પચાસ લાખ વર્ષથી છીએ આ ધરા પર અણનમ.
કંઈ કેટલી ય વાર ધ્રૂજી ધરા
કંઈ કેટલી ય વાર ફાટ્યાં આભ
કંઈ કેટલા ય ફાટ્યા જ્વાળામુખી
તો ય રહ્યા અમે અણનમ
પૂર, વાવાઝોડાં આવ્યાં અનેક,
ત્સુનામી આવ્યાં અનેક, બૉમ્બ-અણુબૉમ્બ વરસ્યા અનેક,
તો ય રહ્યા અમે અણનમ.
પ્લેગ, કોલેરા, શીતળા, મેલેરિયા,
સહ્યા પ્રકોપ અનેક
એઇડ્સ, સાર્સ, સ્વાઈન ફ્લ્યૂ, સ્પેનિશ ફ્લ્યૂના
સહ્યા પ્રકોપ અનેક,
તો ય રહ્યા અમે અણનમ.
હવે આવ્યો આ કોરોનાનો કહેર,
તો ય રહીશું અમે અણનમ.
અમારી પાસે છે
વિજ્ઞાનનું બ્રહ્માસ્ત્ર,
હરાવીશું કોરોનાને,
ન સ્વીકારીશું હાર કદી.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 22 ઍપ્રિલ 2020

આદરણીય વડાપ્રધાનશ્રી

૨૧ દિવસના લૉક ડાઉનમાં સતત કાર્યરત આરોગ્ય શ્રમયોગીના, પૂરતું અંતર જાળવીને કરેલા દંડવત્ (દંડાવત્ નહીં) સ્વીકારશો. આપે અમારા સન્માનમાં જે થાળીઓ પિટાવી, તાળીઓ વગાવડાવી તે પછી ઉત્સાહમાં આવેલા કેટલાક લોકો અમારી પીઠ પર લાકડીઓ ઠોકીને અમારું સન્માન કરતા હોવાનું જણાવે છે, ત્યારે રડવું આવતું હોવા છતાં હસતા રહેવું પડે છે. એમ ન કરીએ તો સજારૂપે પાછી લાકડીઓ જ પડે.

આ કોરોના કે કરુણામાતા આવ્યાં છે ત્યારથી મીડિયામાં પી.પી.ઈ.(પર્સનલ પ્રોટેક્ટિવ ઇક્વિપમેન્ટ— અંગત સુરક્ષા સાધનસામગ્રી)ને નામે દેકારો મંડાયો છે. ઘણાએ તો આ શબ્દ જ પહેલી વાર સાંભ્ળ્યો. પી.પી.ઈ. વગર તો અમારું આવી જ બને. આપે એ બધી સગવડો કરી આપી તે બદલ આપનો આભાર. પણ અમારા મેનેજર તો કહેતા હતા કે તમને આ બધું આપીએ છીએ, તે તો અમારી ભલમનસાઈ સમજજો. આ મેળવવાને તમે કાયદેસર હકદાર નથી. હું તો આ સાંભળી ચોંકી જ ગયો. પછી મેં ખરાઈ કરી. એક વકીલને પૂછ્યું, તો એ કહે તમે કયાં કારખાનામાં કામ કરો છો? બૂટ, ચશ્માં, એપ્રન, હાથમોજાં, હેલ્મેટ એવું બધું તો કારખાનાં કામદારોને આપવાની જોગવાઇ ફૅક્ટરી એકટમાં છે. ખાણ કામદારો અને બાંધકામ કામદારો માટે પણ એવાં સાધનો માલિકે આપવાં જોઈએ તેવા કાયદા છે. પણ દવાખાનાં કે હૉસ્પિટલના કામદારને આપવાં જોઈએ, તેવું કોઈ કાયદામાં નથી.

આ ખરી વાત છે? એવું હોય તો તમારો બહુ ઉપકાર ગણાય કે તમે કોઇ કાનૂની જવાબદારી ન હોવા છતાં માણસાઈને દાવે સાધનો આપ્યાં. હા, કેટલીક જગ્યાએ તબીબો પોતાને ખર્ચે માસ્ક લઈ આવ્યા છે — પોતાના રક્ષણ માટે સ્તો.

