અફઘાનિસ્તાન, મધ્ય પૂર્વ, આફ્રિકામાં અને બીજે પણ સ્ત્રીઓ પર થઈ રહેલા ભયાનક અત્યાચારો વિષે દુનિયા જાણે તો છે, પણ – એક અફઘાન લેખિકાએ એના એક પુસ્તકમાં વીંધી નાખે એવો પ્રશ્ન પૂછ્યો છે, ‘વ્હેર આર યુ, વર્લ્ડ, વ્હેર આર યુ?’ વિમેન્સ ઈક્વાલિટી ડે નિમિત્તે વાત કરીએ કેટલાંક હચમચાવી મૂકે તેવાં પુસ્તકોની …
યહૂદી નરસંહાર એ નાની, એકલદોકલ માણસથી છાને ખૂણે અમલમાં મૂકી શકાય એવી ઘટના નહોતી. એની પાછળ વ્યવસ્થિત પ્લાનિંગ હતું. દુનિયાના ઘણા દેશોને ખબર પણ હતી કે આવું કઇંક થવાનું છે, પણ કોઈ વચ્ચે આવ્યું નહીં, રોકવાની ખાસ કોશિશ થઈ નહીં, સૌએ મૂક સાક્ષી બની તમાશો જોયો અને 60 લાખ નિર્દોષ માણસો રહેંસાઈ ગયા. ભારતના ભાગલા, હિરોશિમા પર ફેંકાયેલો અણુબોમ્બ આવી અનેક ઘટનાઓનો ઇતિહાસ કઇંક આવો જ છે. અફઘાનિસ્તાન, મધ્ય પૂર્વ, આફ્રિકામાં અને બીજે પણ સ્ત્રીઓ પર થઈ રહેલા ભયાનક અત્યાચારો સંદર્ભે આપણા બધાનું વલણ કઇંક આવું જ છે. એક અફઘાન લેખિકાએ એના એક પુસ્તકમાં વીંધી નાખે એવો પ્રશ્ન પૂછ્યો છે, ‘વ્હેર આર યુ, વર્લ્ડ, વ્હેર આર યુ?’
૨૬ ઓગસ્ટે વિમેન્સ ઈક્વાલિટી ડે એટલે કે સ્ત્રી સમાનતા દિન, અમેરિકામાં મહિલાઓને મતદાન કરવાનો અધિકાર મળ્યો તેની સ્મૃતિમાં ઉજવાય છે – સ્ત્રીઓને સમાજમાં માનભર્યું સ્થાન, સમાન તકો અને લિંગ સમાનતા અંગે જાગૃતિ લાવવાના આ અવસર નિમિત્તે વાત કરીએ થોડાં પુસ્તકોની, જે આપણને એક નવા તો નહીં, પણ આપણે જેને જોવા છતાં ન જોયું કરીએ છીએ એવા એક જુદા વિશ્વ તરફ.
ખાલીદ હુસૈનીની નવલકથા ‘થાઉઝન્ડ સ્પ્લેન્ડિડ સન્સ’ ત્રીસ વર્ષની લડાઈ અને અફઘાનિસ્તાનમાં એ દરમિયાન આવેલાં મોટાં પરિવર્તનો વચ્ચે જીવતી બે અફઘાન સ્ત્રીઓ મરિયમ અને લયલાની વાત છે. મરિયમની કુંવારી મા આત્મહત્યા કરે છે, પિતા અપનાવતો તો નથી, પણ તેનાથી ઘણા મોટા રશીદ સાથે પરણાવી દે છે. રશીદ તેને ખૂબ ત્રાસ આપે છે. લયલા લડાઈમાં ઘર-પરિવાર-પ્રેમી તારીક બધું ગુમાવી લાચાર થઈ રશીદ સાથે નિકાહ કરી લે છે. તાલિબાન કાયદાથી વધારે હિંસક બનેલા રશીદ સામે ટકવામાં બંને એકમેકને મદદ કરે છે. તારીક પાછો આવ્યો છે એ ખબર પડતાં રશીદ લયલા પર તૂટી પડે છે. તેને બચાવવાની કોશિશમાં મરિયમ રશીદને મારી નાખે છે, ફાંસીની સજા વહોરી લે છે અને લયલા અને તારીકને ભાગી જવાનો મોકો આપે છે. તાલિબાન શાસનનું પતન થતાં તારીક અને લયલા દેશના નવનિર્માણ માટે પાછાં ફરે છે. નવલકથાના શીર્ષકમાં ઈરાની કવિ સૈબ તબ્રિજીના શબ્દો છે – ‘કાબુલની સ્ત્રીઓ … દીવાલો પાછળ ઢંકાયેલા હજારો ભવ્ય સૂર્યો.’
