દરિયાને જઈ કહો …

 

ફૂલોને જઈ કહો અને કાંટાને જઈ કહો
પગલાં થવાનાં એમનાં, રસ્તાને જઈ કહો

હું પણ છું એના જેટલો તોફાની આજ તો
ડુબાડ હિંમત હોય તો દરિયાને જઈ કહો

તું પણ હવે શમી જા કે યાદો શમી ગઈ
ઊઠે છે ખીણમાંથી તે પડઘાને જઈ કહો

નીકળ્યો છું ફાંટ બાંધીને વીણવા હું સીમમાં
વેરાયેલા પડયા છે તે ટૌકાને જઈ કહો

તારે જ મરઘે થાય સવાર એવું કંઈ નથી
ના બોલે આજ જોઈએ મરઘાને જઈ કહો

બંનેએ આપઘાત કરી લીધો આખરે
ચાલી રહી છે ચૉરે તે ચર્ચાને જઈ કહો

ફૂંકાય તર્કના બધે તોફાની વાયરા
તું પગ જમાવી રાખજે, શ્રદ્ધાને જઈ કહો

 

                 ……….

             

             અમથું અમથું

 

રમત ગમે તે હોય અમે તો રમ્યા અમથું અમથું

હાર્યા તે પણ અમથું અમથું જીત્યા અમથું અમથું

રોજ સવારે ઘેરથી નીકળી સાંજે પાછા ફર્યા
દુનિયા અમથી અમથી તેમાં ભમ્યા અમથું અમથું

આમ જુઓ તો બેઠા જઈને તનહાઈની ટોચે
આમ જુઓ તો ભીડમાં જઈને ભળ્યા અમથું અમથું

તસબી-ટોપી, તિલક-માળા વેશ સજાવી બેઠા
અંતરમાં અભિમાન છતાંયે નમ્યા અમથું અમથું

સાચું ક્યારે રડ્યા, હસ્યા સાચું ક્યારે પૂછો
જ્યારે રડ્યા જૂઠ્ઠું રડ્યા, હસ્યા અમથું અમથું

ઘર માંડીને બેઠા, હા ભઈ, સંસારી થઈ જીવ્યા
આવળગોવળ વચ્ચે નાચ્યા, કૂદ્યા અમથું અમથું

કો બાળકની જેમ બનાવ્યા મહેલ અમે રેતીના
અધ્ધર શ્વાસે બેઠા અંદર, મહાલ્યા અમથું અમથું

મનમાં કળશી મેલ છતાંયે વાર અને તહેવારે
મિત્ર સગાં સંબંધી સૌને ભેટ્યા અમથું અમથું

બળતા રહ્યા રાત ને દહાડો ઇર્ષ્યાની અગ્નિમાં
શ્વાન બનીને હાથી પાછળ ભસ્યા અમથું અમથું

કીર્તિનો કાંટાળો પ્હેરી તાજ અમે હરખાયા
પરપોટાની જેમ ઘડીભર ફૂલ્યા અમથું અમથું

સામે પૂર તરીને અહીંયાં કોણ કિનારે પહોંચ્યું
ભવસાગરમાં ભાર ઉપાડી તર્યા અમથું અમથું

ભીતરનાં અંધારાંની દરકાર કશી ના કીધી
તેજ લિસોટા કરવા કયારેક બળ્યા અમથું અમથું

દુનિયા અમથીમાં જન્મીને કોણ જીવ્યું છે સાચું
રોજ ‘મહેક’ ચહેરા બદલીને જીવ્યા અમથું અમથું
 

