તમે કલ્પી શકો છો કે તમે, છત પરની ગરોળીથી ડરી ડરીને, સંડાસમાં કમોડ પર સીસી કરી રહ્યા હો, અને અચાનક લાઈટ ગૂલ થઈ જાય, અને પૂરા બે કલાક સુધી એ અંધકારમાં, ગરોળીના ડર વચ્ચે, અસહાય પુરાઈ રહો તો તમારી શું વલે થાય ?

શાંતિકાકાનો આ અનુભવ જાણવા જેવો છે.

આ શાંતિકાકા ૭૪ વર્ષના વયોવૃધ્ધ સજ્જન છે. સજ્જન તો ના કહેવાય, કારણ કે જુવાનીના દિવસોમાં, સંજીવકુમારના વહેમમાં કંઈ કેટલા ય ખેલ કરી ચુક્યા છે, પણ પાછલી ઉંમરે, પ્રોસ્ટેટની તકલીફો પછી, હિલોળા લેતા સમુદ્રનાં મોજાંઓ, ઠરીને શાંત થઈ ગયાં છે અને તેમની સમવયસ્ક બહેરી બૈરી શાંતા સાથે શેષ જીવન વ્યતિત કરી રહ્યા છે.

હાં … તો, આ શાંતિકાકાને કેન્સરનું ડાયગ્નોસિસ થયું છે. રેડીએશન અને સર્જરીમાંથી પસાર થઈ ચુક્યા છે. બાવન વર્ષના લગ્નજીવન પછી, તેમની નિઃસંતાન પત્ની માટે ભવિષ્યની આર્થિક વ્યવસ્થા કરવા માટે, અમેરિકાથી અમદાવાદ આવ્યા છે. એક જમાનામાં જ્યાં ખુલ્લા ખેતરો હતા અને આંબાનાં વૃક્ષોથી વનરાજી મહેંકતી હતી, એવા સ્થળે તેમણે એક નાનકડું ૬૪ વારનું ઘર બાંધ્યું હતું, અને ભવિષ્યમાં, પોતે રિટાયર થયા પછી, આ ઘરની પછવાડે ખુલ્લા ખેતરમાં, આંબાના ઝાડ નીચે ખાટલો ઢાળીને, પુસ્તકો વાંચતાં વાંચતાં, શેષ જીવન વ્યતિત કરવાના સ્વપ્નો સેવ્યા હતા.

એ ઘરનું રિનોવેશન કરાવીને, પંદરેક દિવસથી રહેવા માંડ્યું હતું. હવે સ્વપ્નો સેવેલાં એ ખેતરો અને આંબાનાં ઝાડ તો રહ્યાં નથી. એની જગ્યાએ ઊંચા બહુમાળી મકાનો ઊભા થઈ ગયા છે. આમ તો શાંતાબહેન અને શાંતિકાકા શેષજીવન શાંતિપૂર્વક હ્યુસ્ટનમાં વિતાવી શકે તેમ છે, પરંતુ હવે, કેન્સરના નિદાન પછી, નિઃસંતાન શાંતિકાકાને પોતાની પત્ની શાંતાના ભવિષ્યની ચિંતા થાય છે, કે અરેરે ! એ બિચારી અંગ્રેજી જાણતી નથી, કાને સાંભળતી નથી, ગાડી ડ્રાઇવ કરતી નથી. અરે ! ચેકમાં સહી કરીને પૈસા ઉપાડતા પણ એને આવડતું નથી, ત્યાં એ એકલી આ દેશમાં કેવી રીતે રહેશે ? એટલે અત્યારથી જ ઇન્ડિયાની નેશનાલાઇઝ્ડ બેન્કોમાં, દર ત્રણ મહિને એના સેવિંગ્ઝ ખાતામાં વ્યાજ જમા થઈ જાય અને અમેરિકાની સોશ્યલ સિક્યોરિટીના પૈસા પણ જમા થતા રહે એવી વ્યવસ્થા કરવા, એ અમદાવાદ આવ્યા હતા.

આટલી પૂર્વભૂમિકા પછી મૂળ વાત પર આવીએ.

