સુધ્ધ અને ટાજી હૂરટી ભાસાની હુવાસ

સંસ્કારનગરી વડોદરાના વૈષ્ણવજન મીતકુમારે યુવાનીના ઉંબરે પગરણ માંડયાં. કન્યાઓ જોવાનું શરૂ કર્યું. બેટર ચોઈસ અને વાઈડ સિલેક્શન માટે એમણે 'ડક્સીન ગુજરાટ'ના સુરત શહેર તરફ નજર દોડાવી, કુંડળી મેચ થઈ.

પરિવારો અનુકૂળ હતા એટલે મીતકુમાર કન્યાને સુરત જોવા જવા નીકળ્યા.

સરનામું કતારગામ રોડનું હતું. પણ રિક્સાવાળાને 'ટ્રનેક' વાર સમજાવ્યું ત્યારે એ બોલ્યો, "એમ કેવ ની ટારે કે કટાળગામ ળોડ પર જવું છ." છેવટે રિક્સાવાળાએ બરાબર 'થેકાને' પહોંચાડ્યા.

ભાવિ સસરાની એક જ શરત હતી, "પોયરો કાંડા-લહણ ખાટોની જોઈએ."

એટલે મીતકુમારે પોતે કાંદા લસણ ખાય છે એ છુપાવવાનું હતું.

ભાવિ સસરાના ઘરે ડોરબેલ વગાડતાં બારણાના જાળિયાનું તાળું ખોલી જમાઈને આવકારવામાં આવ્યા. સસરા તાડુક્યા "બાન્ને ટાલું મારી ડે. ભિખારી અંડર ઘૂસી આવે ચ. બીજા ભિખારી ની આવી જાય."

આવા સન્માન પછી સસરાએ ઘરનોકરને કહ્યું, "હોફા હાફ કર ની ટો જમાઈરાજન બઢી હૂરટની ઢૂલ લાગી જહે."

હોફા હાફ થિયો એટલે જમાઈએ પૂંઠ ટેકવી.

સસરાએ કિચન તરફ જોઈ બૂમ પાડી,

"ઈંડુ ટૈયાર છે?"

મીતકુમાર હચમચી ગયા.

વાત તો થઈ હતી કે કાંદા લસણનો બાધ છે અને આ લોકો સવારની પહોરમાં ઇંડુ પીરસવાની વાત કરતા હતા.

મીતકુમારને થયું કે સસરા એની પરીક્ષા લઈ રહ્યા છે. એટલે મીતકુમાર બને તેટલી શાંતિથી બોલ્યા, "ઈંડું મને પસંદ નથી. એક્ચ્યુઅલી અમારા આખા પરિવારમાં કોઈને ઇંડું ન ચાલે!

સસરા 'અકરાયા', "અરે! ઇંડુ પસંડ ની મલે તો હું કામ હૂરટ હુઢી લામ્બા ઠિયા?" આ સંવાદ સાંભળી સાસુજી બહાર ઘસી આવ્યાં,

"ફોતો ને કુન્દલી જોઈને ના ની પાળી ડેવાય? આ રીટે અમારા પળિવાળની ફજેટી કળવાની?"

મીતકુમારને સમજાયું નહીં કે સવારની પહોરમાં ઇંડુ ખાવાની ના પાડવાથી કોઈ પરિવારની ફજેતી કેવી રીતે થાય! છતાં મીતકુમાર બોલ્યા,"સોરી!"

સસરા હજુ ગુસ્સામાં હતા, "તમારી સોળીની હું અમારે હોળી કરવાની? ગ્નાટીના મેરામાં અમે કેયું કે અમને 'મીટ' ચાલહે તો ટમારાં મમ્મી પપ્પાએ બી કેયું કે અમારે 'ઇંડુ' ચાલહે, પછી હવે હેના પલટી મારો!"

બે વૈષ્ણવ વેવાઈએ વચ્ચે એગ અને મટન ચાલે એવો સંવાદ થાય એ મીતકુમારની અલ્પબુદ્ધિ માટે કલ્પના બહારનું હતું. સસરાએ હાથ જોડયા, "ઇંડુ તૈયાર છે હવે જોઈ ટો લેવ!"

મીતકુમારને થયું કે ઇંડુ ખાવામાં બાધ છે, જોવામાં નથી. એટલે હકારસૂચક હા પાડી. સસરાને 'શાન'ના શાકાલની જેમ 'ત્રન ટાલી' પાડી એટલે એક સુંદર કન્યા ટ્રે લઈ આવી.