e.mail : yacoob@mahek.co.uk

“ટુમોરો વી વિલ પિક અપ સૉલ્ટ”, નવમી ડિસેમ્બરે વહેલી સવારે આઠેક વાગે તેમના વ્યાખ્યાનના અંતિમ શબ્દો હતા. વિદેશી જિજ્ઞાસુઓ માટે ‘ગાંધીજીની અહિંસા અને પ્રયોગ’ નામક ચાર મહિનાના અભ્યાસક્રમનો પ્રારંભ ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ દ્વારા ૨૦૧૦થી થયો છે. પ્રતિવર્ષ આ અભ્યાસક્રમમાં જોડાયેલું જૂથ સંપૂર્ણ ક્રાંતિ વિદ્યાલય, વેડછીમાં નારાયણભાઈની નિશ્રામાં બે સપ્તાહના શિબિરમાં જોડાય. રોજના કાર્યક્રમમાં નારાયણભાઈનું એક વ્યાખ્યાન સવારે સાતથી આઠ દરમિયાન અચૂક થાય. શિબિરાર્થીઓ વ્યાખ્યાન સાંભળવા આતુર હોય. ૨૦૧૪ના આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થીઓનું જૂથ પહેલી ડિસેમ્બરેથી વેડછી પહોંચ્યું હતું. નવમી ડિસેમ્બરને સવારે નારાયણભાઈએ કાર્યક્રમ પ્રમાણે સવારનો વર્ગ લીધો. બધું સામાન્ય રીતે ચાલતું હતું. સ્વાસ્થ્ય સ્થિર અને તબીબ દીકરી સંઘમિત્રાની નજરે બરાબર હતું.

દસમી ડિસેમ્બરના રોજ કુટુંબની એક દીકરી, જે મળવા આવેલી, તે અમેરિકા જવા નીકળી. સંઘમિત્રાબહેન તેને મૂકવા મળસ્કે ૩.૩૦ વાગે સુરત સ્ટેશન જવાં નીકળ્યાં અને ૬.૩૦ વાગે પાછાં આવ્યાં. દીકરો નચિકેતા, નાની બહેન સંજુક્તા, ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના ગાંધીદર્શન વિભાગના વડા પુષ્પાબહેન મોતિયાની અમદાવાદ જવા નિકળ્યાં. નારાયણભાઈ સામાન્ય રીતે સવારે ૫ અને ૬ની વચ્ચે ઊઠી જાય. વર્ગ-વ્યાખ્યાન દરમિયાન કૉફી પીને તૈયાર રહે. વિદ્યાપીઠમાં ચારેક વર્ષથી અભ્યાસ કરતી જાપાની દીકરી કાઓરી નારાયણભાઈની લાકડી થયેલી. દસમીની સવારે નારાયણભાઈને લેવા ગઈ અને જોયું તો નારાયણભાઈ હજી સૂતા જ હતા. સંઘમિત્રાબહેનને જાણ કરી. સંઘમિત્રાબહેન બહાર જવા નિકળ્યા ત્યારે પિતાજી સારી રીતે ઊંઘતા હતા, શ્વાસ લયબદ્ધ હતો. પરિણામે સંઘમિત્રાબહેને તેમને આરામ કરવા દેવા માટે જણાવ્યું. સવારના નવ વાગ્યા છતાં નારાયણભાઈ ન ઊઠ્યા ત્યારે ઉઠાડવાની કોશિશ કરી પણ તેઓ ન ઊઠ્યા. તરત એમ્બ્યુલન્સ બોલાવી બારડોલીની હોસ્પિટલમાં દાખલ કર્યા, નિદાન થયું કે નારાયણભાઈને ઊંઘમાં સ્ટ્રોક થયો હતો. દસમીની સવારે નારાયણભાઈ ગાંધીજીના મીઠા સત્યાગ્રહ વિશે વ્યાખ્યાન ન આપી શક્યા – ‘દ સાલ્ટ વાઝ નોટ પિક્ડ અપ’. નવમીનું તેમનું વ્યાખ્યાન આખરી હતું. ૧૯૪૬માં સેવાગ્રામથી ગાંધીજીની નિશ્રા છોડી ‘નઈ તાલીમનો શિક્ષક થઈશ’ એવું જણાવીને નીકળેલા અને ૧૯૪૭માં વેડછી આવીને નઈ તાલીમના શિક્ષક તરીકે કામ શરૂ કરનારા નારાયણ દેસાઈનું સ્વસ્થ શરીરે છેલ્લા દિવસનું કામ પણ વર્ગ લેવાનું જ રહ્યું હતું. પદ્ધતિ નઈ તાલીમની જ હતી અને દર્શન ગાંધીજીની અહિંસા અને પ્રયોગ.

