હું એક ગર્ભશ્રીમંત
કુટુંબનું એકનું એક બાળક છું –
હું કંઇક સમજણો થયો
ત્યારથી મને એક પ્રશ્ન
મૂંઝવે છે તેનો જવાબ
તમે આપી શકો તો જરૂર આપજો –
આમ તો, મારા પપ્પા
અને મમ્મી બહુ જ કામમાં
રહે છે એટલે જ ક્યારે ય
આ પ્રશ્ન તેમને પૂછતો નથી –
નાહકના તેમના વ્યસ્ત
જીવનમાં ખલેલ પહોંચેને!
પપ્પા ધંધામાં એવા વ્યસ્ત છે કે
તેમની ઝાકમઝાળ અને
રંગીન દાસ્તાનને વધુ
રંગીન બનાવવામાં આખા
ભારતમાં તેમ જ વિદેશમાં
ઊડ્યા કરે છે –
કોઇવાર તેમની સામેના ઢગલાબંધ
મોબાઇલ ફોનમાં વાત સંભળાય
જાય કે પપ્પા કાલે મદ્રાસ હતા અને
આજે પાછા દિલ્હી જશે –
મમ્મી કીટી પાર્ટી અને ક્લબોના થોકબંધ
કાર્યક્રમમાં બહુ વ્યસ્ત હોઇને
બહુ મોડાં ઘરે પાછાં
આવે ત્યારે
હું લગભગ સૂઇ ગયો હોઉં
પણ બીજે દિવસે તેમને દૂરથી જોઇ લઉં છું !
કારણ કે તેઓ પણ ઢગલાબંધ
સેલ ફોનમાં વાતો કરતાં
ગળાડૂબ કામમાં હોય એટલે
મારે કાંઇ તેમને બોલાવાય ?
હા, મારી કાળજી પેલા
સુધાબે’ન જરૂર રાખે કે જેઓ
મારા જન્મની સાથે જ
વર્ષોથી મારી સંભાળ રાખતા આવ્યાં છે
આમ તો તેમને આયાનું
કામ સોંપેલું છે પણ હું કોઇવાર
ભૂલથી – સહજ રીતે તેમને મમ્મી
કહી બોલાવું છું તો
ગુસ્સે થતાં નથી –
અને ટપલી મારીને
હસી લે છે -!
અમારા બંગલાની બાજુમાં
એક ખૂણે પગી રણછોડ અંકલ
રહે છે –
તેમનો દીકરો દશરથ
મારી સાથે કોઇવાર
છાનોમાનો રમી લે ત્યારે
મને ખૂબ જ મજા પડે છે –
દશરથને તેનાં પપ્પા મમ્મી
દરરોજ રાત્રે તેમના
ખાટલા પર સાથે સુવડાવે છે
ત્યારે હું આવો ખાટલો શોધું છું
જ્યાં મારી મમ્મી મારી સાથે
સૂતી હોય !
પપ્પાની વાત જવા દો તે તો બહુ
કામમાં હોય તેમની આશા ન રખાય
પણ મમ્મી કોઇવાર
મળે ત્યારે આખો દિવસ હું બહુ
આનંદમાં રહું છું –
રણછોડ અંકલ અમારા બંગલામાં
આવેલા બગીચાનું સારસંભાળનું અને
માવજત કરવાનું
છોડવા ઊગાડવાનું અને પાણી પાવાનું કામ વર્ષોથી
કરતાં આવ્યા છે –
હું તેમને એકી ટસે –
બગીચાની તેમની સારસંભાળ પર
હરહંમેશાં જોયા કરું છું,
બગીચામાં કામ કરતા
છોડવાને પાણી પાતા
માવજત કરતા
રણછોડ અંકલને નિહાળી
મનોમન પૂછી લઉં છું કે
આ રણછોડ અંકલ જેમ બગીચામાં
ફૂલઝાડ ઊગાડવા પાણી
છાંટીને વૃક્ષોને ઊગાડવા
મહેનત કરે છે તેવી મહેનત
અને સંભાળ મારા બાળપણની
આ સાત વર્ષની ઉંમરે –
ઉછેર નામનું પાણી પાવાની જરૂર છે
તેમ મારી મમ્મી પપ્પાને
કોણ સમજાવશે ?
આ વાતનો
મારી વ્યથાનો – મૂંઝવણનો
કોઇ જવાબ આપશો મને ?

