હતો. ક્રૂડ ઑઈલના ભાવ ૩૦ ડૉલર્સ કે તેનાથી પણ કંઈક નીચે જતા રહ્યા, તેનો ભારતને ફાયદો થયો, કારણ કે ભારતની આયાતમાં સૌથી વધારે મોટી ખર્ચની આઇટમ ઑઇલની છે. અહેવાલ જણાવે છે કે અન્ય દેશો કરતાં ભારતમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (રેલવે, રસ્તા) વીજળી અને પાણીની સવલતો, બંદરો વગેરે) અને શિક્ષણ તથા તબીબી સવલતો પાછળ ઓછો ખર્ચ કરવામાં આવે છે. પછાત અને દુર્ગમ વિસ્તારોમાં લોકોનું જીવનધોરણ સુધારવા પર ભારત સરકારે ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. અહીં એ નોંધવું જોઈએ કે ભારતની માથા દીઠ આવક ઈ.સ. ૨૦૧૫માં માત્ર ૧૯૮૮ ડૉલર્સ છે, જ્યારે ચીનની માથા દીઠ આવક ૮૨૦૮ ડૉલર્સ અને અમેરિકાની ૫૫૦૪ ડૉલર્સ છે. (વર્લ્ડબૅંકના આંકડા મુજબ)

થોમસ પીકેટીનો પ્રચંડ પડકાર :

થોમસ પીકેટી ફ્રૅંચ અર્થશાસ્ત્રી છે અને પૅરીસમાં કામ કરે છે. તેમણે અમેરિકન અને યુરોપના અર્થશાસ્ત્રીઓ સામે હુંકાર કરીને કહ્યું કે તમે લોકો આર્થિક વૃદ્ધિદરની કેમ વાત કરો છો? તમને તેનું કેમ વળગણ (ઓબ્સેશન) થઈ ગયું છે? ઈ.સ. ૨૦૧૩માં તેમણે ‘કૅપિટલ ઇન ધ ટ્‌વેન્ટી ફર્સ્ટ સેન્ચ્યુરી’ પુસ્તક ફ્રૅંચ ભાષામાં બહાર પાડ્યું. ઈ.સ. ૨૦૧૪ની આ પુસ્તક અંગ્રેજી ભાષામાં બહાર પાડ્યું. આ પુસ્તકમાં તેમણે આર્થિક વૃદ્ધિદર પર નહીં, પણ સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રોમાં આવક અને સંપત્તિની અસમાનતાની સખત નિંદા કરી. તેમણે જણાવ્યું કે આર્થિક અસમાનતા, એટલે કે આવક અને સંપત્તિની અસમાનતા) મૂડીવાદનો એક અનિવાર્ય ભાગ બની ગયો છે. જગતની લોકશાહી સરકારી આર્થિક અસમાનતાને નાથી શકી નથી. તંદુરસ્ત લોકશાહી માટે આટલી મોટી આર્થિક અસમાનતા સ્વીકારી શકાય તેમ નથી. તે જો ચાલુ રહેશે તો લોકશાહીને તોડી નાંખશે. અમેરિકા ગર્જીગર્જીને લોકશાહીની વાતો કરે છે, પરંતુ અમેરિકામાં ૧૯૫૦-૧૯૮૦નાં ત્રીસ વર્ષ દરમિયાન તેની દસ ટકા આવક રળનારાઓ પાસે કુલ રાષ્ટ્રીય આવકનો ૩૦-૩૫ ટકા હિસ્સો હતો. ૧૯૮૦-૨૦૧૦નાં ત્રીસ વર્ષના ગાળામાં તેમનો હિસ્સો ૩૦-૩૫ ટકાથી વધી ૪૫-૫૦ ટકા થઈ ગયો. ફરીથી જાણી લો કે અમેરિકાના દસ ટકા આવક મેળવનારા પાસે અમેરિકાની કુલ આવકનો હિસ્સો ૪૫થી ૫૦ ટાક જેટલો મોટો છે. અમેરિકાના ધનિક લોકો પાસે ગંજાવર મિલકત અને આવક છે. અમેરિકાના મૅનેજરોના પગારો અતિશય ઊંચા છે. તેઓ પોતાના પગારો અને સ્ટૉક ઑપ્શન્સ વધારે જ જાય છે. કારણ કે તેમની કંપનીઓના બોર્ડ ઑફ ડાયરેક્ટર્સ પણ પ્રોફેશનલ મૅનેજરો હોવાથી તેઓ પોતાના સાથી મૅનેજરોનાં મહેનતાણાં પર કોઈ નિયંત્રણ મૂકતા નથી. અમેરિકામાં સામાન્ય કારીગર કે કામદારોના પગારો અને ઉચ્ચ મૅનેજરોના પગારો વચ્ચે હિમાલયની ઊંડી ખીણ અને ટોચ જેટલું અંતર છે. આર્થિક અસમાનતાને લગતો કોયડો માત્ર અર્થકારણને લગતો નથી, પોલિટિકલ ઇકોનૉમીને લગતો પણ છે.

