DIASPORA

'લેઈડ બેક ઓસ્ટ્રેલિયા'

આરાધના ભટ્ટ
05-09-2018

દરેક દેશની, એની પ્રજાની, એક તાસિર હોય છે. આ તાસિર, એ દેશના રોજિંદા જીવનનો લય, એ પ્રજાની જીવનદૃષ્ટિ અને જીવનપદ્ધતિ ક્યારેક પહેલી નજરે દૃશ્યમાન ન થાય. ઓસ્ટ્રેલિયાના ભૂરાબિમ્બ સ્વચ્છ સાગરના, ચળકતી સફેદ રેતીવાળા તટ, ઓસ્ટ્રેલિયાના ટ્રોપિકલ રેઇનફોરેસ્ટ અને એનો લાલ મધ્ય ‘રેડ સેન્ટર’ તરીકે ઓળખાતો રણનો પટ - આ બધું એક પ્રવાસીને આકર્ષે છે. કોઈક પ્રવાસી વળી ઓસ્ટ્રેલિયાના ઇતિહાસમાં ડોકિયું કરવા પ્રયત્ન કરે, અહીંની આદિજાતિઓની સંસ્કૃિતની ઝલક લેવા મ્યુિઝયમ કે આર્ટ ગેલેરીનો આંટો મારે અને ચિનમાં ઉત્પાદિત એબોરિજિનલ આર્ટના નમૂના કે સુવેનિયર ખરીદી આ સ્મૃિતચિહ્નોમાં સમેટાયેલો આખો દેશ પોતાની સાથે લઈને ઘેર પાછા ફરે.

નવો દેશ જોવા જઈએ ત્યારે આપણે બધાં આમ કરીએ છીએ. આપણા મર્યાદિત અનુભવોના આધારે જે તે દેશ, એની પ્રજા વિષે સારા-નરસા અભિપ્રાયો, ખૂબ આત્મવિશ્વાસપૂર્વક ઉચ્ચારીએ છીએ.

જીવન એક જ છે, એમાં જોવા જેવું અને અનુભવવા જેવું ઘણું છે. પ્રવાસ- પર્યટન કરીને સ્થળો જોવાં, અલગ અલગ સંસ્કૃિતઓનો પરિચય કરવો એ આહ્લાદક છે. પણ જ્યારે બીજા દેશમાં વસવાટ કરીને એક જિંદગીમાં બીજો જન્મ લેવાની તક મળે ત્યારે જે નિકટતાથી નવા દેશના પરિસરનો પરિચય કેળવાય છે, જે ઊંડાણથી એનું વિશ્લેષણ કરવાની તક મળે છે એ અનુભવ પરમ તૃપ્તિ આપે એવો હોય છે. નવા વાતાવરણમાં નવેસરથી ગોઠવાવામાં કષ્ટો તો પડે, પણ એ પરમ તૃપ્તિ સામે એ કષ્ટો ધીમેધીમે નગણ્ય લાગવા માંડે અને આપણે, આપણી જાણ બહાર, વિકસીએ; માનવીમાંથી વિશ્વમનાવી બનવાની દિશામાં આગળ વધીએ.

એની ભૌગોલિક સ્થિતિને કારણે ઓસ્ટ્રેલિયાને 'લેન્ડ ડાઉન અંડર' કહે છે. બાકીના વિશ્વથી ‘આઉટ ઓફ ધ વે’ કહેવાય એવા, પૃથ્વીના દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં એનો ખૂબ મોટો પ્રદેશ વિસ્તરેલો છે. આ ‘લેન્ડ ડાઉન અંડર’નો વ્યાપ એટલો તો મોટો છે કે અહીં કોઈએ કોઈ સાથે સ્પર્ધા કરવી પડે એવું ભાગ્યે જ બને. એક ચોરસ કિલોમીટરમાં અહીં સરેરાશ માત્ર 3.2 વ્યક્તિઓ વસે છે એવું 2018ના પોપ્યુલેશન ડેન્સિટીના આંકડા કહે છે. સૌ માટે પૂરતો અવકાશ, સૌને માટે પૂરતી જગ્યા હોવાથી અહીંના જીવો એકંદરે સંતુષ્ટ અને આનંદી. ઓસ્ટ્રેલિયનો પોતાને 'લેઈડ બેક' પ્રજા તરીકે ઓળખાવે છે. અજાણ્યા લોકો પણ ચિરપરિચિત હોય એમ 'ગ ડાય માઈટ' (Good day, mate!) કરીને વાતોએ વળગે, એકમેકને બિયર પણ પીવડાવે અને કલાકો સુધી અલકમલકની વાતો કરીને હસી - હસાવી શકે.