મેનોપોઝની પીડા અને પ્રોસ્ટેટની તકલીફો પછી, ઘણાં સમયથી પતિ-પત્ની સીંગલ બેડમાં, વચ્ચે ટીપોય પર દવાઓની શીશીઓ ગોઠવીને અલગ અલગ જ સૂતાં હતાં જેથી ઓઢવાનાની ખેંચાખેંચ એવોઇડ કરીને શાંતિથી ઊંઘી શકાય.

એ રાત્રે … લગભગ ત્રણ વાગ્યે, પહેલા શાંતાબહેન બાથરૂમ જવા ઊઠ્યાં. બાથરૂમમાંથી પાછા ફરતાં, રસોડામાં પાણી પીવા ગયાં. પછી તરત જ શાંતિકાકા ઊઠ્યા અને સંડાસમાં ઘુસ્યા અને કમોડ પર પીપી કરવું શરૂ કર્યું. રસોડામાં ગયેલા શાંતાબહેને સંડાસની લાઈટ ચાલુ જોઈ, એટલે એમને થયું કે પોતે લાઈટ બંધ કરવાનું ભૂલી ગયાં હશે, તેથી એમણે સંડાસની લાઈટ બહારથી ઓફ કરી નાંખી, અને સંડાસના દરવાજાને સાંકળ વાસી દીધી, અને જઈને પોતાના પલંગ પર, ગોદડુ ઓઢીને સૂઈ ગયાં.

લાઈટ ઓફ થતાં જ, શાંતિકાકા બૂમ પાડી ઊઠ્યા કે ‘અલી શોંતા, … હું બાથરૂમમાં છું. લાઈટ કર અને સાંકળ ખોલ.’…. પણ બહેરી શાંતા ક્યાંથી સાંભળે ?

શાંતિકાકાએ પીપી કરતાં પહેલાં જોયેલું કે એક જાડી મદમસ્ત લીલીછમ ગરોળી કમોડની બરાબર ઉપર, છત પર, વળગેલી હતી. શાંતિકાકાને નાનપણથી ગરોળીની બહુ બીક લાગે એટલે આ મદમસ્ત ગરોળીને જોતાં જોતાં જ એમણે હોસપાઈપ પકડી રાખેલો પણ પ્રોસ્ટેટને કારણે અતિ મંદ ગતિથી …. યુ નો વોટ આઈ મીન !

૭૪ વર્ષના પ્રોસ્ટેટ અને કેન્સર પેશન્ટ એવા શાંતિકાકા જોર જોરથી ‘શોંતા … શોંતાડી, દરવાજો ખોલ’ની બૂમો પાડતા જાય અને જોરજોરથી દરવાજાને ધધડાવતા જાય, પણ બહેરી બૈરી ક્યાંથી સાંભળે ? પાછળની સોસાઇટી ‘કામજ્યોતએપાર્ટમેન્ટ’ના રહીશો, ચોકીદાર બધા જાગી ગયા. શાંતિલાલની સોસાઈટીના પાડોશીઓ પણ રાત્રે ત્રણ વાગ્યે જાગી ગયા.

‘અરે … અમને તો રાત્રે ત્રણ વાગ્યે ઊંઘવા દો’ … સંડાસના કમોડની ઉપરના વેન્ટીલેટરના કાચમાંથી શાંતિકાકા જવાબ આપે …

પૂરા એકાદ કલાક સુધી આ તાયફો ચાલ્યો … એક બાજુ પેલી ગરોળીની બીક .. સાલી ગરોળી ફર્શ પર પડી હશે તો? ટૂંકી ચડ્ડી પહેરેલા શાંતિકાકા પેલી ગરોળી એમની લાજ લૂંટવાની હોય એમ બે ય હાથે ચડ્ડીને પકડી રાખે અને બૂમો તો પાડતા જ જાય … ક્યાંક ગરોળીને એની સહિયર ના મળી જાય !

શાંતિલાલની સોસાઈટીના પડોશીઓ આગળના દરવાજેથી ‘શાંતામાસી .. શાંતામાસી’ના પોકારો પાડે. પાછળની સોસાઈટીના રહીશો શાંતિલાલને ભાંડે … એમ ચાલ્યા કર્યું અને શાંતામાસી સુખપૂર્વક ઘસઘસાટ ઊંઘતાં રહ્યાં ….