ટ્રેની અંદરનો ખાદ્ય પદાર્થ જોતાં મીતકુમારને થયું કે ઇંડા લંબગોળને બદલે ગોળ કેમ છે?

ત્યાં જ સાસુ બોલ્યાં, "મોં મીથું કરો!"

ચોંક્યા, 'સ્વીટ એગ્સ?'

સૂગ કરતાં ક્યુરિયોસિટી વધી જતાં મીતકુમારે એ ગોળાકાર 'ઇંડા'ને પકડી સૂંઘી જોયું.

સસરાએ ખુલાસો કર્યો, "રસગુલ્લા છે."

બોલ્યા, "તમે તો ઈંડુ ઇંડુ કરતાં હતા ને!"

સાસુએ કહ્યું, "ટે આ રેઈ અમારી ઇંડુ ઉર્ફે ઇંડ્રાવટી, ટમે જેને નિહારવા આવ્યા ટે ટમારી હામ્મે ઊભી!"

મીતકુમારે આદુંવટી અને ઘનવટી જોઈ હતી પણ ઇંડ્રાવટી પહેલી વાર જોઈ. એ ઇંદ્રાવતીના રૂપના પ્રકાશમાં એક સાથે બધી ટયુબલાઇટ ઝબકી.

સસરાજી 'ઇંડુ તૈયાર છે?' નહીં પણ 'ઇન્દુ તૈયાર છે?' એમ પૂછતા હતા. અને પોતે એમ કહ્યું કે અમારા પરિવારમાં 'ઇંડુ' ન ચાલે ત્યારે આ હૂરટીઓ 'ઇન્દુ' ન ચાલે એમ સમજ્યા હતા અને સસરા અમને 'મીટ' ચાલહે એમ કહીને 'મીત પસંદ છે' એવું કહેવું હતું!

કેટરિના અને દીપિકાને હંફાવે એવી ઇન્દુને જોઈને અને આ સ્પષ્ટતા થતાં મીતકુમારનો શ્વાસ હેઠો બેઠો. ત્યાં જ સસરાજી બોલ્યા, "તમારા શાળા ટુસાર સાળામાં ભનાવવા ગિયા છે, સીકસક છે. એ આવી જાય એટલે ચીકનપૂરી ખાઈ લઈએ."

મીતકુમારે ચીકનપૂરી નામની વાનગી લંચમાં ખાવાની કલ્પના નહોતી કરી. પણ ના કેવી રીતે પાડવી? એ તો શીખંડપૂરી પીરસાયાં ત્યારે જ ખબર પડી કે વાનગી પ્રાણીજન્ય હતી પણ વર્જ્ય નહોતી.

અંટે મીટે કહી ડીઢુ કે મને ઈંડુ પસંડ છે.

સૌજન્ય : અમીતાબહેન દિક્ષિતની ફેઇસબુક વૉલ પરેથી

Labeling any act of violence in the name of religion is a trend which picked up in the wake of 9/11 twin tower tragedy. There’s a need to look at the construction of perceptions more than before now

Photo courtesy: PTI

Politics in contemporary times is wearing the clothes of religion; much too often. It may be global politics of imperialist countries, to control the oil wealth, or the politics to re-impose values of birth based inequality in South Asian countries, religion is the cover.

In Pakistan and many West Asian countries, it in the name of Islam that feudalism-authoritarianism persists and is being strengthened, in Myanmar-Sri Lanka Buddhism is the cover, while in India, it is the label of Hinduism, which is being abused to stifle the values of equality and liberalism. Too often such acts of sectarian politics affect creative people, their gazal concerts are disrupted, their films are banned-attacked by the storm troopers. Many a times warnings are given to them and apologies sought for the hurt feelings of religion or nationalism.

Priyanka Chopra, the star from Bollywood who has been doing a serial on US television, Quantico, has been in the news for similar reasons (June 2018). In one episode of this series; the character played by her thwarts the nuclear attack by some Hindu-Indian terrorist, in the nick of time when an Indo-Pakistan summit is set to take place. The hurt sentiment brigade announced “Hindu Sena appeals to public in general to boycott any work, ads or movies of Priyanka Chopra and appeals to the Indian government to strip her of her Indian citizenship and deny her entry into India.” In an over-bending attitude the actor tweeted “I’m extremely saddened and sorry that some sentiments have been hurt by a recent episode of Quantico. That was not and would never be my intention. I sincerely apologize. I’m a proud Indian and that will never change,” One actor from film industry Pooja Bhat did firmly stand with Chopra, defending her right of freedom as an actor.

