મતદારો સરકારને ચૂંટી કાઢે, એ ખયાલ તો નકરો જુનવાણી છે – સાહેબો, જુનવાણી. અમૃતકાળમાં રાષ્ટ્રવાદની રંગ રોશનાઈ વચાળે સરકાર મતદારોની ચૂંટણી કરે એ આધુનિક ખયાલ છે …મપણ નાદાન લોક એ સમજે ત્યારે ને.

પ્રકાશ ન. શાહ

આ દિવસોમાં રહી રહીને એક ક્લાસિક ઉદ્ગાર સાંભરી આવે છે કે લોકો સરકારને ચૂંટી કાઢે  છે એ તો એક જુનવાણી ખયાલ છે, બિલકુલ પોથીમાંનાં રીંગણ જેવો. હવે એ નવો જમાનો છે જેને લોકો કેમ જાણે અમૃત કાળ કહે છે :મએક એવો કાળ છે આ જેમાં સરકાર મતદારોને ચૂંટી કાઢે છે. સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટિગેટિવ રિવિઝન કહેતાં એસ.આઇ.આર. હેઠળ રવ રવ રાષ્ટ્રગૌરવથી હાથ ધરાયેલી આ કામગીરીને પ્રતાપે તમે જુઓ કે દેશના ચૂંટણી પંચે મતદાર યાદીમાંથી કેવળ ને કેવળ 13 કરોડ નામો  રદ્દ કરવાનો અને એ રીતે સહેજે 14 ટકા મતદારોને મતાધિકારમુક્ત કરવાનો (લોકશાહી કસોટીએ હતે છતાં ન હતા એટલે કે વસ્તુત:   ‘અનપરસન’ કરવાનો) વિશ્વવિક્રમ હાંસલ કીધો છે.

હરિયાણા, મહારાષ્ટ્ર, બિહાર, દિલ્હી, પશ્ચિમ બંગાળ બધાં પરિણામોમાં આ જાદુખેલ ફળ્યો હોવાનું જાણકારો કહે છે. આ અનપર્સન ઓચ્છવનું વરવું વાસ્તવ જાણવું સમજવું હોય તો તાજેતરની એક વિગત કાફી થઇ પડશે : ચૂંટણી પંચે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં એફિડેવિટ પૂર્વક જણાવ્યું છે કે બંગાળ વિધાનસભાની ચૂંટણી પૂર્વે મતદારયાદીમાંથી એસ.આઇ.આર. કૃપાએ નીકળી ગયેલ નામો પૈકી 48 લાખ અંગે હાથ ધરાયેલ કામગીરીમાં હજુ સુધી એક લાખ છવ્વીસ હજાર એક સો ચોરાણું અરજીનો નિકાલ થયો છે અને એમાંથી ત્રાણું, રિપીટ, ત્રાણું ટકા નામો પુન:સ્થાપિત થયાં છે. ભા.જ.પ. અને તૃણમૂલ વચ્ચેનું છેક ઓછું મત-અંતર લક્ષમાં લઈએ તો ભા.જ.પ.ની માપ બહારની ફતેહનો કમકમાટીભર્યો એક ખુલાસો જરૂર મળી રહેશે.

કબૂલ કે મુખડો  જરી લંબાઈ રહ્યો છે. ઘણું સંચિત હતું જેની ઝલક આપ્યા વિના રહી શકાયું નહીં. વળી એ કહેવા જેવું તો હતું જ. પણ તત્કાળ ધક્કો જે કારણસર લાગ્યો છે એની વાત વિનાવિલંબ અલબત્ત કહેવી જ રહી. બુધવારની સવાર એક ખેપાની બલકે  ખૂંખાર ખોજખબર લઈને આવી કે ત્રણ, એક વડા અને બે સાથી, સરવાળે બેશક સમકક્ષ ચૂંટણી કમિશનર પૈકી બે જણાએ – સંધુએ અને જોશીએ –  સાફ અસંમતિ દર્જ કર્યા પછી અને છતાં વડા કમિશનર ધરાર મનમાની ચલાવી રહ્યા છે. સામાન્યપણે ત્રણ વચ્ચે સર્વસંમત નિર્ણય ઇષ્ટ છે. તે જો શક્ય ન હોય તો બહુમતી પ્રમાણે ચાલવું રહે. મતદારનિર્મૂલનની એકંદર કામગીરી એક વ્યક્તિની એટલે કે જ્ઞાનેશકુમારની કેવળ મનમાનીને આભારી છે.