અહીં વસવાટને હવે ત્રણ દાયકાથી વધુ થયા. શરૂઆતનાં કેટલાંક વર્ષો અહીંની મુખ્ય પ્રવાહની સ્કૂલ-કોલેજમાં શિક્ષિકાનું કામ કર્યા પછી હવે પતિની મેડિકલ પ્રેકટીસમાં મેનેજમેન્ટનું કામ કરું છું. ક્યાં શિક્ષણ અને ક્યાં તબિબી વાતાવરણનું કામ?- એવું કોઈને લાગે તો એ વ્યાજબી છે. પણ જ્યારે પાછું વાળીને જોઈએ ત્યારે લાગે કે સ્વેચ્છાએ અને અનાયાસે શરૂ કરેલા આ નવા વ્યવસામાં રોજેરોજ ઘટતી નાની-નાની ઘટનાઓ અને પ્રસંગો દ્વારા અહીંની પ્રજા વિષે, એમની સંસ્કૃિત વિષે અને સમગ્ર માનવજાત વિષે જે પાઠ શીખવાની તકો મળી છે એનાથી રળિયાત છું. સાવ સાદા લોકો, ન કોઈ વિશેષ ભણતર કે તેજસ્વી કારકિર્દીનાં છોગાં, ન તો કોઈ મહાન સંસ્કૃિતના વારસદાર હોવાનો દાવો, છતાં જાહેર જીવનમાં એમની સરળ-સહજ માનવીયતા જોઈને ક્યારેક ભાવવિભોર થઇ જવાય.

ગઈકાલની જ વાત કરું તો .... મેડિકલ પ્રેક્ટિસનો વેઇટિંગ રૂમ ભરચક છે. ત્રણ-ચાર વર્ષની એક બાળકી, વેઇટિંગ રૂમમાં બાળકો માટે રાખેલી વાર્તાની પુસ્તિકાઓ પૈકી એક પસંદ કરીને એના ડેડીને કહે છે મને આ વાંચી સંભળાવો, વાર્તા પૂરી થાય એ પહેલાં ડોક્ટર પાસે જવાનો એમનો વારો આવે છે. કન્સલ્ટિંગમાંથી પાછાં આવી બાળકીની હઠ પૂરી કરવા એના ડેડી ફરીથી વેઇટિંગ રૂમમાં બેસીને એ વાર્તાનું પઠન પૂરું કરે છે. છતાં એ બાળકી એ વાર્તાથી ધરાતી નથી. એને એ પુસ્તિકા ઘેર લઇ જવી છે. 'આઈ વોન્ટ ટુ બાય ધીસ બુક એન્ડ ટેઈક ઈટ હોમ' કહીને એ લગભગ રડવા માંડે છે. બાપ એને સમજાવે છે કે આ બુકશૉપ નથી, અહીંથી પુસ્તક ખરીદી શકાય નહીં, એ પુસ્તક આ ક્લિનિકનું છે’. બાળકીનો પુસ્તક-પ્રેમ મને સ્પર્શી જાય છે, વાર્તાના પુસ્તકને માટે આટલી જીદ કરે એવું બાળક આજે ક્યાં જડે? બાળકીના વાંચન શોખને બિરદાવવાના ભાવથી હું એના ડેડીને કહું છું કે કઈં વાંધો નહીં, એને એ વાર્તા ગમી તો એ પુસ્તક લઇ જાવ, અહીં ઘણી વાર્તાની ચોપડીઓ છે. માંડ ત્રીસ-પાંત્રીસ વર્ષનો યુવાન ડેડી મારો આભાર માનીને કહે છે કે ના, એને એ રીતે ખોટી ટેવ ન પડાય, કોઈની વસ્તુ એમ જીદ કરીને લઇ જવું બરાબર નથી.