આઝાદીનાં આટલાં વર્ષ પછી પણ ફૅક્ટરીના કામદારોનાં રક્ષણ માટે છે તેવો કાયદો અમારા જેવા કામદાર કર્મચારીઓ માટે કેમ નહીં હોય, એવો સવાલ મેં વકીલને પૂછ્યો. તો એ કહે કે હૉસ્પિટલમાં કારખાનાંની જેમ ક્યાં જુદાં જુદાં ખાતાં હોય છે? કારખાનામાં તો દરેક વિભાગમાં જુદું જોખમ. બોઇલરમાં જુદું, તો ચિલિંગ પ્લાન્ટમાં જુદું, ઉત્પાદનમાં જુદું અને મેઇન્ટેનન્સમાં જુદું. મેં તેમને કહ્યું કે અમારે પણ ધોબી હોય, કેન્ટીન હોય, મેઇન્ટેનન્સ હોય, લૅબોરેટરી હોય, એક્સ-રે વિભાગ હોય, ઑપરેશન થીએટર હોય, જુદા જુદા વૉર્ડ હોય અને ઓ.પી.ડી. હોય. બધે જોખમનો પ્રકાર જુદો જુદો. ધોબીએ દરદીઓનાં લોહી-ઊલટી-જંતુ-દવાવાળાં કપડાં-ચાદરો લઈ જવાનાં અને ધોવાનાં. લૅબોરેટરીમાં જાતજાતનાં રસાયણ હોય અને તેનું જોખમ હોય, એક્સ-રેવાળાને ક્ષ કિરણોનું જોખમ હોય, મેઇન્ટેનન્સમાં ઇલેક્ટ્રિશિયનને વીજળીનો ઝાટકો લાગવાનું જોખમ હોય, શબઘરમાં અને પોસ્ટમોર્ટમ કરનારાઓને જુદાં જોખમ. એક સાથે ઘણા મૃતદેહો ભરેલા હોય ત્યાં માથું ફાડી નાખે એવી દુર્ગંધ હોય. ત્યાંના કર્મચારીઓને તો કાયદેસર કે ગેરકાયદે રીતે દારૂનું સેવન કરવું જ પડે અને કોઈકે તેનો ખર્ચ વેઠવો પડે છે, તે જાણીતી હકીકત છે. એટલે આપ ન જાણતા હોય તેમ બને જ નહીં. ઑટોક્લેવમાં વરાળથી ઊંચા તાપમાને સાધનોને જંતુમુક્ત કરાતાં હોય. આ ઓટૉક્લેવ ફાટવાનું પણ જોખમ હોય. ઓરડા, ઑપરેશન થીએટરને જંતુમુક્ત કરવા તો રસાયણો છંટાતાં હોય અને તેની પણ શરીર પર આડઅસર થાય. હૉસ્પિટલમાં આગની ઘટનાઓ પણ બનતી હોય છે. આગ સામે રક્ષણ માટે પણ ફૅક્ટરી એક્ટમાં જોગવાઈ છે, તો હૉસ્પિટલ માટે કેમ નહીં?

ફૅક્ટરીમાં જેવા અકસ્માત થાય છે, તેવા હૉસ્પિટલમાં પણ થાય છે. કોઈ લપસી પડે, દાદર પરથી ગબડી પડે વગેરે. એ કારણે ઈજા થાય તે કાયમી પણ હોય અને હંગામી પણ હોય. એ ઈજા સંપૂર્ણ કાયમી હોય તો ભોગ બનનારને નોકરીથી પણ હાથ ધોઈ નાખવા પડે. ભારતમાં હૉસ્પિટલ-દવાખાનાંમાં દર વર્ષે કેટલી ઈજા-કેટલાં મૃત્યુ થાય છે તેના કોઈ આંકડા નથી હોતા, પણ ફૅક્ટરીમાં કેટલાને ઈજા-કેટલાં મૃત્યુ થયા તેના આંક્ડા જાહેર થાય છે. કારણ કે ત્યાં થતા અકસ્માતોની નોંધણી કરાવવાની જોગવાઇ ફૅક્ટરી એક્ટમાં છે. પણ એવી કોઈ જોગવાઇ હૉસ્પિટલ-દવાખાનાં માટે ન હોવાથી એના આંકડા મળતા નથી. એ મળે તો ખબર પડે કે સ્થિતિ ગંભીર છે કે નહીં અને તેને અટકાવવા શાં પગલાં લેવાં.