છેલ્લા દસ મહિનામાં 14 વાર (એક કિસ્સામાં તો દિવસમાં ચાર વાર) ત્રણે મળ્યા છે અને બહુમતીને બાજુએ રાખીને ઊંડી દેશભક્તિથી પરિચાલિત જ્ઞાનેશકુમારે ધોરાજી ચલાવી છે. કમાલ એટલી જ કરપીણ બીના તો એ છે કે આ બાબતે અભૂતપૂર્વ ગણાય એ રીતે જોશી અને સંધુએ કેબિનેટ સચિવ સોમનાથનનું લેખી ધ્યાન ખેંચ્યા છતાં તેઓ જેમને સીધા જવાબદાર છે તે વડા પ્રધાન સુધી આ વાત પહોંચ્યાનાં કે એમણે સંજ્ઞાન લીધાનાં કોઈ ઓસાણ નથી. રદ્દ કરાયેલ મતદારોથી માંડીને, નવા મતદારો અને સમગ્ર મતદાર યાદી અંગેની આઇ.ટી. યંત્રણા, ક્યાં છે અતોપતો કોઈ વાતે ? ખોજખબરી રિતિકા ચોપરાએ કહ્યું છે કે આ બાબતમાં જવાબદારોને ભાવતું બહાનું ‘સિસ્ટમ હર્ડલ’નું છે. આ હર્ડલની ગંગોત્રી ક્યાં છે? તમે ઇ.આર.ઓ. કહેતાં ઈલેક્ટોરલ રજિસ્ટ્રેશન ઓફિસર કને નામની નોંધણી ને ખરાઈ કરાવી રાજીના રેડ હો તો ભલે પણ, ચોટી તો સેન્ટ્રલાઇઝડ વ્યવસ્થા કને દિલ્હી દફતરે છે જેમાં સૉફ્ટવેર દાદ  નથી આપતું; છતી નોંધણીએ તમે વાસ્તવમાં  અનપરસન  તે અનપરસન.

સરકાર તો સાફદિલ છે. સર્વોચ્ચ અદાલતના વડા ન્યાયમૂર્તિને બેધડક બાદ રાખીને ચૂંટણી કમિશનરની પસંદગીનો એને છોછ નથી. ખુદ ચૂંટણીને નકો નકો બનાવી મેલતા સિસ્ટમ-કબજાનું, કહો કે  ધાર્યા મતદારો ચૂંટવાનું એનું રાજકારણ છે. આ ઉઘાડે છોગ રવૈયા સામે સડક પર આવવું કદાચ અનિવાર્ય બની રહ્યું છે. કેટલાક વખત પર ઇન્ડિયા બેઠકમાં રાહુલ ગાંધીએ પ્રતિરોધની રાજનીતિની જિકર કરી હતી … છે કોઈ લેવાલ?

21 સપ્ટેમ્બર 2026 

e.mail : prakash.nireekshak@gmail.com

મુદ્દાની વાત એ છે કે જનતાએ ક્યારેક જેમને લોકશાહી વિકલ્પ તરીકે પસંદ કર્યા હશે હવે ધરાર લોકશાહીના વિકલ્પે આગળ વધવાની ફિરાકમાં છે

પ્રકાશ ન. શાહ

આજે સત્તરમીએ સંજવારી વેળાએ અને ઊતરતી રાત્રિએ દિલ્હીથી માંડી દેશ આખો દીવડે ઝળહળાવવાનો પક્ષના સરનશીનનો આદેશ છે; કેમ કે વડા પ્રધાનનો જન્મદિવસ છે અને  ગુજરાતથી એ હોદ્દે ચઢ્યા એ વિશ્વઘટનાને અધધધ પચીસ વરસનાં વહાણાં  તરતનાં અઠવાડિયાંમાં વાશે એના શોરઉજવણાં ખાસા મહિનો માસ ચાલશે. જશનને ઝભલું પણ રૂડું ચઢાવ્યું છે – સેવા સંકલ્પ અભિયાન. એમનાં મોમાં સાકરશેલડી, સાહેબો, સાકરશેલડી.