તા. ૨૮-૪-૨૦૧૦

e.mail : koza7024@gmail.com

દિવંગત ડો. એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામને ઉપદેશાત્મક વાતો કરવાનું ગમતું તેમાંની એક ખાસ તેમને ગમતી વાત હતી ૧૯૭૯ના જુલાઇમાં ‘ઇન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઇઝેશન' (ઇસરો) દ્વારા અંતરિક્ષમાં મુકાયેલા એક ઉપગ્રહની. ઇસરોના આ પ્રોજેકટનો અખત્યાર ત્યારે કલામના હાથમાં હતો. કેટલાક સભ્યોએ તેની તૈયારી માટે દહેશત વ્યકત કરી, ત્યારે તેમણે આ ઉપગ્રહ અંતરિક્ષમાં તરતો મૂકવાનો હુકમ કર્યો. ઉપગ્રહ અંતરિક્ષમાં જવાને બદલે બંગાળના ઉપસાગરમાં જઈ પડયો. ટીમલીડર તરીકે કલામને આ નિષ્ફળતાથી હિણપત લાગી હતી અને પત્રકારો સમક્ષ તેની જાહેરાત કરવાના વિચારે તેમને ડર લાગ્યો હતો. ઇસરોના ચેરમેન સતીશ ધવને તેમને આ ખચકાટમાંથી બચાવી લીધા અને ટેલિવિઝન સમક્ષ જાહેરાત કરી કે આ નિષ્ફળતા છતાં હું મારી ટીમમાં સંપૂર્ણ વિશ્વાસ મૂકું છું અને મને વિશ્વાસ છે કે આવતા પ્રયત્નમાં અમે જરૂર સફળ થઇશું.

પછીના ઓગસ્ટમાં કલામ અને તેમની ટુકડીએ વધુ એક વાર અંતરિક્ષમાં ઉપગ્રહ ચડાવવાની કોશિશ કરી અને આ વખતે તેઓ સફળ થયા. ધવને કલામને પત્રકારોને સંબોધવાનું કહી સમગ્ર ટીમને અભિનંદન આપ્યાં. પછી રાષ્ટ્રપ્રમુખપદ દરમિયાન અને તે સિવાય પણ ડો. કલામ આ વાતને યાદ કરીને કહેતા કે નિષ્ફળતા મળી ત્યારે નેતાએ પોતે તેની જવાબદારી સ્વીકારી અને સફળતા મળી ત્યારે તેમણે પોતાની ટીમને યશ આપ્યો.

આ વરસે ભારતનો વિજ્ઞાન સમાજ અબ્દુલ કલામના નાયક સતીશ ધવનની જન્મ શતાબ્દી ઉજવી રહ્યો છે. સતીશ ધવન તા. ૨૫ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૨૦ના રોજ શ્રીનગરમાં જન્મ્યા હતા. એક ન્યાયાધીશના પુત્ર સતીશનો ઉછેર અને કેળવણી લાહોરમાં થયાં હતાં. ત્યાં તેમણે ભૌતિકશાસ્ત્ર, ગણિત, સાહિત્ય અને મિકેનિકલ એન્જિનિયરીંગમાં પદવી મેળવી હતી. શૈક્ષણિક લાયકાતનું આ સંયોજન અજોડ નહીં, તો પણ અસાધારણ તો હતું જ.

