રવીન્દ્ર પારેખ
મારી એક નવલકથા છે, ‘લટહુકમ’. જેમ વટહુકમ તેમ ‘લટહુકમ’. તેમાં એક કંપની એવી સ્કિમ લાવે છે કે જે પુરુષ ઘરનાં કામ ઉપાડી લેશે તેને કામ દીઠ ચોક્કસ વળતર આપવામાં આવશે. ઘરમાં પત્ની છે ને બધાં કામ તે કરે જ છે, પણ નવલકથાના નાયકને થાય છે કે પત્નીનાં બધાં કામ પોતે કરી લે તો કંપની પગાર ઉપરાંત વધારે વળતર આપશે. નાયક ધીમે ધીમે પત્નીનાં તમામ કામ હાથ પર લઇ લે છે ને હાઉસ હસબંડ બની રહે છે. આ તો થઈ નવલકથાની વાત. આવું કશું ખરેખર બને ખરું? પતિ, હાઉસ હસબંડ બને ખરો? હા. બને. એક છાપામાં આવેલી આ ઘટના કૈંક આવી છે:
ઓડિશાની રાજધાની ભુવનેશ્વરમાં એક પતિ, તેની પત્ની અને બાળકી સાથે રહે. લવમેરેજ કરીને આવેલી પત્ની લગ્નના ચાર જ મહિનામાં ફેફસાંમાં પાણી ભરાવાને કારણે ગંભીર રીતે બીમાર પડે છે. પત્નીની નોકરી છે, પણ, માંદગીને લીધે તેનો ભોગ આપવો પડે તેમ છે. પતિ મિકેનિકલ એન્જિનિયર છે. તે પણ નોકરી કરે છે, પણ પત્નીને સાચવવા તે પોતાની નોકરી છોડી દે છે જેથી પત્ની બેંક સંભાળે અને પતિ ઘરકામ કરે ને વધારામાં દીકરી પણ ઉછેરે. પતિ દસ વર્ષથી રસોઈ કરે છે. વાસણકૂસણ કરે છે. કચરાપોતાં કરે છે. દીકરીને વાળ ઓળી આપે છે. કપડાં ધૂએ છે, અગાશી પર સૂકવે છે. પતિ ધીમે ધીમે હાઉસ વાઈફની જેમ જ હાઉસ હસબંડ બની રહે છે. આમ હાઉસ હસબંડ બનવાનો તેને પોતાને તો કોઈ વાંધો નથી, પણ સમાજમાં તેણે મોટી કિંમત ચૂકવવી પડે છે. તેને આ કામ કલંક થઈ પડ્યું છે. લોકોને ઘરકામ થાય એનો વાંધો નથી, પણ તે એક પુરુષ દ્વારા થાય છે, તેનો વાંધો છે. એવું નથી કે આ સ્ત્રીઓથી જ થાય એવાં કામ છે. એવું હોત તો રસોઈયા કે શેફ પુરુષો ન હોત, એ કામ પુરુષો શક્તિ છે, માટે કરે છે, એવું નથી. તેમાં કામની સાથે દામ મળે છે, એટલે કરે છે. બીજા કોઈ કરે કે ના કરે, સ્ત્રીએ તો કરવાનું જ છે. એ કામના ઘરમાં પૈસા મળતા નથી, એટલે પુરુષ તેમાં પડતો નથી. તેમાં સ્ત્રી પડે છે, પૈસા નથી મળતા છતાં પડે છે, કારણ તેને તો નાનપણથી જ એ શીખવવામાં આવ્યું છે કે ઘરકામ તેનું કામ છે.