નિયો-લિબરાલિઝમ :

ઈ.સ. ૧૯૮૦થી ઈ.સ. ૨૦૧૦ના ગાળા દરમિયાન અમેરિકામાં આવક અને સંપત્તિની અસમાનતા વધી તેની પાછળ રોનાલ્ડ રેગનનું નિયો-લિબરાલિઝમનું અર્થકારણ છે, જેને ‘રેગનોમિક્સ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. રોનાલ્ડ રેગને (૧૯૮૧થી ૧૯૮૯) અને બ્રિટનના તે વખતના વડાપ્રધાન માર્ગારેટ થેચરે (૧૯૭૯-૧૯૯૦) એ સ્ટેગ્ફ્‌લેશનને (આર્થિક ફુગાવો અને ઊંચી બેકારીનાં પરિબળો) સામે લડવા બજારકેન્દ્રી એવી નિયો-લિબરાલિઝમ અર્થકારણની રચના કરી. મુક્ત બજારો, વિદેશી મૂડીની મુક્ત આવન-જાવન, મુક્ત આયાત-નિકાસ, સરકારી સાહસોને ખાનગી હાથોમાં વેચી દેવાં, મજૂરસંગઠન પર કડક અંકુશો મૂકવા (અનેક જાહેર સેવાઓનું ખાનગીકરણ વગેરે) આ બજારકેન્દ્રી અર્થકારણનાં મુખ્ય અંગો હતા. પરંતુ એ કબૂલ કરવું પડે કે આ બજારવાદી નીતિથી રોનાલ્ડ રેગને અને માર્ગારેટ થેચરે તેમના દેશમાં વ્યાપેલા સ્ટેગ્ફ્‌લેશનને દૂર કર્યું. તેમણે કહ્યું કે જલદ રોગ માટે જલદ દવા જરૂરી છે. પરંતુ આ દરમિયાન અમેરિકા-યુરોપમાં આર્થિક અસમાનતા વધી. બકરું કાઢતા ઊંટ પેઠું. પીકેટીનું મુખ્ય ધ્યેય અર્થકારણમાં આર્થિક અસમાનતા ઓછી કરવાનું છે. પીકેટી સુધારાવાદી છે. માર્ક્સ જેવા ક્રાંતિકારી નથી. માર્ક્સ મૂડીવાદનો સર્વનાશ ઇચ્છતા હતા. પીકેટી કહે છે કે મૂડીવાદમાં સમાનતાવાદી સુધારા લાવી શકાય છે. તેમને યુરોપને વેલફેર સ્ટેટનું મૉડેલ પસંદ છે. આ મૉડેલમાં મૂડીવાદ અને સમાજવાદનું મિશ્રણ છે. તેમાં રાજ્ય નાગરિકોના સ્વમાનપૂર્વક જીવવાના હક્કની જવાબદારી લે છે. ભારતે છેલ્લા બે દાયકાથી આ કલ્યાણરાજ્યનું મૉડેલ અપનાવ્યું છે, પણ તેનું બજેટ હજુ બધું કલ્યાણ કેન્દ્રી બનાવવું પડશે. મૂડીવાદને સુધારી શકાય છે, તેને તોડી નાખવાની જરૂર નથી. પીકેટ માને છે કે હાલનો મૂડીવાદ ઊણપવાળો છે. તેને સમાનતાવાદી બનાવવો જરૂરી છે, પણ અસમાનતાનો પ્રશ્ન અર્થકારણનો નથી, પોલિટિકલ ઇકોનૉમીનો છે. મૂડીવાદનો હાર્દમાં જ અસમાનતા હોય, તો મૂડીવાદને દૂર કરવો કે સુધારવો (એન્ડ કરવો કે એમેન્ડ કરવો) તે પ્રશ્ન મૂળભૂત છે. માર્ક્સે કહ્યું તેને end કરો. પીકેટી કહે છે તેને amend કરો અને માર્ક્સની વર્ગવિગ્રહની વાતો છોડી દો. દુનિયાના અતિ ધનાઢ્યો પર પ્રોગ્રેસિવ કરવેરા નાંખો અને લોકશાહી સંસ્થાઓનું પુર્નનિર્માણ કરો. જગતની તમામ લોકશાહી સરકારો માટે બળબળતો પ્રશ્ન છે કે તેમણે મૂડીવાદને કેવી રીતે કાબૂમાં રાખવો. મૂડીવાદ અને મુક્તબજારમાં એવું કોઈ ઑટોમિકેનિઝમ (આંતરરચના) નથી કે જે અસમાનતાને ઘટાડે. તેને માટે સરકારે કડક પગલાં લેવા પડ્યાં.