૧૯૪૫માં આમાંની ત્રીજી પદવી લઈને ધવન બેંગ્લોરમાં નવી જ સ્થપાયેલી હિંદુસ્તાન એરોનોટિકસ લિ.માં જોડાયા અને પછી અમેરિકા જઈ મિનેસોટા યુનિવર્સિટીમાંથી એમ.એસ. અને કૅલિફોર્નિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજીમાં એરોનોટિકલ એન્જિનિયરીંગની એમ.એસ. અને પીએચ. ડી.ની પદવી મેળવી. ભારતને આઝાદી વખતે વિભાજનની વિભીષિકામાં તેમના પરિવારને પાકિસ્તાનથી ભારત આવવું પડયું. તે સમયે તેઓ અહીં ન હતા. ભારત પરત આવ્યા પછી તરત જ સતીશ ધવન ઇન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સના એરોનોટિકસ ડિપાર્ટમેન્ટમાં જોડાયા અને તેની સાથે એક જૂના વિદ્યાર્થી રોડામ નરસિંહના કહેવા મુજબ, ઈન્સ્ટિટ્યૂટમાં યૌવન અને તાજગીનું તત્ત્વ ઉમેરાયું.

ધવને દેશની પ્રથમ સુપરસોનિક વિન્ડ ટનલ બનાવવામાં સંશોધન કર્યું. બેંગલુરુ શહેર અને સાયટોજેનેટિસ્ટ નલિની નિરોડીના પ્રેમમાં પડયા અને ઘરસંસાર માંડી ત્રણ બાળકોના પિતા પણ બન્યા. ૧૯૬૨માં ઇન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સમાં જોડાઈ તેના કણકણમાં સ્ફૂર્તિનો સંચાર કર્યો તેમ જ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાન, મોલિક્યુલર બાયોલોજી, રસાયણશાસ્ત્ર, પરિસ્થિતિ વિજ્ઞાન અને વાતાવરણ વિજ્ઞાન જેવા નવા વિષયોમાં સંશોધન કરાવીને સંસ્થાને દેશની એક અગ્રણી સંશોધન સંસ્થા બનાવી હતી. દેશ-વિદેશના વિદ્વાનો સંશોધકો તરીકે તેમાં જોડાવા લાગ્યા.

૧૯૭૧-૭૨માં ધવન પોતાની જૂની માતૃસંસ્થા કેલ્ટેકમાં સંશોધન કરવા ગયા. પણ તે દરમિયાન દેશને ડો. વિક્રમ સારાભાઇના અકાળ અવસાનથી ખાસ કરીને અંતરિક્ષ વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે જોરદાર ફટકો પડયો. પોતાના સલાહકાર પી.એન. હકસરની સલાહથી તે સમયનાં વડાં પ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીએ ડો. સતીશ ધવનને ઇસરોના અધ્યક્ષ બનાવ્યા. આ પદ સ્વીકારતાં પહેલાં તેમણે બે શરતો મૂકીઃ  (૧) ઇન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સિઝના ડિરેકટરપદે હું ચાલુ રહું. (૨) ઇસરોનું વડું મથક અમદાવાદથી ખસેડીને બેંગલુરુ લાવવામાં આવે. ઇંદિરા ગાંધીએ આ બે શરતો ઉપરાંત ધવનને નવી જવાબદારી સ્વીકારતાં પહેલાં તેમનું કેલ્ટેકનું સંશોધન પૂરું કરવાની શરત પણ માન્ય રાખી.

‘ઇસરો’: અ પર્સનલ હિસ્ટરી’માં આર. અરવિંદ લખે છે: ધવને ઇસરોના વ્યવસ્થાપનના માળખામાં ધરમૂળથી ફેરફાર કરતાં ઇસરોની મહત્ત્વાકાંક્ષા વધી. ધવનનું પહેલું કામ વિસ્તીર્ણ વિજ્ઞાનીઓમાં વ્યવસ્થિતપણું લાવવાનું હતું. સંસ્થામાં વ્યકિતગત તેમ જ સામૂહિક ભૂમિકાથી નકકી કરીને, બિનવિવાદાસ્પદ નેતૃત્વની સહાયથી તેમણે આ કામગીરી પાર પાડી. આંતરિક બાહ્ય નિષ્ણાતોની સહાયથી તેમણે ઇસરોની રાષ્ટ્રીય સ્તરે સમીક્ષા કરાવવાનું લાંબા સમયથી પડતર કામ હાથ ધર્યું હતું. તેમણે પ્રમાણિક ટીકાને પ્રોત્સાહન આપી પ્રતિભાને પારખવાનું કામ ઝડપી બનાવ્યું. વિક્રમ સારાભાઈના સમયમાં સુસ્તી અનુભવતી ઇસરોમાં ચુસ્તી આવી.