What is in continuation with this pattern is that while in current times the films, serials, acts of fiction abound with Muslim characters as terrorists-extremists, this episode of Quantico, showing a Hindu character in the evil role brought forth the usual threats and demanded the cancellation of citizenship of the actor! One must say that labeling any act of violence in the name of religion is a trend which has picked up in the wake of 9/11 twin tower tragedy.

While the terrorist groups were groomed, indoctrinated by the superpower US, to join the military fight against Soviet Russia’s occupation of Afghanistan, the whole exercise of indoctrination was done by using a version of Islam prevalent in Saudi Arabia. The master of the planning was sitting in Washington. The whole act of insane terrorism was done in the name of Islam. The US media came to coin the phrase ‘Islamic terrorism’ and religion and terrorism got associated for the first time, despite the fact the people from many religions have been involved in the acts of terror most of the time.

It was in continuation with this trend that when India witnessed the involvement of number of Hindu nationalists in the acts of terror, the word, Hindu terror, saffron terror or Hindutva terror started floating in the air. Apologies were demanded for use of this term in the wake of granting bail to the likes of Pragya Thakur or Aseemanand.

In the aftermath of Malegaon blast of 2008, the meticulous investigation of Hemant Karkare, the Maharashtra ATS chief, brought forth the fact that the motor cycle used for the blast was owned by Sadhvi Pragya Thakur, an associate of different Hinutdva organisations. With his investigation, hoards of Hindu names cropped up. This led the trail to Lt. Col. Prasad Purohit, Major Upadhaya, Swami Dayanand and Swami Aseemanand among many others who were part of Hindu nationalist organisations, some owing allegiance to RSS directly. The investigation did lead to arrest of many of them; two of them, RSS ex Pracharaks have been convicted for life term in case of Ajmer blast.

While in current times the films, serials, acts of fiction abound with Muslim characters as terrorists-extremists, this episode of Quantico, showing a Hindu character in the evil role brought forth the usual threats and demanded the cancellation of citizenship of the actor!

The likes of Sadhvi Pragya, Purohit and Assemanand have been let off on bail. Swami had confessed and given the details of planning of terror acts in presence of a Magistrate and lot of material was recovered from the lap top of Swami Dayanand Pande. One Sunil Joshi, who was also alleged to be part of the team, was murdered and it was presumed that he was murdered for making sexual advances to Sadhvi Pragya. Despite these investigations, due to change of the Government at Centre (2014), the likes of Sadhvi and Swami have got bail! Whether the truth will ever be upheld and honored is the question. What also remains unanswered is that Rohini Salian, who was the public prosecutor in the cases involving Sadhvi etc. was asked to go soft on the cases with the change of Government at the centre. It does raise many questions related to crime and punishment. In Mumbai blast (1993) cases, one Rubina Memon was given life imprisonment as the car used for blast cases was registered in her name. In Malegaon blast, Sadhvi owned the motorcycle used for blasts but was given the bail!

In present times, things are much worse as during last few years the number of Hindus involved in lynching in the name of cow has gone up immensely, funds are collected for the family of Shambhulal Regar, the brutal killer of Afrazul, in the name of love Jihad! The linkages of killers of Prof Kalburgi and Gauri Lankesh to Hindutva organisations are coming forth.

While the actors of the stature of Chopra can wriggle out to save their careers and films with an apology, there is a need to look at the construction of perceptions more than before now, as religion has been dragged in the murky world of politics all round.

દિલ્હીમાં સત્તાવાળાઓ  હજારો વૃક્ષો કાપી નાખીને રિડેવલપમેન્ટનો કમાઉ કારસો  રચી રહ્યા છે ત્યારે નાગરિકો હિમાલયની પહાડીઓમાં ઝાડ બચાવવા માટે થયેલી ‘ચિપકો’ ચળવળનો રસ્તો અપનાવી રહ્યા છે