લૅબોરેટરીમાં કે બીજે થર્મોમીટર કે બ્લડપ્રેશર માપવાનું સાધન પડી જાય તો પારો ઢોળાઈ જાય અને સામાન્ય ઉષ્ણતામાને પણ તેની વરાળ હવામાં ફેલાય, જે શ્વાસમાં જાય અને બહુ નુક્સાન કરે. અરે, ઇન્જેક્શન મુકનારને હાથે વાગે તેવી નીડલ સ્ટીક ઇન્જરી તરીકે ઓળખાતી ઈજાઓ તો સામાન્ય છે. દેશભરમાં એક્સ-રેનાં દેખી ન શકાય તેવાં કિરણોને કારણે કૅન્સરનો ભોગ બન્યા હોય તેવા અનેક આરોગ્યકર્મીઓ મળી આવશે. ઑપરેશન થીએટરમાં શીશી સુંઘાડવા માટે નાઇટ્રોજન વાયુ વપરાય. અમારી હૉસ્પિટલમાં એક જુવાનિયો આવ્યો હતો. બે-ચાર વર્ષ નોકરી કરી. તે એનેસ્થેશિયાનું ભણેલો તબીબ હતો અને તેને બિચારાને આખો દિવસ ઑપરેશન થીએટરમાં જ બેસી રહેવું પડતું. કારણ એક પછી એક ઑપરેશન ચાલ્યા જ કરે. તેને શ્વાસમાં એ વાયુઓ ગયા, કારણ કે વૅન્ટિલેશન વ્યવસ્થા ખરાબ હતી. તેને કરોડરજ્જુમાં તકલીફ થઈ અને ઑર્થોપેડિક ડૉક્ટરને બતાવતાં તેમણે વાયુઓને લીધે તકલીફ થયાનું કહીને સારવાર આપી. એ દરમિયાન તેને રજા પર રહેવું પડ્યું. સાજો થઇને એ આવ્યો, પછી એને મૅનેજમૅન્ટ સાથે ઝઘડો થયો અને એ નોકરી છોડીને ચાલી ગયો. પણ અસરકારક વૅન્ટિલેશન માટે કશું થયું નહીં. તેના માટે કોઈ કાનૂની જોગવાઈ પણ નહીં. છૂટાંછવાયાં સ્ટાન્ડર્ડથી જ ચલાવવાનું અને કોઈ જોનાર નહીં. કોર્ટમાં ફરિયાદ કરવાની કે સજાની કોઇ જોગવાઈ નહીં.

ડોક્ટરો, નર્સોને ટી.બી. થાય, એચ.આઇ.વી. થાય, લીવરની બીમારી હિપેટાઇટીસ થાય તે તો તમે સાંભળ્યું જ હશે. આરોગ્યકર્મીઓનાં આરોગ્યનું રક્ષણ કરવા કોઈ કાયદો ન હોય તે તો બેહૂદી વાત ન કહેવાય? એ જવાબદારી સરકારની ન હોય? ભારતમાં તો મોટા ભાગની આરોગ્યસેવાઓ ખાનગી ક્ષેત્ર દ્વારા અપાય છે અને કૉર્પોરેટ હૉસ્પિટલો તો તગડો નફો કરતી હોય છે. ત્યારે તેમને માટે કાયદાનું બંધન કેમ નહીં? સાહેબ, પેલા મૌનીબાબા નામે તમે જેને ચિડવતા એ તમારા પહેલાંના વડા પ્રધાને વર્ષ  ૨૦૦૯માં કામના સ્થળે સલામતી, આરોગ્ય અને પર્યાવરણ અંગેની રાષ્ટ્રીય નીતિ જાહેર કરી હતી. તે સમયે દેશવાસીઓને એવી ખાતરી આપવામાં આવી હતી કે તમામ આર્થિક પ્રવૃત્તિઓના તમામ કામદારોનાં કામને સ્થળે તેમની સલામતી અને આરોગ્યની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરાશે, પણ એવા અચ્છે દિન હજુ આવ્યા નથી.

એમ તો અમને અટલ બિહારી વાજપેયી માટે પણ બહુ આશા હતી. તેમણે સમાજવાદી વિચારધારાના નિષ્ઠાવાન આગેવાન રવીન્દ્ર વર્માના વડપણ હેઠળ બીજું મજૂરપંચ નીમ્યું હતું અને પંચે પોતાના અહેવાલમાં તમામ કામદારોનાં કામને સ્થળે સલામતી અને આરોગ્યનાં રક્ષણ માટે અલાયદો કાયદો ઘડવાની ભલામણ કરી હતી. એટલું જ નહીં, કાયદાનો મુસદ્દો પણ અહેવાલ સાથે જોડ્યો હતો. તે વાતને ૧૩ વર્ષ વીતી ગયાં અને એ બધું કાગળ પર રહ્યું.