ઇસરોમાં ધવને સંસ્થાની ઉપગ્રહ, કુદરતી સંપત્તિની માપણી અને સંદેશ વ્યવહાર જેવી બાબતોમાં પણ સામાજિક ભૂમિકા શોધવા પર ભાર મૂકયો અને સંસ્થાને ગંદા રાજકારણથી દૂર રાખી તેનું વડું મથક દિલ્હી લઇ જવાની હિલચાલનો તેમ જ રાજ્યસભાની બેઠક જેવી લાલચથી દૂર રહેવાનો નિર્ણય કર્યો અને તેને વળગી રહ્યા. સતીશ ધવન ભારતીય વિજ્ઞાન ક્ષેત્રના એક આધુનિક ભારતીય હતા. ઉદ્યોગમાં જે.આર.ડી. ટાટા, કલા ક્ષેત્રે કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાય અને સહકારી ક્ષેત્રે વર્ગીઝ કુરિયનનું નામ હતું, તેવું ધવનનું નામ હતું. ધવનમાં બુદ્ધિશકિતને પારખવાની ક્ષમતા હતી તેમ જ શાણપણભરી રીતે જવાબદારી વહેંચવાની ક્ષમતા હતી. મને તેમના જીવનમાં અંગત પરિચય કેળવવાનો લહાવો પ્રાપ્ત થયો હતો.

શેડામ નરસિંહ કહેતા કે ડો. સતીશ ધવન મોટે ભાગે જાહેર નહીં કરાયેલા, પણ વૈજ્ઞાનિક સમાજમાં વ્યાપક રીતે સ્વીકૃત એવી ચેતના અને નૈતિકતાની સામાજિક ચેતના હતા. સતીશ ધવનની જીવવિજ્ઞાની દીકરી જયોત્સ્ના ધવન કહે છે કે શ્રી હરિકોટા લોંચ સેન્ટર બાંધતી વખતે આદિવાસીઓના થયેલા સ્થળાંતરથી તેઓ વ્યથિત થયા હતા.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 12 ઑક્ટોબર 2020; પૃ. 07-08

લાંબા સમય પછી પણ આપણે હજી દુનિયામાંથી કોરોના વાઇરસને વિદાય આપવા પ્રાર્થના કરી રહ્યાં છીએ, ત્યારે વાઇરસની ઉત્પત્તિ જ્યાંથી થઇ ત્યાં કહેવાયેલું એક વિધાન સંભારવું રહ્યું. 30 જાન્યુઆરીએ વુહાનના 34 વર્ષીય ડૉક્ટર લિ વેનલિઆંગે (Li Wenliang) કહ્યું કે, “સ્વસ્થ સમાજમાં એક કરતાં વધારે અવાજ હોવા જોઈએ.”