કાળજાં અને ભેજાં વિનાના સત્તાવાળાઓએ દક્ષિણ દિલ્હીમાં ચૌદ હજાર વૃક્ષો કાપવાનો કારસો રચ્યો છે. તેનો હેતુ કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓની વસાહતોને રિડેવલપ કરીને બમણી કરવાનો, સિત્તેર હજાર વાહનો માટે પાર્કિન્ગ અને બાર ટાવર ધરાવતું વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર ઊભું કરવાનો છે. સત્તાવાળાઓની કમાણીખોરીની આ ક્રૂર ચેષ્ટા, ઘરના વડીલને ફૅશન મૉડેલ બનાવવા માટે તેમનાં ફેફસાં કાઢીને તેમને જિમ અને બ્યુટીપાર્લરમાં મોકલવા જેવી છે ! અલબત્ત દિલ્હીની વડી અદાલતે ઝાડ કાપવા પર ચોથી જુલાઈ સુધી સ્ટે આપ્યો છે. પ્રાણવાયુ માટે વલખાં મારતાં આ શહેરના નાગરિકો વિરોધ કરી રહ્યા છે. તેમાં આમ આદમી પાર્ટીની દિલ્હી સરકારના પર્યાવરણ મંત્રી ઇમરાન હુસેન અને કેટલાક હોદ્દેદારો પણ જોડાયા છે. જો કે, કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચે અપેક્ષિત પક્ષીય કીચડઊછાળ તો ચાલુ જ છે.

બીજી બાજુ, લોકો સોશ્યલ મીડિયા અને  દેખાવો થકી સક્રિય બન્યા છે. કેટલાંક નાગરિકો વૃક્ષોને વળગીને કે બાથ ભીડીને ઊભાં રહે છે. ઝાડ કાપવાની સામે પડવા માટે દુનિયાભરમાં વિખ્યાત એવી આ રીત છે. તેને ‘ચિપકો’ કહેવામાં આવે છે. કેટલાંકને ચિપકો એ ઇફકો, હિણ્દાલકો, સિડકો કે ક્રિભકો જેવાં કોઈ એકમનું નામ લાગે. પણ ‘ચિપકો’ એ વૃક્ષોને, અને વ્યાપક રીતે સમગ્ર પર્યાવરણને બચાવવા માટે સિત્તેરના દાયકામાં હિમાલયની પહાડીઓનાં ગામડાંના લોકોએ કરેલું લાંબા ગાળાનું વિશ્વવિખ્યાત લોકઆંદોલન છે. તેણે પછીનાં વર્ષોમાં જંગલ-જમીન-જળ બચાવવા માટેની અનેક ચળવળો માટે પ્રેરણા અને પ્રારૂપ પૂરાં પાડ્યાં છે.

ચિપકો આંદોલનમાં પેડ-કટાઈ સામેની ટક્કરનો સહુથી જાણીતો બનાવ બન્યો તે 26 માર્ચ 1974ના દિવસે ઉત્તર પ્રદેશ(અત્યારે ઉત્તરાખંડ)નાં ચમોલી જિલ્લામાં ડુંગરોમાં વસેલાં નાનકડાં રેણી ગામમાં. ગામની આસપાસ આવેલાં જંગલનાં અઢી હજાર જેટલાં ઝાડ સરકારે હરાજી કરીને એક ઠેકેદારને પોણા પાંચ લાખ રૂપિયામાં વેચી દીધાં હતાં. એમાંથી મોટાભાગનાં હિન્દીમાં અંગૂ પેડ (અંગ્રેજીમાં ઍશ ટ્રી) કહેવાતાં ઝાડ હતાં. તેનાં લાકડામાંથી સ્થાનિક લોકો ઓજારો અને  કોતરકામની વસ્તુઓ બનાવતા. પણ શહેરી બજારમાં અંગૂપેડના ઊંચા દામ હતા કારણ કે તેમાંથી વિદેશી રમતોનાં મોંઘાં સાધનો બનતાં. અંગૂ સિવાયનું દરેક ઝાડ પણ ગિરીજનો માટે પોતાની રીતે અમૂલ્ય હતું જ. વળી આ વિસ્તાર અલકનંદા નદીમાં 1970માં આવેલાં પૂરથી થયેલાં ધોવાણ અને ભેખડો પડવાને કારણે વધુ નાજુક બન્યો હતો. રેણીનાં જંગલમાં કૉન્ટ્રાક્ટરના માણસો ઝાડ કાપવાનાં હથિયારો સાથે ચોરીછૂપી પ્રવેશી રહ્યા હતા, ત્યારે ઊંચાણ પરથી એક બાળકી તેમને જોઈ ગઈ. તેણે દોડીને ગામમાં જઈને જાણ કરી. પુરુષો બહારગામ એક સરકારી કામે ગયા હતા. પણ ગામનાં ‘મહિલા મંગલ દલ’ જૂથનાં પ્રમુખ ગૌરાદેવીએ ઘરઘરમાંથી બહેનોને ભેગી કરી. એકવીસ બહેનો અને સાત બાળકીઓ જંગલમાં પહોંચી. ત્યાં ઝાડ કાપવા લાગવા માટેની તૈયારી થઈ ચૂકી હતી. મજૂરો, ઠેકેદારના માણસો અને સરકારી અધિકારીઓ હતા. એ બધાને ગૌરાદેવીએ કહ્યું : ‘ભુલા (ભૈયા), યહ જંગલ હમારા માયકા હૈ. ઇસીસે હમેં જડીબૂટી મિલતી હૈ, સબ્જી મિલતી હૈ. ઇસ જંગલ કો મત કાટો. જંગલ કાટોગે તો યહ પહાડ હમારે ગાંવ પર ગિર પડેગા, બાઢ આયેગી, બગડ (નદી કિનારા પરનાં મોસમી ખેતરો) જાયેંગે. ભુલા, હમારે માયકે કો મત બરબાદ કરો …’ સરકારી માણસોએ ધાકધમકી કરી, એકે વળી બંદૂક બતાવી. પણ બહેનો ડગી નહીં. ઝાડને બાથ ભીડીને , ચિપકીને ઊભી રહી.