આપના શ્રમમંત્રીએ OSH કોડ (ઑક્યુપેશનલ સેફ્ટી, હૅલ્થ એન્ડ વર્કિંગ કન્ડિશન્સ કોડ) નામનો ખરડો સંસદ સમક્ષ વિચારણા માટે મુક્યો છે. જો આ કોરોના કાળ બનીને આવ્યો ન હોત તો કદાચ એ ખરડો પસાર પણ થઈ ગયો હોત. હવે પાડ માનો કરુણામાતાનો કે તેણે આપણને માત્ર સમય જ નથી આપ્યો, પણ આરોગ્યકર્મીઓનાં જોખમો તરફ જોવાનો દૃષ્ટિકોણ અને સમય પણ આપ્યો છે. હવે તો સાહેબ, આપ જ આ કામ કરી શકો તેમ છો. વાજપેયીજીને ઉચિત અંજલિ આપ જ આપી શકો. તેમનાં આદરેલાં અને અધૂરાં રહેલાં કામ તમે પૂરાં કરો અને ભારતના મજૂરકાયદાઓના ઇતિહાસમાં અમર બની જવાની તક કુદરતે આપને અનાયાસે આપી છે. આપ OSH કોડમાં સુધારા કરો અને એથી પણ વધુ યશના ભાગીદાર થવું હોય તો આઇ.એલ.ઓ.નો ૧૫૫ નંબરનો ઠરાવ સ્વીકારી લો. તેનાં મીઠાં ફ્ળ ભારતના શ્રમયોગીઓને તો મળશે જ, તેનાથી અનેક નવી નોકરીઓના દરવાજા ખુલશે અને અર્થતંત્ર પણ મજબૂત થશે.

આરોગ્યકર્મીઓને આપ આજે કશું પણ આપશો તો તેનો વિરોધ સમાજ નહીં કરી શકે, તેવું અનુકૂળ સામાજિક વાતાવરણ છે. તેનો લાભ તમે લેશો તેવી આશા રાખું છું.

ફરી એક વાર આપને સલામત અંતર જાળવીને જ સાષ્ટાંગ …

આપનો

આરોગ્યકર્મી શ્રમયોગી

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 21 ઍપ્રિલ 2020

કોરોનાનો ફેલાવો વધ્યો અને જાણે સમગ્ર વિશ્વ ધીમું પડી ગયું અથવા કંઈક કેટલું ય જાણે થંભી ગયું. કોરોનાને કારણે લોકો ઘરની બહાર નીકળતા નથી, પોતાના ઘરમાં પુરાયેલા છે. લોકોની ગાડીઓ પાર્કિંગમાં છે, વાહનો ચાલતાં નથી એટલે રસ્તાઓ પણ સૂમસામ બન્યા છે. વિમાનો એરપોર્ટ પર હેન્ગરોમાં પડ્યાં છે અને ઘણી ફૅક્ટરીઓ ધુમાડા ઓકતી બંધ થઈ ગઈ છે. જાણે કે શહેરોની ગતિ અથવા કહીએ કે જીવનની ગતિ ધીમી પડી ગઈ છે.

મનુષ્ય માટે ઘણી રીતે ઘાતક આ પરિસ્થિતિમાં માનવતા સામે ચોક્કસ પડકારો સર્જાયા છે. પરંતુ આ બધા વચ્ચે પણ ધરતીનાં બીજાં જીવો પોતાની ઈચ્છાઓ પૂરી કરી રહ્યાં છે, મુક્ત રીતે હરીફરી રહ્યાં છે. પ્રકૃતિ અને પર્યાવરણ જાણે ફરી શ્વાસ ન લઇ રહ્યું હોય તેવી ઘટનાઓ બની રહી છે.

• બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ પ્રથમ વખત હવા આટલી શુદ્ધ થઈ રહી છે. આ પહેલાં ૨૦૦૮માં મહામંદી સમયે હવાની ગુણવત્તામાં સુધારો જોવા મળ્યો હતો. અત્યારની હવા છેલ્લાં ૭૫ વર્ષમાંની સૌથી વધુ શુદ્ધ હવા છે.