તેમની આ ટિપ્પણી ૭ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૦ના રોજ સિંગાપુરના ‘સ્ટ્રેઇટ્સ ટાઇમ્સે’ પ્રકાશિત કરી. તેના એક દિવસ પછી લિ વેનલિઆંગ વુહાનની એક હૉસ્પિટલના આઇ.સી.યુ.માં મૃત્યુ પામ્યા. જે વાઇરસથી તેમણે બીજાને બચાવવાનો પ્રયત્નો કર્યા, તેનાથી તે પોતે મૃત્યુ પામ્યા. લિએ પોતાની મૅડિકલ કૉલેજના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓના ‘WeChat’ ગૃપમાં 30 ડિસેમ્બર, 2019એ જાણ કરી હતી કે સ્થાનિક સી ફૂડના બજારમાં જઈને આવેલાં સાત દરદીઓને હૉસ્પિટલના એક વૉર્ડમાં આઇસોલેશનમાં રાખવામાં આવ્યા છે. લિએ પોતાના મૅસેજમાં કહ્યું હતું કે તેમની સારવાર દમિયાન તેમને શ્વાસોચ્છ્વાસને લગતો રોગ જોવા મળ્યો છે. તેમના મૅસેજનો સ્ક્રીનશોટ (ફોટો) લીક થયો. ચાર દિવસ પછી વુહાન પોલીસ દ્વારા “ઑનલાઇન અફવાઓ ફેલાવવા અને સામાજિક વ્યવસ્થાનો ભંગ કરવા” બદલ લિને ધમકાવવામાં આવ્યા.

વાઇરસનો ફેલાવો થયા પછી, ચીનની સુપ્રીમ પીપલ્સ કોર્ટે વુહાન પોલીસની આડકતરી રીતે ટીકા કરી હતી. સિંગાપુરનું ‘સ્ટ્રેઇટ્સ ટાઇમ્સ’ કોર્ટને ટાંકીને લખે છે, “જો લોકોએ ‘અફવા’ને માની લઈ માસ્ક પહેરી અને સ્વચ્છતા-સાવચેતી(સેનેટાઇઝેશન)નાં વિવિધ પગલાં લેવાનું શરૂ કર્યું હોત, અને જંગલી પ્રાણીઓનાં બજારમાં જવાનું ટાળ્યું હોત તો તે લાભદાયી થયું હોત.” લિને ઠપકો આપવામાં આવ્યો, તેનાં ચાર અઠવાડિયા પછી અને લિના મૃત્યુના દસ દિવસ પહેલાં 28 જાન્યુઆરીએ આ વાત કહેવામાં આવી. લિને મૃત્યુ પછી જાહેરમાં પ્રતિષ્ઠા આપવામાં આવી અને ચીનનું રાષ્ટ્રીય સન્માન પણ આપવામાં આવ્યું.

ભવિષ્યમાં લોકો તેમના સન્માનને કેટલું યાદ રાખશે તે અંગે કશું કહી શકાય નહીં, પરંતુ “એક કરતાં વધારે અવાજ”ની તેમની વાત સતત પ્રસ્તુત રહેશે. હું નથી માનતો કે લિની ટિપ્પણી મને એકલાને જ ગાંધીના વિચારો તરફ દોરી ગઈ હોય — અને એટલે પણ નહીં કે આ ટિપ્પણી જાન્યુઆરી 30એ કરવામાં આવી હતી. પરંતુ ગાંધી અને લિની વાતને સાથે મૂકીએ તો કેટલાક પ્રતિબિંબ ઊભરી આવે છે.

એક કરતાં વધારે વિચારોને – દૃષ્ટિકોણને સાંભળવાની સલાહ માત્ર ચીનને જ નહીં, દરેક સમાજ અને રાજ્ય વ્યવસ્થાને લાગુ પડે છે. દાખલા તરીકે, આપણા વડા પ્રધાન નોટબંધી અથવા દેશવ્યાપી લૉક ડાઉન જેવા દૂરગામી પગલાંની જાહેરાત કરે તે પહેલાં તેઓ પોતાની કૅબિનેટના સાથીઓનો અભ્રિપાય પણ પૂછી જ શકે છે. શું તેમ કરવું વધારે ‘સ્વસ્થ’ બાબત નથી? અને તેમાં વધુ સમજદારી પણ ખરી કે નહીં? જો, આપણી વૈવિધ્યસભર જમીનના દરેક ખૂણે વસેલાં છેવાડાના માનવીને અસર કરતી બાબત અંગે, વડા પ્રધાન આપણા રાજ્યોના મુખ્ય મંત્રીઓને પણ પૂછે તો ખરેખર તેનાથી તેમને (અને ભારતને) લાભ જ થશે. કોરોના વાઇરસ સામેની લડતમાં મુખ્ય મંત્રીઓ અને જિલ્લા અધિકારીઓની ભૂમિકા નિર્ણાયક છે તે સ્પષ્ટ થઇ ગયું છે.