તેની સામે ભુવનેશ્વરનો એક પતિ સિન્કમાંના વાસણો ધુએ, પત્નીનો પેટીકોટ ધુએ તો આ જોવાનું તો ઠીક, સાંભળવાનું પણ ઘણાંને ફાવતું નથી. પતિને ઘરકામ કરતો જોઇને ખુદ પત્નીને એ ગમતું નથી. કોઈ આવે છે તો એટલીસ્ટ થોડો વખત એ કામ ન કરે, કારણ પત્નીને એવો ડર છે કે પતિ પાસે કામ કરાવવા બદલ લોકો તેને મહેણાં મારશે. પતિ, જો કે ગૌરવભેર કહે છે કે પોતે હાઉસ હસબંડ અથવા મેલ હોમ મેકર છે. 2016ની વાત. મિકેનિકલ એન્જિનિયર પતિને એક પ્રાઈવેટ કમ્પનીમાં 16,000 પગારની નોકરી હતી, તેમાં પત્ની માંદી પડતાં ઘરકામ કરવાની જરૂર ઊભી થઈ. પત્નીથી માંદગીને કારણે ઘરનું કોઈ કામ થાય એવું ન હતું. તેને શ્વાસ લેવામાં ય તકલીફ પડતી હતી. તે બેન્કની નોકરી કરી શકે એમ ન હતું. બે મહિના સુધી તે પથારીવશ રહી. તેને વોશરૂમ સુધી લઈ જવાથી માંડીને નવડાવવા-ધોવડાવવા સુધીનું બધું જ કામ પતિ કરતો હતો. ઘરમાં માતા હતી, પણ તેની પણ ઉંમર થઇ હતી. એટલે સવાર-સાંજની રસોઈ પતિએ જ કરવા માંડી.
થોડા વખત પછી પત્ની સારી થવા લાગી. તે નોકરી સાથે ઘર પણ સંભાળવા લાગી. સવારે પત્ની ઘરનું કામ કરતી, પછી બેન્કની નોકરી કરતી ને સાંજે મોડી પાછી ફરતી. આવીને ઘરનું કામ કરતી. પંદરેક દિવસમાં જ પત્નીને શ્વાસની તકલીફ થવા લાગી. પતિને લાગ્યું કે ઘર સંભાળવા કોઈ એકે તો ઘરમાં રહેવું પડશે. તેણે પત્નીને કહ્યું કે બેમાંથી એકે નોકરી છોડવી પડશે. જો કે, પત્નીએ ખૂબ સંઘર્ષ પછી બેન્કની નોકરી મેળવી હતી. એટલે પતિએ હાઉસ વાઈફની જેમ જ હાઉસ હસબંડ બનવાનું સ્વીકારી લીધું.
પત્નીને એમ લાગતું હતું કે ઘરનાં લોકો સંભળાવશે કે દીકરો પત્નીનો ગુલામ થઇ ગયો ને ચાલુ નોકરી છોડીને ચૂલો-ચોકો કરવા લાગ્યો ! પતિએ પત્નીને સમજાવી કે બેમાંથી કોઈ એક ઘર સંભાળે તો જ પરિવાર સચવાશે. પતિને પણ એ મૂંઝવણ તો હતી જ કે ઘરનાં લોકોને કેવી રીતે સમજાવવા? તેણે તેના મમ્મી-પપ્પાને બોલાવીને આ વાત મૂકી. તેમણે કહ્યું કે તમે લોકો સમજુ છો. જેમ ઠીક લાગે તેમ કરો. પત્નીના પિયરને ખબર પડી તો તેણે પણ વિરોધ કર્યો – એમ કહીને કે લગ્ન પહેલાં છોકરો એન્જિનિયર હતો, તે નોકરી છોડીને ઘરકામમાં પરોવાઈ ગયો. પત્નીની માતાએ જ એમ કહીને તેને ઠપકારી કે જમાઈ પાસે બૈરાંનાં કામ કરાવે છે તે સારું છે? પત્ની પતિ પર તડૂકી-પહેલાં કહ્યું હતું કે લોકો મહેણાં મારશે. પતિએ સમજદારીથી જવાબ આપ્યો કે આ લોકો ઘરનું કામ કરી આપવાના છે? જો નહીં તો તેમની વાતો પર ધ્યાન આપવાની જરૂર નથી. મિત્રો સંભળાવતા કે પતિએ લાજશરમ નેવે મૂકી છે. એ મરદ નથી રહ્યો. પત્નીને જ નહીં, પતિને પણ આ જીરવવું અઘરું હતું. મહોલ્લાવાળા કોઈ ગુનો કર્યો હોય એમ જોઈ રહેતા. મિત્રોની મશ્કરીનો ભોગ બનવાનું પણ આવતું – તને ડિસ્ટર્બ તો નથી કર્યોને ! રસોઈનો ટાઈમ છે ને ભાભીનાં આવવાનો ટાઈમ પણ થઇ ગયો છે. તને મજા છે. પત્નીની કમાણી ખાવ ને મોજ મનાવ.