હારી, થાકીને શાંતિલાલે છેવટે પોતાના હથિયારો હેઠા મૂકી દીધા, અને છેલ્લે છેલ્લે કમોડના વેન્ટીલેટર પાસે જઈને પાછળની સોસાઈટીના રહીશોને કહ્યું :

‘મારા અજાણ્યા દોસ્તો … તમે તો કોઈએ મને જોયો નથી કે ઓળખતા નથી. હવે  મને લાગે છે કે મારું મોત જ મને છેક અમેરિકાથી અમદાવાદના આ અંધારિયા, ગંધાતા સંડાસમાં મરવા માટે ખેંચી લાવ્યું છે. જેના ભવિષ્યની સલામતીને ખાતર હું અહીં આવ્યો, એ મારી બાવન વર્ષના લગ્નજીવનની સંગિની પણ આ છેલ્લી ઘડીએ મારો અવાજ સાંભળી શકતી નથી. હું એને અલવિદા પણ કહી શકતો નથી. પેલી ગરોળી ગમે તે ઘડીએ મારા આ પાર્થિવ શરીરને સ્પર્શી લેશે અને મારું શરીર લીલુછમ થવા માંડશે. હું મોતને મારી સમક્ષ જોતો રહીશ અને આટઆટલા પૈસા હોવા છતાં, મેડિકલ સહાય વગર હું મોતને ભેટીશ. હું બાથરૂમના દરવાજા પાસે જ સૂઈ જાઉં છું. અને મોતની પ્રતિક્ષા કરું છું.

હવે કોઈ બારણાં ખખડાવીને કોઈની ઊંઘ ના બગાડશો. ફરી જ્યારે મારી પત્નીને બાથરૂમ જવાની ચળ ઉપડશે અને એ બાથરૂમ ખોલશે, ત્યારે એને મારો મૃતદેહ જોવા મળશે. શાંતાનો કોઈ દોષ નથી. એ બિચારી બહેરી છે. એણે જાણી જોઈને થોડો મને પૂરી દીધો છે ? આ તો મારી નિયતિ હતી. દોસ્તો … મારું મરણ એક વાત કહી જાય છે .. આખી જિન્દગી તમે પૈસા બચાવો, ગણ ગણ કરો, એની વ્યવસ્થા કર્યા કરો પણ નિયતિએ એ પૈસાની વ્યવસ્થા એની રીતે જ કરી રાખી છે. તમે તો એ પૈસાના વ્યવસ્થાપક જ હતા … એમ.ડી. એન્ડર્સન કેન્સર હોસ્પિટલ તમારું દુઃખ થોડું હળવું કરી શકે છે, પણ પાંચમની છઠ્ઠ નથી કરી શકતી.’

શાંતિલાલ શાંતિપૂર્વક સંડાસના દરવાજે બેસી પડ્યા. હવે એને પેલી ગરોળીની બીક નહોતી લાગતી. મૃત્યુને ભેટવાની તૈયારી કરી લીધા પછી કોઈ ડર નથી રહેતો.

સવારે પાંચ વાગ્યે, શાંતામાસી ઊઠ્યાં, સંડાસનું બારણું ખોલ્યું અને ઝોકું ખાઈ ગયેલા શાંતિકાકાને જોઈને હેબતાઈ જ ગયાં.

હવે ચીસ પાડવાનો વારો એમનો હતો.

આમ તો આટલેથી આ વાર્તા પૂરી કરી શકાય. વિવેચકો કહે કે ચોટદાર અંત સાથે વાર્તા પૂરી થઈ. પણ ના …

મારી વાર્તાનો અંત આ નથી. શાંતિકાકા ઊંઘમાંથી જાગ્યા હોય એમ ઊભા થયા. બહેરી પત્નીને વળગીને ખૂબ રડ્યા. ઘરની બહાર નીકળીને ખુલ્લા આસમાન સામે જોઈને ઊંડા ઊંડા શ્વાસ લીધા. ફરી સંડાસમાં જઈને પેલી છત પર વળગીને ચૉટેલી ગરોળીને જોઈ. ગરોળી આટઆટલી ધમાલ, બૂમાબૂમ વચ્ચે પણ સ્થિતપ્રજ્ઞ શી એમ જ છતને વળગેલી હતી. એ શાંતિકાકાનું મોત બનવા નહોતી આવી.