લિને ત્યારે ખ્યાલ નહોતો, પરંતુ 30 જાન્યુઆરીએ તેમણે કરેલી ટિપ્પણી દૂરગામી પગલાં માટેની સંભાવનાઓનો મારગ ઉઘાડી આપે છે. ચીન અને ભારત જેવી મોટી રાજ્યવ્યવસ્થા એક અથવા બે વ્યક્તિઓ ચલાવી ન શકે. બીજી, કદાચ વધારે મહત્ત્વની વાત એ છે કે લિની સલાહ આજે તમામ ભારતીયો માટે પણ એટલી જ પ્રસ્તુત છે.

કોરોના વાઇરસને કારણે લાગુ કરાયેલ દેશવ્યાપી લૉકડાઉનને કારણે મોટા પ્રમાણમાં લાચાર લોકોના સ્થળાંતરે સમાજ તરીકેની આપણી નબળાઈઓને જાહેર કરી છે. ભારતીય સમાજની આ ક્રૂર વાસ્તવિકતા ઉઘાડી પડવા છતાં, જો આ સ્થળાંતર આપણને અસમાનતા અને ઉપલા-નીચલા સ્તરના ભેદભાવો સ્વીકારવા માટે ફરજ ન પાડે, તો તેનો અર્થ શો કરવો?

લિ વેનલિઆંગનું વિધાન અને તેનો સંદર્ભ મને યુવા ગાંધીએ એક સદી પહેલાં કરેલા પ્રયત્નોની યાદ અપાવે છે. ૧૮૯૬માં રાજકોટમાં પ્લેગના રોગચાળા સામે કામ કરતાં ૨૬ વર્ષની ઉંમરે ગાંધીએ જાણ્યું કે દલિતો પોતાનું ઘર કહેવાતી ઉચ્ચ જ્ઞાતિઓના લોકો કરતાં વધારે ચોખ્ખુ રાખે છે. થોડાં વર્ષ પછી, વર્ષ ૧૯૦૪માં, તેમણે, બે સાથીઓ (મદનજિત વ્યાવહારિક અને વિલિયમ ગોડફ્રે) સાથે મળીને દક્ષિણ આફ્રિકામાં બહાદુરીપૂર્વક લડત ચલાવી હતી. તેમણે જોહનિસબર્ગની બહાર બ્રિકફિલ્ડ્સમાં ગીચ વસાહતમાં રહેતા ઘણા પ્લેગગ્રસ્ત ભારતીયોના જીવ બચાવ્યા. તેમણે ભારતીયોને અસુરક્ષિત વસાહત ખાલી કરી, નવા ટેન્ટ-હાઉસમાં સ્થળાંતરિત થવા માટે પ્રેરિત કર્યા. ગાંધીજીએ તેમને કહ્યું ‘સ્વચ્છ અને આરોગ્યપ્રદ’ રહેવાને આપણા જીવનનો ભાગ બનાવો. વધારે ભીડનો ‘સંપૂર્ણ ત્યાગ કરવો જોઈએ’ અને ‘આપણે મુક્તપણે સૂર્યપ્રકાશ અને હવામાં રહેવું જોઈએ.’