ભારતમાં આર્થિક અસમાનતા અને થોમસ પીકેટી :

ભારતમાં આર્થિક અસમાનતા વધતી જશે તો તેની લોકશાહી તૂટી પડશે પરંતુ ભારતમાં ગરીબી ઘટાડવા પ્રયત્નો થયા છે, પરંતુ ‘ડાયરેક્ટ ઍટેક ઓન નઈ ઇક્વોવિટી’ પર પ્રયત્નો થતા નથી. આવા મહાન અર્થશાસ્ત્રી થોમસ પીકેટીએ ૨૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૬ના રોજ ભારતમાં આવેલી જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટીમાં ઉપરનો મુખ્ય મુદ્દો રજૂ કર્યો. ભારતની આર્થિક અસમાનતા પર તેમણે નીચેનાં વિધાનો કર્યાં.

ભારતમાં વધી રહેલી આર્થિક અસમાનતા તેના ઝડપથી થઈ રહેલા આર્થિક વિકાસ માટે સારી બાબત નથી. લાંબા ગાળામાં આર્થિક અસમાનતા ભારતીય અર્થકારણના વિકાસની આડે આવશે. ભારતમાં ભદ્રવર્ગીય સમાજે પશ્ચિમના ભદ્રવર્ગીય સમાજ કરતાં વધુ સારું વર્તન (અસમાનતા દૂર કરવાની દિશામાં) કરવું પડશે. પશ્ચિમ જગતમાં આર્થિક સમાનતા તરફનું વલણ તમને બે વિશ્વયુદ્ધના અને ૧૯૩૦ની ડિપ્રેશનના ભયાનક આંચકા લાગ્યા પછી શરૂ થયું. શું ભારતને પણ હિંસક જબરજસ્ત  આંચકાની જરૂર છે? ભારતના જાહેર ક્ષેત્રની સેવાઓ (શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય, રસ્તા, પાણી-પુરવઠાની અને સિંચાઈની યોજનાઓ વગેરે) પુષ્કળ અપૂરતી છે. ભારતમાં બહુ ઓછા લોકો કરવેરા આપે છે. ભારતના અગ્રવર્ગે વધારે કરો ચૂકવવા જોઈશે અને ખાસ કરીને સ્ત્રીશિક્ષણમાં પુષ્કળ ખર્ચો (મૂડીરોકાણ) કરવો જોઈશે. અસમાનતાને દૂર કરવાનું એક સબળ શસ્ત્ર શિક્ષણ અને જ્ઞાનનો નીચે સુધીનો પ્રચાર અને પ્રસાર છે. ભારતે શિક્ષણ પાછળ હજી પુષ્કળ ખર્ચો કરવાનો રહે છે અને શિક્ષણને સર્વસમાવેશક બનાવવાનું રહે છે. ભારતમાં રાષ્ટ્રીય આવકમાં કરવેરાનો હિસ્સો માત્ર ૧૧ ટકા છે તે ૧૫થી ૨૦ ટકા કરવો જોઈએ. ભારત જો લોકશાહીના માળખામાં અસમાનતાનો પ્રશ્ન દૂર નહીં કરી શકે, તો ભારતમાં લોકશાહી ટકી શકશે નહીં. છેલ્લે પીકેટીએ અસમાનતા અંગે ભારત વિશે તાજેતરમાં અલગ પુસ્તક લખીને ઉપરના જ મુદ્દાઓ પર ભાર મૂક્યો છે.

ઉપસંહાર :

અત્યારે સમસા જગતમાં એવું ચિંતન ચાલી રહ્યું છે, જો તમારે ગરીબી ઘટાડવી હશે, તો આર્થિક વૃદ્ધિદર વધારવો પડશે, જે દરમિયાન અસમાનતા વધશે, પરંતુ ગરીબી ઘટશે. જે ભારતમાં થઈ રહ્યું છે. જો તમે આર્થિક અસમાનતા પર પ્રત્યક્ષ હુમલો કરશો, તો આર્થિક વૃદ્ધિ ઘટશે અને ગરીબી ઝડપથી ઘટશે નહીં, કદાચ વધે પણ ખરી. દરેક દેશે આ અંગે નિર્ણય કરવાનો છે. ભારતે પ્રથમ વિકલ્પ સ્વીકાર્યો છે. જગતમાં આમ સર્વત્ર બની રહ્યું છે.

સેટેલાઈટ, અમદાવાદ

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 અૉક્ટોબર 2017; પૃ. 05-06