સવાલ કમબખ્ત એ છે કે દોમ દોમ દીવડાના ઝગ ઝગ ઝગારામાં જરી અંજપો ઓસરતે શું શું દેખાશે. પાછળ નજર કરતાં શરૂના ગાળાનું  પ્રચારધુમ્મસ હટતાં જૂન 2024ની વિજયહાંફ અને એથી પણ સવિશેષ તો હમણેની જંતરમંતર ઝંઝા વરતાશે. એ ઝંઝામાં બને કે પેલા દીવડા  બુઝાતા પણ માલુમ પડે. જો કે એ ઓર બુઝાય તે પહેલાં જેન ઝી અને ઝેન આલ્ફાની મશાલો પ્રજ્વલિત થતી દેખાય અને ધનુષ્યભંગ સાથે પરશુરામને બદલે રામનું સ્થાપિત થવું એ વાલ્મીકિનું રામાયણ દર્શન પણ જુદેસર અંગડાઇ લઇ ઉઠે. ભાઈ, યે તો અંગડાઇ હૈ, આગે ઓર લડાઈ હૈ એ મતલબનો નેહા બોરાનો ટંકાર બલકે રાહુલનો રંગ રણકાર પણ છાત્રોંકી ગુંજ સાથે સહસા સ્ફોટ કરતો વરતાય.

મુદ્દે એક નવી જ નસલ આવી છે ચિત્રમાં : ખરાખોટા જૂના જખ્મો  બાબતે ટાંકાતોડ ટેભામરોડ વિચારધારાકીય આથા અમળાટના કળણમાં નહીં ખૂંપતા એ વાસ્તવિક સવાલોનાં, એ સવાલો બાબતે હુક્મરાનોની કામગીરીનાં લેખાંજોખાં લેવા ચહે છે. દેશભક્તિનાં ગર્જનતર્જનની રાજનીતિની આરપાર દેશ માટેની સાચુકલી પ્રીતિપૂર્વક એ કથિત  વિકાસનો વાંસો જોયો નહીં જોયો નથી કરતી. કોક્રોચ કર્મશીલોએ શાળાઓની તપાસ હાથ ધરી તે એમના  રચનાત્મક અભિગમની એક સાહેદી આપતી બીના છે, સરસ તો એ બન્યું  કે એમણે વિપક્ષી હાથા તરીકે ભા.જ.પ. શાસિત રાજ્યોમાં પોતાની તપાસ સીમિત નહીં રાખતાં કૉંગ્રેસ, ઝામુમો, આપ રાજ્યોમાં પણ પ્રયાસ કર્યો. રાતવરત રીલ ઉતારી પ્રતિસાદ આપવાની કોશિશ પછી અને છતાં ભા.જ.પ. નેતૃત્વે પોતાનાં રાજ્યોમાં તપાસકોશિશને ધુત્કારી કાઢી જ્યારે ઈતર રાજ્યોએ ટીકા સહિતનાં તપાસતારણો વિશે કોક્રોચ ટીમ સાથે દિલખુલાસ  વાતચીતનો રવૈયો અપનાવ્યો.

ભા.જ.પી. પૉર્ન પૅડલર અમિત માલવિયાના ખેલને ખતમ કરી ડિજિટલ દુનિયામાં સુવાંગ સ્વતંત્ર  અખત્યાર ધરાવવા લાગેલ જેન ઝી અને જેન આલ્ફા 2029ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ખાસો મોટો મતદારસમૂહ હોવાનો છે. 2014 અને 2019ની વિકાસવાર્તા કે કોમી પેચપવિત્રાની કરી પૂર્વવત ચાલવાની નથી. સંઘસ્થાનોમાં ઉછરેલી પેઢીઓ ઘરઆંગણે જેન ઝી અને જેન આલ્ફા સાથે આંખમાં આંખ મિલાવીને વાત કરવાની સ્થિતિમાં નથી.

ઘડીભર થાય છે કે હું આ ચર્ચા શીદ લંબાવું છું. લોકશાહી વિકલ્પની આપણી શોધમથામણ  આજે ખુદ લોકશાહીના વિકલ્પ ભણી ધસમસી રહેલ છે. 1974-75માં એક તબક્કે આવો ભય વરતાયો હતો અને જે.પી. પ્રતાપે દેશજનતાએ એનો જવાબ પણ રૂડો આપી જાણ્યો હતો. પણ ત્યારે એક સુખ હતું એમ આજના અનુભવે સમજાય છે. એ સુખ નામકે વાસ્તે પણ બંધારણીય સુધારાની રીતે અંજીરપાંદ ચેષ્ટાનું હતું. એની સામે લડીને આજે વારસાઇનો ખેલ પાડતા હાકેમોએ અઘોષિત કટોકટીનો ઘોર બંધારણીય અંચળો અસ્ત્રીબંધ  રાખવાની મહારત હાંસલ કરી છે.