• દુનિયાભરનાં શહેરોમાં ૩૦ ટકા કે તેથી વધુ ટ્રાફિકમાં ઘટાડો નોંધાયો છે, જેના પરિણામસ્વરૂપ શહેરોની હવા પાંચ ટકાથી ૩૦ ટકા જેટલી શુદ્ધ બની છે.

• હવામાંથી હાનિકારક વાયુઓનું પ્રમાણ ઘટતાં આકાશ ચોખ્ખું દેખાવા લાગ્યું છે. રાત્રે નરી આંખે દેખાતા તારાની સંખ્યામાં વધારો થયો છે.

• દિલ્હીમાં ગત વર્ષના માર્ચ મહિનામાં હવાની ગુણવત્તાનો આંક ૧૫૬ હતો, તે આ વર્ષે ઘટીને ૭૭ રહ્યો છે.

• ભારતમાં, લૉક ડાઉનને કારણે ગંગા નદીના પાણીની ગુણવત્તામાં સુધારો થવા લાગ્યો. આઇ.આઇ.ટી., બનારસના કૅમિકલ એન્જિનિયરિંગના પ્રોફેસર ડૉ. પી.કે. મિશ્રાના જણાવ્યા અનુસાર. ગંગાના પાણીમાં ૪૦-૫૦ ટકાનો સુધારો થયો છે.

• વન્ય પ્રાણી શહેરમાં ફરતાં હોય તેવા કિસ્સાઓ ભારત સહિત અન્ય કેટલાક દેશોમાં બની રહ્યાં છે. ઉત્તરાખંડની રાજધાની દહેરાદૂનમાં હાથી ફરતો જોવા મળ્યો હતો. રાજ્યના શહેરી વિસ્તારોમાં વાઘ અને હરણ ફરતાં હોય તેવા સમાચાર મળી રહ્યા છે.

• દિલ્હી અને કાઠમંડુ જેવા મહાનગરોમાં લાંબા સમય પછી આવી શુદ્ધ હવા જોવા મળી છે. ભારતના જલંધર શહેરમાંથી હિમાલયની પર્વતમાળા વર્ષો પછી નરી આંખે જોઈ શકાય છે.

• હજી વધુ કેટલાક દિવસ આવી જ પરિસ્થિતિ ચાલશે તો જર્મની ૨૦૨૦માં પ્રદૂષણ ઘટાડવાનું પોતાનું લક્ષ્ય સિદ્ધ કરી લેશે.

• ઇટાલીના પ્રખ્યાત શહેર વેનિસમાં સામાન્ય દિવસોમાં લાખો પ્રવાસીઓ મુલાકાત લે છે. શહેરની સુંદરતાની સાથે, ગંદા પાણી અને જહાજોનું પ્રદૂષણ વેનિસની જાણે ઓળખ બની ગયું હતું. પરંતુ લૉક ડાઉનને કારણે વેનિસની નહેરોમાં પાણી સ્વચ્છ થયું છે. એટલું ચોખ્ખું કે નહેરનું તળિયું સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય અને તેમાં તરતી માછલીઓ પણ.

• થાઇલેન્ડના લોપબૂરીમાં આ દિવસોમાં વાંદરાં તોફાન કરી રહ્યાં છે. સ્થાનિક મીડિયાના જણાવ્યા અનુસાર, આજકાલ પ્રવાસીઓ આવતા નથી, તેથી વાંદરાંને પૂરતો ખોરાક મળતો નથી. આથી વાંદરાંઓનાં ટોળાં ખોરાક માટે એકબીજાં સાથે સતત ઝઘડતાં હોય છે.


યાદી હજી લાંબી થઇ શકે, પરંતુ આ ટૂંકા ગાળાની રાહતો છે. થોડી છૂટછાટ થશે કે ઉદ્યોગો ધમધમતા થઈ જશે. શહેરોના રસ્તા વાહનોના ઘોંઘાટથી ઉભરાઈ જશે. આપણે પણ પોતાનું જીવન પહેલાંની જેમ જ ગોઠવવામાં લાગી જઈશું અથવા વધુ ઉપભોગ માટેની દોટમાં પડી જઈશું.