ઝાડને ચિપકી જઈને બચાવી લેવાના અહિંસક શસ્ત્ર વિશે બહેનોએ સભાઓમાં સાંભળ્યું હતું. ચિપકો શબ્દ ચમૌલીની પહાડીઓમાં બે વર્ષથી પડઘાઈ રહ્યો હતો. તે ચંડીપ્રસાદ ભટ્ટ નામના યુવા સર્વોદય કાર્યકર્તાએ આપેલો હતો. તેમણે આ પંથકમાં દશૌલી ગ્રામસ્વરાજ્ય સંઘ સ્થાપીને રસ્તા બાંધવા, વ્યસનમુક્તિ, સાક્ષરતા, જંગલપેદાશો આધારિત ગ્રામકેન્દ્રી કુટિર ઉદ્યોગો જેવાં કામ બારેક વર્ષથી હાથ ધર્યાં હતાં. સંગઠને આ નિર્મળ પ્રદેશમાં ભારે ઉદ્યોગોનાં દૂષણોને ખાળવા કોશિષ કરી હતી. યુવા કાર્યકરોએ 1973માં ગોપેશ્વર, મંડલ અને ફાટા રામપુર ગામોનાં જંગલોમાંથી ચિપકોના માર્ગે ઝાડ બચાવ્યાં હતાં. લોકોની સમજપૂર્વકની સામલેગીરીથી ચિપકોને મળેલી સફળતા, દશૌલીએ પહાડીઓમાં ફેલાવેલી જાગૃતિ, તેણે જંગલનાશની સામે કેન્દ્ર સરકારથી લઈને અનેક સ્તરે કરેલી રજૂઆતો, નિષ્ણાતોના સહયોગ અને માધ્યમોના ટેકાને પરિણામે એક મોટી સિદ્ધિ એ થઈ કે ઇન્દિરા ગાંધી હેઠળની કેન્દ્ર સરકારે 1981માં અલકનંદાના ઉપરવાસના બારસો ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ધંધાદારી જંગલ-કટાઈ પર પંદર વર્ષ માટે પ્રતિબંધ ફરમાવ્યો, જે પછી એક લંબાવવામાં પણ આવ્યો.