લોકમાં સત્તાનું સ્થાપન ને સંગોપન એ લોકશાહીનો સહજ ધર્મ છે. જેન ઝી અને જેન આલ્ફા એની ઉપાસના કાલીઘેલી પણ ઝંખે છે. આજના હાકેમો ‘પાવર ઈન પીપલ’ને બદલે ‘પીપલ ઈન  પાવર’ની ધરાર ફિરાકમાં છે. મતાંકન  (સર), સીમાંકન (ડિલીમીટેશન) અને વન નેશન-વન ઇલેકશન એ પદ્ધતિએ હાથ ધરાયેલ કારવાઈ એ જ દિશામાં છે. દીવાઓના અંજાપા અને  એથી અંધાપામાં આ ન દેખાય તો પણ જંતરમંતરદીધી ઇતિહાસમશાલ તો છે.

16 સપ્ટેમ્બર 2026 

e.mail : prakash.nireekshak@gmail.com

નિર્મલા અને પ્રભાકર બંને હોંશે હોંશે મોદી જગનમાં હોંશે હોંશે સમિધ સહ જોડાયાં : નિર્મલા નાણાં પ્રધાન બન્યાં પણ પ્રભાકર શરૂઆતના ઉમંગ પછી પાછા પડ્યા, કેમ કે ડેટામુક્ત વિકાસવાર્તા એમના અર્થશાસ્ત્રીય ઉછેરના પલ્લે પડતી નહોતી.

પ્રકાશ ન. શાહ

દેશનું હાલનું ચિત્ર ઝડપથી પલટાઈ રહેલું માલૂમ પડે છે. અફરાતફરીનો દોર બાદ કરતાં  સામાન્યપણે હર ચૂંટાયેલી સરકાર સામે અઢીત્રણ વરસે વિરોધસૂર ઊઠવા માંડે અને પછી તે કારગત થાય અગર ન થાય પણ હાજરી જરૂર પુરાવે. 2014 અને 2019ની ચૂંટણી પછીનું ચિત્ર  એ બંને ગાળામાં નોટબંધી સહિતની મહાઘટનાઓ છતાં સરવાળે સત્તાપક્ષ માટે સુવાણનું રહ્યું  હતું. મનમોહન સરકાર પરત્વે ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો ઉછાળવામાં આવ્યા તે વાસ્તવિક ધોરણે હદ બહારના હતા અને કૉમ્પ્ટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ વિનોદ રાયે કરેલા જાતભાતના દાવા ઘોડા ભાગી ગયા પછી તબેલાને તાળું મારી, રાયે ખુદ કહ્યું એમ નકરા નોશનલ હતા. ગૃહમાં કેગના હેવાલો બાબતે વેળાસર રજૂઆત અને વિગતવાર ચર્ચાના ઉલાળિયામાં વિલસતા    ગુજરાત મૉડેલ સામે મનમોહન સરકારની કામગીરી એક જુદું જ ચિત્ર રજૂ  કરે છે. તે  મનમોહન સરકારના તત્કાલીન ટીકાકારો આજે અચકાતે ખચકાતે પણ સ્વીકારે છે. ખેર, ભૂતકાળમાં ઝાઝું નહીં ખેંચાતાં અહીં મુદ્દો માત્ર એટલો જ છે કે મનમોહન દસકાને બદલે મોદી દસકો જનમાનસ પર ખાસી મોહિનીથી પ્રસાર થઇ ગયો. પણ બીજા દસકાને છેડે ચૂંટણી પરિણામમાં સાફ સમજાયું તેમ મોહભંગ અને સ્વલ્પ પણ પુનર્વિચારની પ્રક્રિયા શરૂ થઇ ચૂકી છે. અબકી બાર ચારસો પાર – એ જય ઘોષ ભેંકાર ભોંઠો પડ્યો અને સત્તાપક્ષ પોતાને જોરે બહુમતીએ પહોંચતાં સુધીમાં તો હાંફું હાંફું થઈ ગયો. તેમ છતાં, કોઈ વૈકલ્પિક પણ પ્રચારથી મોટું બીજું સત્ય અહીં અગરાજ  કથાનક ભરસંકેતે પણ હજુ નેતા પ્રતિપક્ષની સ્વીકૃતિ પછીના ટેઇક ઑફ તબક્કે છે કે કેમ તે કદાચ પકડાતું નહોતું. આજે ચિત્ર ત્વરિત બદલાતું લાગે તો એની પાછળ તત્કાલ  નિમિત્ત જંતરમંતર જેન ઝી ઉદ્રેકનું  છે, અને એ માટેની ભોંય 2023ના સપ્ટેમ્બરમાં રાહુલ ગાંધીએ હાથ ધરેલ ભારત જોડો પદયાત્રા થકી કેળવાયેલ છે.