આંતરરાષ્ટ્રીય બેસ્ટ સેલર ‘ડેઝર્ટ ફ્લાવર’ પ્રખ્યાત સુપરમોડેલ, લેખક અને માનવ અધિકાર કર્મશીલ વારિસ ડીરીની કેથલીન મિલર સાથે લખાયેલી આત્મકથા છે. વારીસનો અર્થ થાય રણનું ફૂલ. સોમાલિયાના રણમાં ભટકતા એક પરિવારમાં જન્મેલી વારીસ દસ વર્ષની થતાં પહેલાં ભૂખમરો, બળાત્કાર અને ફિમેલ જેનિટલ મ્યુટિલેશન – નાની છોકરીઓનાં જનનાંગને, જીવતી ચામડી અણઘડ રીતે કાપી-સીવી દેવાની પ્રથા – નો ભોગ બની. એક મોજણી મુજબ આ પ્રથાનો ભોગ બનેલી સવા બે કરોડ જેટલી સ્ત્રીઓ આજે હયાત છે. 13 વર્ષની ઉંમરે 60 વર્ષના માણસ સાથે લગ્ન નક્કી થતાં વારીસ ઘર છોડી રણમાં સેંકડો માઈલ ચાલી મહામુશ્કેલીએ લંડન પહોંચી. નોકરાણી, સફાઇ કામદાર, વેઇટ્રેસ જેવાં કામો કરતી વારીસને એક ફોટોગ્રાફરે આકસ્મિક રીતે શોધી. જોતજોતામાં તે સુપર મોડેલ બની, પ્રખ્યાત બ્રાન્ડ્સ માટે કામ કર્યું, થોડો અભિનય પણ કર્યો. 1997માં તે એફ.જી.એમ. વિરુદ્ધ જાગૃતિ લાવવા માટે યુનાઈટેડ નેશન્સનની વિશેષ રાજદૂત બની અને ડેઝર્ટ ફ્લાવર ફાઉન્ડેશનની સ્થાપના કરી.
જીન સેસનની ‘લવ ઇન અ ટોર્ન લેન્ડ’ પણ સત્યઘટનાત્મક આંતરરાષ્ટ્રીય બેસ્ટસેલર છે. તેમાં ઇરાકમાં સદ્દામ હુસેન દ્વારા કુર્દિશ લોકોdesert પર થયેલા અત્યાચાર અને અનફાલ અભિયાન દરમિયાન પાંગરેલા પ્રેમની સંઘર્ષગાથા છે. આરબ પિતા અને કુર્દિશ માની દીકરી જોન્ના અને સ્વાતંત્ર્યસેનાની પેશ્મેર્ગા પ્રેમ કરી પરણ્યાં. આખી વાત અત્યંત ખતરનાક પરિસ્થિતિઓ, ઊડતાં પક્ષીઓ ટપોટપ આકાશમાંથી પડે – લોકો કામચલાઉ અંધ થઈ જાય એવા રાસાયણિક બોમ્બમારા ને વિકટ પહાડો પર ટકવા મથતા પ્રેમીઓની છે. કુર્દિશ પરંપરાઓ, જીવનશૈલી અને એ પ્રદેશની સુંદરતા પણ સાથે વણાતી આવે છે.
ડૉ. ક્વાન્તા અહેમદનું પુસ્તક ‘ઇન ધ લેન્ડ ઓફ ઇનવિઝિબલ વિમેન’ એક પાકિસ્તાની મૂળનાં બ્રિટિશ-મુસ્લિમ મહિલા ડૉક્ટરની સાઉદી અરેબિયાની સફર અને ત્યાંના વાસ્તવિક અનુભવોની સત્યકથા છે. અમેરિકાના વિઝા ન મળવાને કારણે સાઉદી અરેબિયાના રિયાધ શહેરમાં કરેલી નોકરી દરમ્યાન વિદેશીઓ પર અવિશ્વાસ અને નારીદ્વેષના વાતાવરણમાં એક મહિલા ડૉક્ટર તરીકેના પોતાના અનુભવના વર્ણન સાથે તેણે ત્યાંની ‘અદૃશ્ય’ મહિલાઓની કઠોર વાસ્તવિકતા અને એની વચ્ચે પણ પાંગરતા આનંદ અને હિંમતને બિરદાવ્યાં છે.
‘કાબુલીવાલાર બંગાલી બહુ’ એ સુશ્મિતા બેનર્જીનું સંસ્મરણ પુસ્તક છે. બંગાળી બ્રાહ્મણ પરિવારની સુશ્મિતા અફઘાન ઉદ્યોગપતિ જાંબાઝ ખાન સાથે લગ્ન કરી અફઘાનિસ્તાન ગઈ. ત્યાં જઈને જાણ્યું કે જાંબાઝને પહેલેથી જ એક પત્ની હતી. આઘાતને પચાવી તે જાંબાઝના બહોળા કુટુંબ સાથે રહી, પણ જાંબાઝ તેને ત્યાં જ મૂકીને કોલકાતા ચાલ્યો ગયો. ભાગવાના બે નિષ્ફળ પ્રયાસો પછી દેહાંતદંડનો ફતવો બહાર પડ્યો. ગામના વડાની મદદથી છેવટે એ કાબુલ થઈને મહામહેનતે ભારત આવી. દસેક વર્ષ પછી અફઘાનિસ્તાન જઈ સ્થાનિક મહિલાઓના જીવન અને આરોગ્ય માટે કામ કરતાં સુશ્મિતા પર તાલિબાન આતંકવાદીઓએ જાસૂસીનો આરોપ મૂક્યો અને હત્યા કરી. બોલીવુડ ફિલ્મ ‘એસ્કેપ ફ્રોમ તાલિબાન’ આ કથની પરથી બની હતી.