શાંતિકાકાએ એ ગરોળીને બે હાથ જોડીને પ્રણામ કર્યા.

લખ્યા તારીખ –   ૨૮ માર્ચ ૨૦૧૫

e.mail : navinbanker@yahoo.com

“Britain celebrates Gandhi today because while oppose he did, he opposed it in a cause that Britain now sees was just”

Last Saturday [14 March 2015], a new statue of Mahatma Gandhi was unveiled in Parliament Square. Here, Mukulika Banerjee offers a brief overview of the ceremony and Gopalkrishna Gandhi’s sensitive speech is posted in full.

On a sunny spring morning on 14th March 2015, as Big Ben struck half past ten, a short and beautifully orchestrated ceremony marked the unveiling of a statue of Gandhi in London’s Parliament Square. The speeches were very well done: by India’s Finance Minister Arun Jaitley, a beautifully read passage by the biggest living star of Indian cinema Amitab Bachchan, a fantastic one from Britain’s Prime Minister David Cameron (highlight : ‘this is a proud day for Britain to be able to honour Gandhi’) and an eloquent, profound one by Gandhi’s grandson and retired civil servant and diplomat Gopalkrishna Gandhi that addressed the ambivalence many feel about honouring Gandhi in a world full of arms deals and relentless violence.

Best of all, the statue when it was unveiled was beautiful in bronze and set on a low pedestal; the sculptor Philip Jackson has achieved a remarkable likeness to the Mahatma and the statue will no doubt become a must see attraction for visitors to London especially for the historic setting so full of irony and possibilities. Gandhi’s new neighbours are his old ‘friends’ Winston Churchill and Jan Smuts among many others including Nelson Mandela. Emertius Professor at LSE, Lord Meghnad Desai and his wife worked hard to raise the money for the statue that was achieved at the behest of the Cameron led government.

Gopalkrishna Gandhi’s speech

“He looked rather like this, sixty-eight years ago, to his assassin.

He looked straight into his eyes, quite exactly like this.

Gandhi was walking, of course, not standing. And he walked straight into those three bullets.

He embraced those darts, he did. With the might of his pain for others, the depth of his faith in God, he hugged them.

He had fought for years to prevent the division of India along the lines of religions.

But with that division a fact, he fasted for peace amongst the two main peoples of India – Hindus and Muslims – and for trust between the newly independent India and new-born Pakistan which included what now is Bangladesh.

Had he lived, he would have asked to have the man who shot at him freed. He had, as we know, been greatly influenced by Jesus, the Christ. Gandhi had just begun to dream to work for a new India that may or may not be rich, may or may not be powerful, but which will be fair and just, to its own poor, and to the immiserated everywhere.

He believed in learning from Truth – the one with the capital ‘T’ – and from the many truths of India, the truths that made her great, the truths that keep her small – and not running away from them, papering them over or prettifying them. Peace and its offering, happiness, can only come by acknowledging what I real. He said “the way of peace is the way to truth”.

Gandhi scorched by his love, he healed by his fire.

We need him in India today more than we ever have. He said there was so much he had left unfinished he would like to be re-born.  But he would not want us to be looking out for the re-born Gandhi. In any case, that would be a loser’s way of doing things. Gandhi was no loser. India is no loser. India finds herself, from the debris of her mistakes, the ruins of her aspirations. Whenever she has been considered ‘lost’, she has been found by an astonished world, a relieved world, to be the mother of her greatest son, Gautama the Buddha in the composure that lies beneath the turbulence, and to the genius of her immensely wise and even sagacious people, of all faiths and of the other great faith – faith in their striving hands. I have used ‘she’ for India with deliberation for that ‘she’, the woman in India, worshipped in concept but neglected, exploited, abused in reality, is one of the scorching truths of India.

The fact that London, the capital of the then Imperial Power  he dis-engaged India from, raises a statue for him even as India has some people contemplate a temple for his assassin, shows that Gandhi’s work for freedom of belief and expression succeeds in the most unbelievable ways.

You were not infallible Mohandas Gandhi. You erred often, as your wife, Kasturba, knew more than any other person. But you owned your errors, tried always to be better than your best. Bronzed and hearkening, here, in what once was your ‘opposite ground’, you will give heart to those who want a world that does not fear the bully, the bomb or the blatant lie. You will show us, too, that money cannot buy, nor power suborn, the truth.