ઓસરતી કથા અને ઊભરતા કથાનકનું રહસ્ય એ હકીકતમાં પડેલું છે કે વાણીવ્યાપાર અને ચાટુકારિતા (આગલી સરકારો સામે હમણેનાં બાર વરસનું જાહેરખબરનું પ્રમાણ  તપાસો) સામે અને સોફિસ્ટ્રી તેમ જ આવી પડ્યો. આપે તો અબ્દુલ્લા રહ્યા ડેમેગોગી સામે વાસ્તવિક વિગતો ખાલી ખાલી ખખડે છે. નિર્મલા અને પ્રભાકર બંનેની જોડી જે.એન.યુ.માં જામી .લંડનમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ પછી દેશમાં નવનિર્માણ વાસ્તે બંનેએ હોંશે હોંશે મોદી જગનમાં જોડાવું પસંદ કર્યું. નિર્મલા નાણાં પ્રધાન બન્યાં પણ પ્રભાકર શરૂના ઉમળકા અને જોસ્સા પછી પાછા પડ્યા. આરંભે બેત્રણ વરસ ખાતાવાર અહેવાલો વગેરે જોવાતપાસવાનું બન્યું હશે પણ તે પછી એ બધું બેમતલબ લાગવા માંડ્યું. પ્રભાકરને સાદું પણ બુનિયાદી સત્ય એ સમજાઈ રહ્યું કે અહીં પ્રચારથી મોટું કોઈ સત્ય નથી અને ઢોલનગારાંથી વડેરી કોઈ સાહેદીનથી. વિકાસની વાતો વાયરે ચડે છે પણ એ માટે  ડેટા જેવી તુચ્છ બાબતોની કોઈ જરૂરી નથી.

લાંબે ન જઈએ અને આજકાલની જ એકબે વિગતો ઉતાવળે નોંધીએ તો આ દિવસોમાં વાસ્તવિક જી.ડી.પી. બાબતે સરકારે જાહેરમાં જે દાવા કર્યા  છે (ખરું જોતાં લાળા ચાવ્યા છે)  એ કાબિલે દાદ  છે. એકાએક 7.8 ટકાનો વૃદ્ધિદાવો આવી પડ્યો અને આપણે તો રહ્યા અબ્દુલ્લા યાને બેગાની દિવાના શાદીમેં દિવાના. અને વીરનાયકે વળી ખુદ આશિકાના મિજાજમાં સટાક સેલ્ફી કેરો રંગ ગોકીરો પણ કીધો હશે … જય રામજી કી! પછી વળી કોઈકે પડદો ઉચક્યો કે તમે જે સરખામણી કરી તાનમાં આવી ગયા છો એમાં તો કરામત છે : એક ગણિત 2011-12ના વરસને પાયાનું માનીને ચાલે છે અને બીજું ગણિત 2022-23ને ધોરણે! (કોઈકે ટિપ્પણી પણ કરી કે મામલો ‘દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે’ના ડાયલોગ જેવો છે – બડે બડે દેશોમેં ઐસી છોટી છોટી બાતેં હોતી રહતી હૈ.) નકલી પાર્ટીઓ અને સ્થાપિત પક્ષને મુકાબલે એમના મોટાદઈત ફંડ, શો છે એનો ખુલાસો.

ઓજપાતી કથાએ અને ઊતરતે ગિલેટે નવ્ય કથાનક વિશે  વિમર્શ વધુ જરૂરી બને છે એ ભાગ્યે જ ઉમેરવાનું હોય.

09 સપ્ટેમ્બર 2026 

e.mail : prakash.nireekshak@gmail.com