અફઘાન-અમેરિકન લેખિકા નાદિયા હાશ્મીની નવલકથા ‘અ હાઉસ વિધાઉટ વિન્ડોઝ’ની નાયિકા ઝેબા ક્રોધી પતિ અને ચાર બાળકો સાથે ગામડામાં રહે છે. એક દિવસ પતિ ઘરના આંગણામાં અત્યંત ક્રૂર રીતે મૃત્યુ પામેલો મળી આવે છે, ઝેબાનાં કપડાં તેના લોહીથી ખરડાયેલાં છે. પોલીસ તેને કાબુલની હાઉસ વિધાઉટ વિન્ડોઝ તરીકે ઓળખાતી મહિલા જેલમાં પૂરી દે છે. જેલ એના નામ પ્રમાણે અંધારી, બંધિયાર અને ત્રાસદાયક છે, પણ પુરુષપ્રધાન સમાજથી કચડાયેલી સ્ત્રીઓ માટે તે સલામત અને મોકળાશ આપતી જગ્યા છે. અનેક સ્ત્રીઓ ઓનર કિલિંગ, ઘરેલુ હિંસા, જાતીય આક્રમણથી બચવા પણ જેલમાં આવી છે. આ સ્ત્રીઓ જેલમાં એકબીજાનો સહારો બને છે. માનવઅધિકારમાં માનતો એક અફઘાન-અમેરિકન વકીલ યુસૂફ હેરાનગતિ વહોરીને પણ ઝેબાને ન્યાય અપાવવા મથે છે. ઝેબાની માતા ગુલનાઝને ગામલોકો જાદુગરણી ગણે છે. તે પણ પોતાની રીતે ઝેબાને બચાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
અને ‘આઈ.એમ. નુજૂદ, એજ 10 એન્ડ ડિવોર્સ્ડ’ – યેમેનની નુજૂદ અલી નામની બાળકીનું હચમચાવી મૂકતું આત્મકથન છે. નુજૂદ માત્ર દસ વર્ષની હતી, ત્યારે તેના પિતાએ તેનાથી ત્રણ ગણી મોટી ઉંમરના પુરુષ સાથે તેનાં લગ્ન કરાવી દીધાં. ભારે માનસિક અને શારીરિક અત્યાચારથી ત્રાસી તે સીધી યેમેનની કોર્ટમાં પહોંચી ગઈ અને ન્યાયાધીશ સમક્ષ તલાકની માગણી કરી. સ્થાનિક વકીલો અને પત્રકારોની મદદથી તેણે છૂટાછેડા મેળવવામાં સફળતા મેળવી. આ ઘટનાએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે બાળલગ્નો સામે મોટો અવાજ ઉઠાવ્યો. પુસ્તક અહીં અટકે છે. અરુણોદય પ્રકાશન અને મીનલબહેન દવેએ આ પુસ્તક ગુજરાતીમાં ઉપલબ્ધ કરાવ્યું છે.
નુજૂદ બાળલગ્નો સામેના સંઘર્ષનું આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતીક બની, પણ પિતા સુધર્યા નહીં. ફ્રેંચ પબ્લિશરે ખરીદી આપેલા ઘરમાંથી પિતાએ તેને કાઢી મૂકી અને ભણવા માટે આવેલા ફંડમાંથી ત્રીજી પત્ની ખરીદી. આ તો હતી છેલ્લા પાંચ દાયકામાં લખાયેલી સ્થાપિત અન્યાયી પરંપરાઓ સામે સ્ત્રીના અસ્તિત્વના સંઘર્ષની કેટલીક કથાઓ – સ્ત્રીસશક્તીકરણના યુગમાં દુનિયાના કોઈ ખૂણે આવી અનેક સ્ત્રીઓ ઝઝૂમી રહી છે. એની આપણને ખબર તો છે, પણ આપણે ભૂલી ગયા છીએ કે અન્યાય કરવો, સહેવો અને એને ચૂપચાપ જોયા કરવો આ ત્રણે પાપ છે.
e.mail : sonalparikh1000@gmail.com
પ્રગટ : ‘રિફ્લેક્શન’ નામે લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “જન્મભૂમિ પ્રવાસી”, 23 ઑગસ્ટ 2026