થોડા દિવસ પર એક મહિલા એના દીકરા સાથે ક્લિનિક બંધ કરવાને થોડી મિનિટો હતી ત્યારે આવી. 'હું ડોક્ટરને બતાવી શકું? મેં એપોઇન્ટમેન્ટ નથી કરી'. એ કન્સલ્ટિંગ કરીને બહાર નીકળી ત્યારે ક્લિનિક બંધ કરવાના સમય બાદ દસ-પંદર મિનિટ થઇ હતી. અમને ઘેર જવાનું મોડું કરવા બાદલ એણે દિલથી માફી માંગી. મેં વિવેક કર્યો 'ઇટ્સ ઓકે', ત્યારે મને વઢપૂર્વક કહ્યું 'નો ઇટ્સ નોટ ઓકે, યુ હેવ આ ફેમિલી વેઇટિંગ ફોર યુ એટ હોમ'. જાણે મને કહેતી હોય 'તમારે ઘેર પણ બાળકો છે, એમની પાસે જવાની તમને ઉતાવળ નથી?'

આવા પ્રસંગોનું કદાચ આખું પુસ્તક લખી શકાય, પણ એક પ્રસંગ જે સ્મરણપટ પર સદાને માટે અંકિત થઇ ગયો છે તે થોડો રમૂજી પણ છે. એક 90 વર્ષિય વોર વિડો - યુદ્ધમાં જાન ગુમાવનાર સૈનિકનાં પત્ની, એક શનિવારે સવારે ડોક્ટરને બતાવવા આવે છે. આવે છે ટેક્સીમાં, કારણ કે ઓસ્ટ્રેલિયાની સરકાર વોર વેટરન્સને જે અનેક સવલતો આપે છે તે પૈકી એક સવલત એ પણ છે કે એમને ટ્રાન્સપોર્ટ માટે સસ્તા દરે ટૅક્સી મળે અથવા સરકારી ટ્રાન્સપોર્ટની વાન એમને યાતાયાત પૂરી પાડે. વયસહજ શરતચૂકથી એમણે ઘેર પાછા ફરવાની વ્યવસ્થા કરી નથી, કઈ ટેક્સી કંપની અથવા તો કઈ ટ્રાન્સપોર્ટ સેવા પાસે એમની આજની ટ્રીપનું બુકિંગ થયેલું છે એ એમને ખ્યાલ નથી. હું પાંચ-છ ફોન કરું છું, અને એમને પાછા જવા માટે ‘ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ વેટરન્સ અફેર્સ’ નામના સરકારી ખાતાની અધિકૃત સેવા શોધું છું, જેથી એમને એમની નિઃશુલ્ક સેવા મળી રહે, પણ એમાં નિષ્ફળતા મળે છે. આખરે હું એમને કહું છું 'કઈં નહીં, મારું કામ અહીં થોડું હળવું થાય એટલે હું જાતે જ તમને તમારે ઘેર મૂકી જઈશ, તમે થોડી વાર અહીં બેસી રાહ જોશો?' મારી બધી વાતચીત એક સિત્તેર વર્ષના નિવૃત્ત સાંભળી રહ્યા છે. આખી જિંદગી કોલસાની ખાણમાં કામ કરીને ઘસાઈ ગયેલા અને જકડાઈ ગયેલા સાંધા ઉપરાંત અનેક શારીરિક તકલીફો છતાં એમની રમૂજવૃત્તિ અકબંધ છે. મારી ડેસ્ક પાસે આવી, ધીમે રહીને મને એ વૃદ્ધાનું સરનામું પૂછે છે, 'હું એમને ડ્રાઇવ કરીને મૂકી આવું છું'. બીજા કોઈ ન સાંભળે એમ, પોતે કોઈ બહુ મોટું સેવાનું કામ કરી રહ્યા છે એવા કોઈ ભાર વિના એ સહજતાથી આ પ્રશ્ન પૂછે છે. અને પછી એ ઘેર જવાની રાહ જોતાં વૃદ્ધાને સત્તર વર્ષના યુવાનની અદાથી કહે છે 'કમ ઓન લવ, ધિસ હેન્ડસમ યંગ મેન વીલ ટેઈક યુ હોમ'- ચાલો પ્રિયે, આ દેખાવડો યુવાન તમને ઘેર મૂકી જશે!'