On behalf of his ‘family’, which means not just his biological descendants alone – he did not elevate family descent – but all those anywhere who experience the tyranny of bigotry and exploitation and try to resist it, I felicitate Great Britain and Her Majesty’s Government for creating space for this Gandhi statue on this great Square. That large ‘family’ celebrates the fact  of his statue taking its place right beside that of his political descendant, Nelson Mandela. How many countries celebrate the life-work of a man who opposed it with vehemence for more than three decades? Not many. Britain celebrates Gandhi today because while oppose he did, he opposed it in a cause that Britain now sees was just, and in a way the world now sees was fair – so fair as to have set an all-time example. On behalf of all present here today and the generations of pedestrians, young and once-young, from all nationalities and customs who will see it, I offer to Britain’s sense of history congratulations, her wisdom, appreciation. And to the master-sculptor of this statue, Philip Jackson, salutations.”

The speech is published with Gopalkrishna Gandhi’s permission.

Note:  This article gives the views of the author, and not the position of the India at LSE blog, nor of the London School of Economics. Please read our comments policy before posting.

About the Authors

Gopalkrishna Gandhi is the grandson of Mahatma Gandhi and an Indian civil servant and diplomat.

Introduction by Mukulika Banerjee, Director-Designate LSE South Asia Centre and Associate Professor of Anthropology, LSE.

http://blogs.lse.ac.uk/indiaatlse/2015/03/20/britain-celebrates-gandhi-today-because-while-oppose-he-did-he-opposed-it-in-a-cause-that-britain-now-sees-was-just/?utm_content=buffer59826&utm_medium=social&utm_source=facebook.com&utm_campaign=buffer

Might Atal Behari Vajpyaee be the best Congressman we never had? Given the company he has kept all his political life, he remains amazingly untainted by the vices of the family from which he has emerged – the Sangh Parivar. It was Govindacharya who chanced on this revelation when he called him a 'mukhauta'. Although it was Vajpayee who had coined the notorious equivalence between 'Hindutva' and 'Bharatiyata', it is hard to find in his words or action any extremism of the RSS kind. He seems to have instinctively learned that the exclusivism of his peers ill-suited an aspirant for the office of Prime Minister. He, therefore, kept away from Advani's Rath Yatra and the movement to demolish the Babri Masjid.

Indeed, he was the only BJP leader of eminence to stay well out of Ayodhya that Black Sunday of 6 December 1992 when the three gumbaz of the Masjid were brought down one after the other. It was perhaps the finest moment of his political life, to be a BJP leader and yet not be part of the "Ek dhakka aur do/ Babri Masjid thod do" crowd. I do not recall his having leant his voice to the hypocrisy of the claim that Mir Baqi's structure was a not a place of worship, but a "vivadhit dhancha".

He was also much more a socialist than his peers. It was at his instance that the economic philosophy of the Bharatiya Janata Party at its foundation was described as "Gandhian Socialism", a phrase they have since abandoned. They switched to the free market only after Dr. Manmohan Singh's reforms began to get reflected in higher GDP growth figures.

Unlike his disruptionist followers, Vajpayee loved the cut and thrust of Parliamentary debate – and, indeed, was a master of the dialectics of democracy. I remember attending a function to celebrate the fiftieth anniversary of the inauguration of the Lok Sabha (2002) when he bemoaned that while, in the past, MPs would walk out when they wanted to show their opposition, now the Opposition was walking in the opposite direction – right into the Well of the House. The irony is that when a couple of years later, the BJP found itself in Opposition, it made the invasion of the Well its primary instrument of politics. Had Vajpayee continued to lead the BJP in Parliament, there might have been occasional disruptions but not the forcible closing of Parliament for days on end as we witnessed in the worst period of the BJP's Rajya Sabha chief whip, S.S. Ahluwalia, who would repeatedly lead his 'shouting brigade' right up to the Chairman's elevated height.

Illness has now muted Vajpayee's extraordinarily powerful voice but evidence of his outstanding Parliamentary abilities is available to anyone who cares to look into the parliamentary records – preferably not in English translation but in the original Hindi. He spoke impeccable Hindi, almost never using an English word. His style of delivery was peculiarly his own – jocular but with rapier trusts, never offensive but always telling. I spent hours in the Lok Sabha just listening to him speaking, fascinated by the long pauses, usually followed by a punch line. Not only did he command attention when he spoke, he was also an excellent listener, allowing the argument from the other side to flow over him without betraying anger or annoyance, without disruption. He also did me the great kindness of taking particular care to take his seat when I was on my feet.