જેમ માણસે પોતાના અને કુદરતના સંબંધ વિશે વિચારવાનું છે તે જ રીતે માણસ-માણસ વચ્ચેના સંબંધો અંગે પણ વિચારવું રહ્યું. કોરોના-કટોકટીના આ સમયમાં ડોક્ટરો, આરોગ્ય કર્મચારીઓ અને પોલીસની ભૂમિકા અને જવાબદારી અત્યંત મહત્ત્વની છે. તેમના વિશે ઘણું કહેવાયું પણ છે. પરંતુ તે સાથે લગભગ ૧૩૫ કરોડની વસ્તીવાળા ભારતમાં, કે જ્યાં માનવસંસાધનોની છત છે, આપણા માટે પાયાનાં કામ કરતાતી વ્યક્તિની મહેનતનું મૂલ્ય નજીવું છે અથવા નથી. મહેનત કરનારને સમાજમાં પૂરતું મહત્ત્વ પણ આપવામાં આવતું નથી. આપણી આસપાસ કેટકેટલી વ્યક્તિઓ નાનાં-નાનાં અને કેટલીક વખત કહેવાતાં ‘હલકાં’ કામો પણ કરે છે. જેથી આપણું જીવન સુખરૂપ ચાલે. પછી ભલે તે ઘરનાં કામમાં મદદરૂપ થતી વ્યક્તિઓ હોય ખાસ કરીને મહિલાઓ, કચરો ઉપાડતા કે સફાઈ કરતા કર્મચારી હોય, ડિલિવરી બૉય કે જે ઘરે ચીજ-વસ્તુઓ પહોંચાડે છે. આપણને જે સાધનોનો ઉપયોગ કરવાની ટેવ પડી ગઈ છે તે ચીજ-વસ્તુઓ કે સાધનો બગડે તેને બનાવનારા, રીપેર કરી આપનારા કારીગરો હોય. કંઈ કેટલી જરૂરિયાતો પૂરી કરતાં લારી-ગલ્લાંવાળાઓ કે નાના દુકાનદારો હોય, આપણા ખોરાકનું ઉત્પાદન કરતો ખેડૂત કે આપણા પરિવારની સ્ત્રીઓ હોય. આ બધાનાં પાયાનાં, અતિ મહત્ત્વનાં કામને આપણે સહજ માની લીધાં છે. વળી તેમની સામે રૂપિયાનું જોર બતાવવાનું આપણે ચૂકતાં નથી.

પરંતુ કોરોના કટોકટીના આ સમયમાં, ઘણાં લોકો (દરેક નહીં) તેમનું મહત્ત્વ સમજતા થયા છે. જાતે કામ કરીને કામનું મહત્ત્વ તો સમજાયું જ છે, સાથે નિયમિત રીતે (મજબૂરીમાં તો નહીં જ) તે કરવું કેટલું અઘરું છે તે સમજાઈ રહ્યું છે. આપણામાંના ઘણા લોકોએ આપણું જીવન સરળ બનાવતાં લોકો માટે ભૂતકાળમાં વિચાર્યું હશે કે? કોરોનાના જોખમ વચ્ચે પણ એવા લોકો હશે, જે જે સવાર-સાંજ પાણીનો પુરવઠો પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરતા હશે, શાકભાજી-ફળ ઘર સુધી પહોંચાડે છે, કચરો લેવા નિયમિત આવતા હશે.  આપણે માત્ર સ્વાર્થવૃતિ છોડીને પરસ્પરના સંબંધ અને જરૂરિયાત અંગે વિચારવું રહ્યું. વસ્તુ કે સેવાનું માત્ર નાણાંકીય મૂલ્ય ન આંકીને, તેનું જીવનમૂલ્ય સમજીને આગળ વધવાની જરૂર લાગતી નથી? સ્વસ્થ પર્યાવરણ અને સ્વસ્થ સમાજમાં આપણે સૌને જીવવું છે. પરંતુ આ અંગે બદલાવ આપણાથી શરૂ થશે. કોરોનાથી આપણી મર્યાદાઓ અને આપણી સામેના પડકારો સામે આવ્યાં છે. સમય મળ્યો છે વિચાર અને મંથન કરવાનો. બીજો કોઈ કોરોના આવે તે પહેલાં આપણે વધુ સારું પર્યાવરણ અને વધુ સારો સમાજ બનાવવાની દિશામાં નાનાં પણ ડગ માંડીશું? આપણી જીવનશૈલીમાં પરિવર્તન લાવી શકીશું કે નહીં?                        

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 21 ઍપ્રિલ 2020