કોઈક જૂની હોલીવુડ ફિલ્મનું દૃશ્ય અથવા જૅઈન ઓસ્ટિનની નવલકથાનું દૃશ્ય ભજવાતું હોય એમ એમ અમે સૌ એ બંનેને હાથમાં હાથ નાંખીને જતાં જોઈ રહ્યાં!

જીવનમાં, માનવતામાં અને સારપમાં શ્રદ્ધા જળવાઈ રહે એનાથી વધુ સમૃદ્ધિ બીજી કઈ હોઈ શકે?     

e.mail : aradhanabhatt@yahoo.com.au

Category :- Diaspora / Features

ઉત્તમ માણસો તથા મૂર્ખાઓ, એ બેમાંથી કોઈમાં ય માર ખાઈ ખાઈને અધમૂઆ થવા છતાં આદરેલું છોડી દેવા જેટલી અક્કલ હોતી નથી. અંતે જે સફળ થાય તે ઉત્તમ કહેવાય છે - જો કે, બાકીનાઓ કાયમ વધુમતિમાં હોય છે. અમેરિકામાં ભવિષ્યની પેઢીઓની ચિંતાની વ્યર્થતા સમજાયા પછી હવે સૌને “આપણા ગયા પછી શું?”ની ફિકર પેઠી છે. આપણી સંપત્તિના ઘરાક તો મળી રહે, પણ દસકાઓથી સંઘરેલાં, અને પૂઠાં ઉપર પૂઠાં ચડાવીને રક્ષેલાં પુસ્તકોનું શું કરવું તે પ્રાણપ્રશ્ન છે. “આપ મૂઆ પીછે ડૂબ ગઈ દુનિયા” આગળ હાલ પૂરતી તો સમાધાનરેખા દોરાઈ છે.

આવતી પેઢી તો ઠીક, આપણી પોતાની પાસે પણ હવે ગુજરાતી વાંચવા માટે નથી સમય, કે નથી કદાચ શક્તિ પણ. તેથી બહાનાં કાઢીએ છીએ કે અંગ્રેજી વાંચીએ છીએ, કૉમ્પ્યૂટર ઉપર વાંચી લઈએ છીએ, અમારા ઘરમાં પડ્યાં છે તે વાંચવાનો પણ સમય નથી, અમારા બાપદાદાએ દેશમાં સેંકડો પુસ્તકો ભેગાં કર્યાં છે, ઈત્યાદિ. હવે ભારતથી પુસ્તકો લાવવાનું અશક્યવત્‌ થઈ ગયું છે, તેથી અમેરિકામાં જે પુસ્તકો આવી ગયાં છે તે સાચવવાની જરૂર છે, કોઈ વાચક નજરે ન પડે તો પણ. વળી ભારતથી મુલાકાતે કે સ્થળાંતર કરીને આવતા વડીલોમાંના મોટા ભાગના માત્ર ગુજરાતી જ વાંચી શકે તેમ છે. અંગ્રેજી આવડતું હોય તો પણ તેમનામાં સ્થાનિક પુસ્તકાલયમાં કાર ચલાવીને જવાની કે બિનઅંગ્રેજી પુસ્તકોની પૂછતાછ કરવાની ક્ષમતા પણ જવલ્લે જ હોય છે.

તેમને અનુલક્ષીને મારાં પોતાનાં બે-એક હજાર પુસ્તકોમાંથી એક પુસ્તકાલય પાંચેક વર્ષ પૂર્વે શરૂ કર્યું હતું, તે હવે લગભગ બંધ કર્યું છે કે જેની ફલશ્રુતિ અહીં રજૂ કરી છે. જીર્ણશીર્ણ હાલતમાં હોય તેવાં, બાઇન્ડિંગની દોરીઓ લટકતી હોય તેવાં, બાઇન્ડિંગ છૂટું પડી ગયું હોય તેવાં, જીવાત સિવાય બીજા કોઈએ જેમાં મોં ન નાખ્યું હોય તેવાં પુસ્તકોને સંમાર્જીને કૅટલૉગિંગ કરવું પડે. પુસ્તકોનો ઢગલો ન તો ઘરમાં આવકાર્ય છે, ન તો સામાજિક કાર્યક્રમોમાં. કબીરજીએ “દોનો હાથ ઉલેચિયે” કદાચ પુસ્તકો બાબત જ કહ્યું હશે.