ગાંધી તે સમયે ૩૪ વર્ષના હતા. લિ વેનલિઆંગ આ ઉંમરે મૃત્યુ પામ્યા. ત્યાર પછીના વર્ષોમાં ગાંધીએ આપેલી ચેતવણીને આજે ૨૦૨૦માં જ્યારે લાખો લોકોને સ્થળાંતર કરવું પડ્યું છે ત્યારે નકારી શકાય તેમ નથી. જ્યાં સુધી આપણી સરકાર અને લોકો સાથે મળીને જીવન અને આજીવિકા અંગે સમગ્ર દેશમાં પરિવર્તન નહીં લાવવામાં આવે, ત્યાં સુધી ભારતીય સમાજ રોગગ્રસ્ત જ રહેશે. આજે દેશમાં જે પ્રકારે દોઢ અબજ ભારતીયો, ડઝન જેટલાં મેગાસિટી અને સો જેટલાં નાનાં શહેરોમાં અમાનવીય રીતે રહે છે. તે જોતાં ભવિષ્યમાં આ પ્રકારનો વાઇરસ વધુ ઝડપથી ચેપ લગાડે અથવા આગળ વધે-ફેલાય એવી ભારે સંભાવના રહે છે.

છેવટે, ભારત-ચીન સરહદે આજે અસહજ પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ છે. મહામારી અંગે ચીનની સરકારને ઘણે અંશે જવાબદાર ઠેરવીને તેમ જ ચીનના શાસનમાં લોકશાહી વ્યવસ્થાની ઉણપ હોવા છતાં, આપણાં દિલમાં ચીનના લોકોને દોષિત ન માનીએ.

આપણા સૌ માટે ગાંધીનું એ સત્ય આજે વધુ પ્રસ્તુત બન્યું છે, જે તે સતત કહેતા રહેતા. લિ વેનલિઆંગની ટિપ્પણી પણ આપણું ધ્યાન તે તરફ જ દોરે છે : પાપ પ્રત્યે ઘૃણા (અંતર) રાખો, નહીં કે પાપી પ્રત્યે કે મનુષ્ય પ્રત્યે. તે જે કરે છે, તેમાં શક્ય છે આપણે અસહમત હોઈએ. પરંતુ તેના કારણે આપણે તે વ્યક્તિ જે જાતિ, ધર્મ અથવા સમુદાયમાંથી આવે છે, તેના પ્રત્યે તિરસ્કાર રાખી શકીએ નહીં.

સમસ્ત માનવ પરિવાર પર સમાન રીતે હુમલો કરીને કોરોના વાઇરસે એ બતાવ્યું છે કે વ્યક્તિને તેનાં ચામડીના રંગ, લોહીના પ્રકાર કે ધર્મના આધારે દોષ દેવો કેટલું મૂર્ખામીભર્યું છે. પરંતુ આપણને આપણા પૂર્વગ્રહો એટલા વહાલા હોય તો પછી આપણે આ કોવિડ-૧૯ની કટોકટી છતાં તેનાથી અળગા રહીને – નિંદ્રામાં પડ્યા રહીને અગાઉની જેમ જ પૂર્વગ્રહોથી ગ્રસ્ત અને માનવતાનાં સામાન્ય મૂલ્યોથી દૂરના દૂર રહીને જીવ્યા કરીશું.

કોરોના વાઇરસની કટોકટી દરમિયાન અને તે પહેલાં ભારતમાં રહેતા લોકો જે ‘ચીનના લોકો જેવા દેખાય’ છે — જેમ કે આસામિયા, ખાસી, મૈટી, મિઝો, નાગા, નેપાળી, તિબેટિયન અને બીજા —તેમને ભેદભાવ અને હિંસાનો ભોગ બનવું પડ્યું છે. હું આશા રાખું છું કે ભારતીયો ચીનના લોકો અને તેમના જેવા દેખાતા લોકોની વિરુદ્ધમાં ચાલી રહેલી ઝુંબેશનો જાહેરમાં અને અંગત જીવનમાં પણ વિરોધ કરશે.

કોરોના વાઇરસનો આ ભયાનક ચમકારો એક સત્યની વીજળી સમો છે, જે અત્યારે પૂર્વગ્રહોને ખુલ્લા પાડવાનું કામ કરી રહ્યો છે.

(‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’માં પ્રકાશિત લેખનો અનુવાદ)

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 12 ઑક્ટોબર 2020; પૃ. 09-10