પતિએ પહેલાં તો ડોક્ટર થવું હતું, પણ એટલી સગવડ ન હતી. પપ્પાએ મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગમાં એડમિશન અપાવી દીધું ને પાસ થયા પછી ત્રણ વર્ષ પ્રાઈવેટ કમ્પનીમાં નોકરી કરી. પતિની ઇચ્છા તો એવી હતી કે તે પોતાનું ઘર બનાવે, પણ નોકરી ન રહેતાં એ જવાબદારી પૂરી ન થઈ શકી. તેનો અફસોસ પણ છે. પતિના હાઉસ હસબંડ બનવાને લીધે, તેના બે ભાઈઓનાં લગ્ન નથી થતાં. પોતે હાઉસ હસબંડ હોવાનું જાણતાં બંને ભાઈઓનાં લગ્નની ના આવી જાય છે. માતા પણ ગુસ્સે થઈને કહે છે કે ઉધાર માંગવા જાઉં છું તો દુકાનદાર કહે છે કે દીકરાની કમાણી નથી, ઉધાર આપું તો ચૂકવશો કઈ રીતે? એનું પરિણામ એ આવ્યું કે પતિએ હવે લગ્ન કે અન્ય પ્રસંગોમાં જવાનું ટાળ્યું છે. તે ક્યાં ય જતો નથી. દીકરીને પણ સ્કૂલમાં સાંભળવાનું થાય છે કે તારા પપ્પા ઘરકામ કરે છે? નોકરી નથી કરતા? દીકરી આ અંગે પિતાને પૂછે છે તો એનાથી જવાબ નથી અપાતો. પતિને ઘરકામનો અફસોસ નથી. એવો નિર્ણય ન લીધો હોત, તો ઘર વિખેરાઈ ગયું હોત ! જો કે ઘરનાઓનો વિરોધ સમય જતાં મોળો પડ્યો છે. પત્ની કહે છે કે કોઈનો પણ વિરોધ પતિ તેના સુધી પહોંચવા જ નથી દેતા.
તો, આ વાત છે.
આપણાં મન મગજ એ હદે પરંપરાથી ઘડાઈ ચૂક્યા છે કે તેમાં નાનો પણ ફેરફાર સહન થતો નથી. પતિને લાગે છે કે હાઉસ હસબંડ બનવાથી જ પરિવાર ઊગરી જાય એમ છે ને એ નોકરી છોડીને સ્વેચ્છાએ ઘરકામ સ્વીકારે છે, તો એ અંગત નિર્ણયને માટે સમાજ આટલા વાંધા પાડે એ બરાબર નથી. એવું નથી કે પુરુષો ઘરકામ કરી જ ના શકે. એવું હોત તો રસોઈયાઓ મોટાં મોટાં તપેલાં ઉતારતાં ન હોત કે કોઈ મેલ શેફ ફાઈવ સ્ટાર હોટેલનું રસોડું ન સંભાળતો હોત. આમ તો કોઈ કામ સ્ત્રી અથવા પુરુષનું નથી. કોઈ પણ કામ, કોઈ પણ કરી જ શકે, પણ નસીબ જોગે સ્ત્રીને ભાગે ઘરકામ આવ્યું, હવે તો સ્ત્રી ઘરકામ ને નોકરી બંને સંભાળી શકે છે, તો બંને કામ પુરુષ પણ કરી જ શકેને ! તેને તો સ્ત્રી કરતાં વધુ શક્તિશાળી ગણ્યો છે, તો એ ઘરકામ કેમ ન કરી શકે? સ્ત્રી જો પુરુષનું કમાવાનું કામ કરી શકતી હોય તો પુરુષ સ્ત્રીનું ઘરકામ કેમ ન કરી શકે? એક તરફ કોઈ કામ હલકું નથી એમ કહેવાય છે, તો ઘરકામ એવું હલકું કામ છે કે પુરુષ તે કરી જ ન શકે? એને માટે એ કામ હલકું હોય તો સ્ત્રી તો યુગોથી એ કામ પોતાનું સમજીને કરતી આવી છે, તો એ તેણે શું કામ કરવું જોઈએ? કોઈ પણ જાતના વળતર વગર સ્ત્રી રસોડું, વાસણકૂસણ, કપડાંલત્તા, બાળ ઉછેર…નું કામ કરે છે. એ ભાડેથી કરાવીએ, તો મહિનાનો પગાર ખૂટી પડે, તેની સામે સ્ત્રી એ કામો કેવળ લાગણી-પ્રેમથી કરે છે, તો તેને બિરદાવીએ …
000
e.mail : ravindra21111946@gmail.com
પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”,17 જુલાઈ 2026