ધર્મસ્થાનોમાં સાધારણ પુસ્તકાલયોની તો દુર્દશા જ થાય છે. ભગવાનનો ફોટો જો અંદર હોય તો કદાચ તે સચવાય, તદ્દન ઉઘાડ્યા વગર. વળી, એક યા બીજાં પુસ્તકો વિરુદ્ધ કોઈને ને કોઈને વાંધો પડે. શૃંગાર તો ખુદ ભગવાન કૃષ્ણના પણ નિંદાય છે ત્યાં બીજાના તો શા ભાર? ગુજરાતી સમાજો અને અન્ય સંસ્થાઓ પુસ્તકાલયોના એકાધિક દુઃખદ અનુભવોના ઢગલા ઉપર જ બેઠેલાં હોય છે. તદુપરાંત, સમાજમાં લોકો અનિયતકાળે મળતા હોય તેથી પુસ્તકોની લેવડદેવડની વ્યવસ્થાની મુશ્કેલી પડે. મનોરંજનની સંસ્થાઓ તો જાણે કે માની જ લે છે કે પુસ્તક માત્ર ગંભીર જ હોય, તેથી તેમનાથી તો હાથ જ ન અડાડાય.

ઉંમરલાયક વડીલો માટે અહીં સામાજિક કેન્દ્રો ચાલે છે. ત્યાં લોકો દરરોજ કે દર સપ્તાહે કે મહિને બે મહિને, પણ નિયમિત રીતે ભેગા થાય છે. જવાબદાર વ્યક્તિઓ તે ચલાવે છે. દૂરનાં કેન્દ્રોમાં મુશ્કેલી પડે તો પણ ત્યાં આ નિઃશુલ્ક પુસ્તક વહેંચણીની પ્રવૃત્તિ શરૂ કરવા માટે નિષ્ફળ પ્રયત્નો કરી જોયા. કોઈને અમારા ઉપર ઉપકાર કરવાનું મન ન થયું. અમારા વિસ્તારમાં બે મુખ્ય કેન્દ્રો ચાલે છે. એક સ્થાનિક વૈષ્ણવ મંદિર ચલાવે છે જેમાંથી હમણાં બે થયાં છે. બીજા હિંદુ અને જૈન મંદિરો પણ નાનાંમોટાં કેન્દ્રો ચલાવે છે. મહદંશે આ કેન્દ્રોમાં માત્ર ગુજરાતીઓ જ આવે છે. વૈષ્ણવ મંદિરમાં મૌખિક મંજૂરી તો મળી, અને બે-ત્રણ વખત અમે ત્યાં બેઠા પણ ખરાં. પણ ત્યાંના કાર્યક્રમમાં સમય કે હૉલમાં જગ્યા ન હોવાથી અને સર્વ સભ્યો ગુજરાતી હોવા છતાં, ખાસ તો ઉત્સાહનો અભાવ હોવાથી બંધ કરવું પડ્યું. થોડાં ઘણાં પુસ્તકો પાછાં ન જ આવ્યાં, વ્યવસ્થાપકોની હાકલ છતાં.

બીજું કેન્દ્ર એક સામાજિક સંસ્થા ચલાવે છે જ્યાં પચરંગી વસતિ આવે છે. તેના સેંકડો સભ્યો હશે. કાયમ આવનારા તો સો-સવાસો જ હોય. ગુજરાતીઓ લગભગ ૩પ-૪૦% હશે. તો પણ અમારાં ૭પ જેટલાં ઘરાકો થયાં. દર અઠવાડિયે તેની બેઠક થાય છે. મહિને એકથી લઈને દર હફતે સાત-આઠ પુસ્તકો લઈ જવાવાળા સભ્યો હતા. કવચિત્‌ તો પતિ અને પત્ની બંને અલાયદાં લઈ જાય. મારા ઘરે ફોન કરીને તેમની ફરમાઈશ મોકલે, જીવની જેમ પુસ્તકોનું જતન કરે, અને પાછાં લઈ આવે. મરામત કરવાની મેં ના પાડેલી, તેથી કંઈ નુકસાની હોય તો મને બતાવે પણ ખરા. અમારા આગમનની રાહ જોઈને જ બધાં બેઠાં હોય. હું પણ તેમની સાથે ખપાવું અને પસંદગીમાં મદદ કરું. શું વાંચવું એ પ્રશ્ન નાનોસૂનો નથી. વીતેલાં પાંચ વર્ષમાં સૌની ઉંમર પણ એટલી વધે જ, તેથી ઘરાકી ઘટવા માંડી, અને અમારા બંનેની પોતાની તબિયતને કારણે નિયમિત જવાનું શક્ય ન રહ્યું. અવેજીમાં કામ કરવા કોઈ આગળ ન આવ્યું એટલે થોડા વખત પર જ એ પ્રવૃત્તિ સમેટી લીધી.