On one occasion, when I was commenting on the Narashimha Rao government's decision to accord full diplomatic recognition to Israel, I thundered that we must not allow the Israelis to dictate to us the religion of the person we should be sending as our first Ambassador to Tel Aviv. I heard Vajpayee asking his neighbour in a loud sage whisper, "Yeh kiski ki baat kar rahein hain?" Pat came the reply "Unke dost, Hamid Ansari ki". Hamid, then our Ministry's most accomplished West Asia expert, is now the Vice President, and as such, the chairman of the Rajya Sabha.

Entering Parliament in 1957 at the age of 31, he quickly became the leader of his tiny Parliamentary party, but notwithstanding his party's minuscule numbers, had a voice that was listened to with much anticipation every time he rose to speak. His high moment came in October 1962 when, at the peak of the Chinese invasion, he led a four-member delegation to see Nehru to persuade him to convene the Rajya Sabha. Nehru agreed, and Vajpayee launched into a scathing attack on Nehru's foreign and defence policies. He was given his full head without interruption. It is a pity, therefore, that when the Opposition was calling for a debate on the Kargil invasion, Vajpayee ducked it, failing pathetically to rise to Nehru's stature.

His other notable passage of arms was with C.N. Annadurai over the role of Hindi in national affairs. Both were orators par excellence in their respective mother tongues. Vajpayee had the advantage of speaking in Parliament in his mother tongue, Hindi. 'Anna' responded in faultless, free-flowing English. They kept the nation riveted until Indira Gandhi's three-language formula quieted the dispute for a while.

When in 1979, the Janata government of Morarji Desai appointed Vajpayee as Foreign Minister, my first reaction was one of alarm. Why were they appointing a right-wing, anti-Islamist to this vital portfolio? Vajpayee fooled everyone. Taking to his assignment like a duck to water, Vajpayee became the first Foreign Minister since Swaran Singh to visit Islamabad. There, he delivered his banquet speech in flawless Urdu, much to the chagrin of his Madras-born counterpart, Aga Shahi, whose Urdu was non-existent. He then quickly rushed through a programme of normalization of relations, including the reciprocal opening of Consulates-General in Karachi and Mumbai. I heard the news over the radio in Baghdad where I had completed only two of my three-year posting and would, therefore, not even be considered for the assignment. To my immense delight, a few days later, a telegram arrived transferring me to Karachi. Vajpayee, who did not know me at the time, knew nothing of why I had been selected, but in later years in Parliament he did me the great honour of waiting in the chamber, or returning to it, to hear me out on Pakistan. 

The single most severe challenge to his championship of higher values in politics came in the wake of the Gujarat pogrom. After Home Minister Advani had visited the state and given Modi a clean chit, Vajpayee went to Ahmadabad. At his press conference, he said,  "I have just one message for the Chief Minister. He must adhere to 'rajdharma'. For the King or the ruler cannot discriminate between people, whether on the basis of birth, caste or religion." So stinging was the public rebuke that Modi butted in, "Hum bhi wahi kar rahe hain, sahib." Vajpayee did not respond. It is now learnt that he intended to dismiss Modi. (I am indebted to Manoj Mitta's The Fiction of Fact-finding: Modi & Godhra for these details)

That was the moment Vajpayee could have been considered for the Bharat Ratna. But, after having privately complained, "Is kalank ko mere moonh par laga diya", Vajpayee back-tracked – and the same Modi who had never visited a Muslim refugee camp in the aftermath of Godhra except when, for protocol reasons, he accompanied the Prime Minister to the Shah Alam camp, found his road opened to becoming Vajpayee's BJP successor in Race Course Road. That lapse makes it clear that while Vajpayee might be deserving of a high Padma award, giving him the Bharat Ratna is really going too far over the top.

(Mani Shankar Aiyar is a Congress MP in the Rajya Sabha)

http://www.ndtv.com/opinion/vajpayee-the-best-congressman-we-never-had-750117?pfrom=home-cheatsheet