ચમૌલીને પગલે ઉત્તરાકાશીનાં વ્યાલી જંગલો, નૈનીતાલના રામનગર અને કોટદ્વાર જેવી જગ્યાએ પણ ચિપકો માર્ગે લડતો ચાલી. તેહરી-ગઢવાલમાં સુંદરલાલ બહુગુણાની આગેવાનીમાં 1977માં હેંવલ ખીણના અડવાની અને સાલેટના જંગલો બચાવવાનો જંગ જામ્યો. 1985 સુધી  ચાલેલી નાની-મોટી લડતો માટે ચિપકો મૉડેલ હતું. ત્યાર બાદ,અનેક યથાર્થ સન્માનો મેળવી ચૂકેલા તેના બંને આગેવાનો, ચંડીપ્રસાદ અને બહુગુણા, વનીકરણ તરફ વળ્યા. આખા વિસ્તારના તથાકથિત ઔદ્યોગિક વિકાસ અટકવા અંગે સવાલો અને વિવાદો પણ થયા. એ પણ નોંધાયું કે ચિપકો પહેલાં છેક 1730માં રાજસ્થાનના ખેજલડી ગામમાં જોધપુરના અવિચારી રાજા અભયસિંહના હુકમથી તેના માણસો ખિજડાનાં ઝાડ કાપવા લાગ્યા. ત્યારે બિશ્નોઇ કોમની વીરાંગના અમૃતાદેવીએ ઝાડને વળગીને કુહાડીનો ઘા ઝીલ્યો. તેમનાં પછી તેમની બે નાનકડી દીકરીઓ અને 363 બિશ્નોઇઓએ ઝાડ ખાતર શહાદત વહોરી. આપણે ત્યાં સાણંદ તાલુકાના ચરલ ગામને પાદરે આવેલાં લીમડા કાપનારને યુવા ચારણ દંપતી વીરા અને મેઘરાજ પોતાનું લોહી રેડીને હઠાવી દે છે તેવી 1807ની ઘટના નોંધાઈ છે.

જો કે વીસમી સદીમાં ચિપકો સીમાચિહ્ન છે. તેને કારણે પર્યાવરણ કાયદા અને મંત્રાલયો આવ્યાં. ચિપકોમાંથી વત્તીઓછી પ્રેરણા મેળવીને ઉત્તર ભારત ઉપરાંત પણ આખા દેશમાં જાગૃતિ આવી. કેરળમાં સાયલન્ટ વૅલી, બિહારમાં સિંગભૂમનાં કર્ણાટકમાં શિમોગાનાં જંગલો અને દક્ષિણ ભારતમાં પશ્ચિમ ઘાટ કે હમણાં ગયાં વર્ષે પશ્ચિમ બંગાળમાં ચોવીસ પરગણાં પંથકમાં ચારસો ઝાડ બચાવવાં માટેની ચળવળો ચાલી. મહત્ત્વની વાત કે જાનપદની સ્ત્રીઓ તેમની જિંદગીના અવિભાજ્ય હિસ્સા એવા પર્યાવરણના રક્ષણમાંજોડાઈ. એ અર્થમાં ઇકો-ફેમિનિઝમ એટલે કે પર્યાવરણકેન્દ્રી નારીવાદની શરૂઆત આપણે ત્યાં ચિપકોથી થઈ હતી, એમ તેના એક સમયનાં સ્વયંસેવક અને વિશ્વવિખ્યાત કર્મશીલ વંદના શિવાએ નોંધ્યું છે. લડતના પહેલવહેલા વિસ્તૃત અહેવાલો અનિલ અગરવાલ અને અનુપમ મિશ્રાએ લખ્યા હતા. પછી માધવ ગાડગીળ, રામચન્દ્ર ગુહા, સુનિતા નારાયણ જેવાં મોટા અભ્યાસીઓએ ચિપકોનું વૈશ્વિક મહત્ત્વ બતાવી આપ્યું.

દેશની અંદર ચિપકો ગરીબો માટે કુદરતી સંપત્તિના રક્ષણ માટેનું અસાધારણ આંદોલન હતું. પહેલાં અંગ્રેજ અને ત્યારબાદ તરત જ દેશના જ સત્તાધારીઓએ છિનવી લીધેલો તળપદના લોકોનો કુદરતી સંપત્તિ પરનો અધિકાર ફરીથી મેળવી આપનાર આ આંદોલન હતું. વિકાસ માટેની કહેવાતી મોટી યોજનાઓ સામે દુનિયાભરમાં જાગૃતિ લાવવામાં જે સ્થાન નર્મદા બચાઓ આંદોલનનું છે, તે વૃક્ષસંરક્ષણમાં ચિપકોનું છે. કુદરતના ભોગે ઐયાષી ભોગવતા દેશની ગલીએ ગલીએ ચિપકોની જરૂર છે, શરૂઆત પાટનગરથી થઈ છે.  

+++++

28 જૂન 2018 

સૌજન્ય : ‘ક્ષિતિજ’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, “નવગુજરાત સમય”, 29 જૂન 2018