એકાદ દુકાન કે ઑફિસ ભાડે લઈને કે ખરીદીને પુસ્તકાલય ચલાવવા વિચાર્યું, પણ મહિને $ ૩-પ૦૦૦ ભાડું ભરવાનું પરવડી ન શકે, તેથી હાલ પૂરતું તો તે અભરાઈ ઉપર મૂકી દીધું છે. બહારગામ મારા ખર્ચે પુસ્તકો મોકલવામાં પણ મને વાંધો નહીં, પણ તેમ છતાં પણ પુસ્તકો પાછાં આવે તેવો ભરોસો હજી પડતો નથી. આમ જુઓ તો તેનો પણ વાંધો શા માટે હોય? આપણે ક્યાં નફો કરવા નીકળ્યા છીએ? ધર્માદો કરવામાં વળી નફો શું અને ખોટ શું? એક સારી પ્રવૃત્તિ બંધ પડે તેનાથી વધારે મોટી ખોટ પણ કઈ હોય?

હવે તેની વાત કરું. અહીંની સરકાર ઓછી આવકવાળાઓ માટે મેડિકેઈડ નામે એક યોજના ચલાવે છે. વડીલોની પોતાની આવક જ ગણતરીમાં લેવાય. ભારતથી આવેલ બધાં જ વડીલો તો અવશ્ય તેમાં જોડાઈ જ શકે. દિવસ દરમ્યાન તેમનું ધ્યાન રાખવા તથા તેમને પ્રવૃત્તિમાં વ્યસ્ત રાખવા વ્યાવસાયિક ધોરણે ‘ડેકેર સેન્ટર્સ’ શરૂ થયાં છે. ગણ્યાગાંઠ્યા અપવાદ સાથે, આમ તો આ નફાખોરીનો ધંધો જ છે. ત્યાં સોમથી શુક્રવાર સુધી રોજ વડીલો સવારે નવથી સાંજે ચારેક વાગ્યા સુધી મળતા હોય છે. એવા એક કેન્દ્રમાંથી અમને આમંત્રણ આવ્યું, અને બીજાં બેમાંથી અમે માંગીને મેળવ્યું.

એક કેન્દ્રમાં ત્રણેક વર્ષથી કામ ચાલે છે, અને તેઓ ચાર-પાંચ વખત ઘરે આવીને પુસ્તકો બદલાવી ગયાં છે. એ કોઈ યહૂદી માલિક ચલાવે છે, અને ભારતની બધી ભાષાઓ ત્યાં બોલાય છે. ત્યાંથી એક પંજાબી યુવતી બે-ત્રણ વાર અમારા ઘરે આવીને પુસ્તકો બદલાવી ગઈ છે. એ લોકોનો રસ અને ઉત્સાહ પ્રશંસનીય છે.

અમારા બીજા એક યજમાનને ત્યાં પુસ્તકો પહોંચાડ્યાં, પણ થોડા મહિનાઓ પછી અડધાંપડધાં પાછાં આવ્યાં, અને “જોઈશે ત્યારે મંગાવીશું” સાથે તેમના ઉત્સાહની પૂર્ણાહુતિ થઈ. આમાં કંઈ બહુ ભારે કામનો બોજ ઉપાડવાનો છે એવું તો મને પાંચ વર્ષ કામ કર્યા પછી પણ લાગ્યું નથી.

બીજું એક કેન્દ્ર ન્યૂ જર્સીમાં છે. તેમના માલિકને ફોન કર્યો તો કહે “ઘણું સરસ. અમુક જગાએ ચોપડીઓ આપી જાવ. મારી બહેન ત્યાં બેસે છે.” મારો દીકરો જાતે જઈને ચોપડીઓ આપી આવ્યો, કેમ કે તેની ઑફિસની બાજુમાં જ તે આવેલું છે. થોડા મહિના પછી ચોપડીઓ બદલાવવા માટે ફોન કર્યો, તો ઉડાઉ જવાબ મળ્યો કે એવા કોઈ ભાઈ ત્યાં કામ નથી કરતા. થોડા દિવસો પછી ત્યાંથી જ ખબર મળી કે એ ભાઈ તો તેમની બીજી શાખામાં બેસે છે. તે શાખાનું નામ જુદું જ છે, તેથી મને મળી ન શક્યું. તેમના ભાઈ જ આ જ કેન્દ્ર ઉપર બેસે છે. તેમને ઈ-મેઈલ કરી પણ વ્યર્થ! મને કોઈ જાતની મદદ કરવાની તેમની વૃત્તિ હોય તેમ લાગતું નથી.

ત્રીજું કેન્દ્ર એક સેવાભાવી દક્ષિણ ભારતીય કુટુંબ ચલાવે છે, અને તેમની ચાર-પાંચ શાખાઓ પણ છે. તેમને હજારો ડૉલર્સની સરકારી ગ્રાન્ટ્‌સ મળે છે. ત્રણ વરસ પૂર્વે ઘરે આવીને તેઓ પચીસેક પુસ્તકો લઈ ગયા. ત્યાર બાદ ઢગલાબંધ ટેલિફોન, ઈ-મેઈલ, સંદેશા વગેરે દ્વારા સંપર્ક સાધવામાં કંઈ યારી મળી નથી. તેમના બૉર્ડ ઑફ ટ્રસ્ટીઝના એક સભ્યને હું સારી રીતે જાણું છું. તેમના દ્વારા પણ કંઈ થઈ નથી શક્યું.

પુસ્તકો પાછાં ન આવે તેનો ખાસ અફસોસ નથી. ખર્ચ થાય તે પણ સમજ્યાં. મહેનત પણ કરી લઈએ. સફળતા કે નિષ્ફળતાને સમાન ગણી શકીએ. આ ઝેર તો અમે જાણી જોઈને પીધાં છે. અરે, અમૃત માનીને પીધાં છે. દુઃખની વાત તો એ છે કે એક ધર્માદા પ્રવૃત્તિ, કે જેમાં લેનારને કંઈ મહેનત નથી કરવાની કે નથી કંઈ રોકાણ કરવાનું, જે ગંગા ઘેર બેઠાં આવી મળે છે, જેમાં કોઈ નવાં બંધન કે નિયમો લાગુ નથી પડતા, તેમાં આપણે કંઈ સહકાર, સગવડ, પ્રતિભાવ, ઉત્તેજન કે દયા પણ કેમ દાખવી નથી શકતા એ પ્રશ્ન નિરુત્તર જ રહે છે.

રોદણાં રોવાનું મને પસંદ નથી. હકીકતમાં તો હું આ પ્રવૃત્તિને સફળ થયેલી માનું છું. આ કામ અલબત્ત, કરવા જેવું જ છે, અને સરળતાથી થઈ શકે તેવું પણ છે. સંસ્થાઓ પાસેથી બહુ ઊંચી અપેક્ષા રાખવાનું વ્યર્થ છે. બહુ મોટા ક્ષેત્રમાં કાર્યરત સંસ્થાઓથી દૂર રહેવું વધારે યોગ્ય લાગે છે. પૈસાના લોભી આડતિયાઓથી દૂર રહેવાની ખાસ જરૂર છે. ગ્રાહકો સાથે બને એટલો સીધો સંપર્ક થઈ શકે તે વધારે ઇચ્છનીય છે. તેમના પક્ષે રસ અને નિષ્ઠા સારા એવાં છે.

સર્વ હક લેખકને આધીન છે.       

E-mail : bhrtshah@yahoo.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 અૉગસ્ટ 2018; પૃ. 12-13

Category :- Diaspora / Features