છેલ્લા કેટલા ય સમયથી તબીબ દીકરી સંઘમિત્રા પિતાજીની ખૂબ કાળજી લેતી હતી. નારાયણભાઈએ તો ગાંધીકથામાં પોતાના સ્વાસ્થ્યને જોયું હતું. પિતા-પુત્રીમાં કોઈ વાર આ મુદ્દે ગંભીર ચર્ચા થાય, મતભેદ થાય. દીકરી કહે કે જીવવાનો સબબ ભલે ગાંધીકથા હોય પણ શરીરની મર્યાદાઓ પણ એનું કામ કરે અને સરવાળે શરીર ક્ષીણ થાય અને પટકાય. આ ચર્ચાઓમાં મોટા ભાગે નારાયણભાઈની ઇચ્છા નિર્ણયમાં પરિણમે અને બહેન સંઘમિત્રા કચવાતે મને નારાયણભાઈને કાર્યક્રમ કરવા કે કાર્યક્રમમાં ભળવા વેડછીની બહાર જવા દે. આ દોર ઠીક-ઠીક લાંબો ચાલ્યો હતો. જાન્યુઆરી ૨૦૧૫માં હૈદ્રાબાદમાં ગાંધીકથા કરવાનો નિશ્ચય એમણે કર્યો હતો અને સંઘમિત્રાબહેને પણ તે માટે સ્વીકૃતિ આપી હતી. ૨૪ ડિસેંબરે નારાયણભાઈનો નિકટ અને બહોળો પરિવાર તેમને ૯૦ વર્ષનું આયુષ્ય પૂર્ણ કરવા માટે શુભેચ્છા આપવા વેડછી એકત્રિત થવાનો હતો. દસમીની બપોરે જ સુરત મહાવીર હોસ્પિટલમાં લઈ ગયા. તમામ પરીક્ષણો બાદ તબીબોએ ૪૮ કલાકની અનિશ્ચિતતા બાદ પણ કોમામાંથી બહાર આવવા અંગે કહી શકવામાં અસમર્થતા વ્યક્ત કરી. ઊંઘમાં જ સ્ટ્રોક થયો હોવાને લીધે સારવારમાં થયેલા વિલંબનાં કારણે પણ અસર ગંભીર થઈ હતી.

સંઘમિત્રાબહેન તબીબ ઉપરાંત દીકરી તરીકે પણ મનનાં મક્કમ. તેમને વિશ્વાસ હતો કે નારાયણભાઈ કોમામાંથી બહાર આવશે અને આવ્યા. સાતમે કે આઠમે દિવસે દોહિત્રી ચારૂસ્મિતાને પાણી આપવા કહ્યું. દીકરી અને દીકરાઓને ઓળખવા ઉપરાંત ધીમે-ધીમે અન્યોને પણ ઓળખતા થયા. એમ.આર.આઈ. (મસ્તિષ્કની છબિઓનું પરીક્ષણ અને અંકન)ના રિપોર્ટ જોઈને તો ડૉક્ટરો જરા પણ આશાજનક નહોતા. પણ નારાયણભાઈએ જીવનની અંતિમ લડાઈ ઇચ્છાશક્તિની જોરે લડી અને ભાનમાં આવ્યા. નાના દીકરા અફલાતૂને ગીતો ગાયા અને તેની તાલ પર નારાયણભાઈએ તાલ આપ્યો. બધું સમજે પણ બોલી શકે નહીં. સાંભળતા થયા. અસ્પષ્ટ સાદ પણ નીકળતો, સંઘમિત્રા સૌથી વધુ સમજી શક્યાં. હૃદયરોગના તબીબ અને નારાયણભાઈના ડૉ. રમેશ કાપડિયાને ઓળખ્યા, વાતો કરવાની કોશિશ પણ કરી. ડૉક્ટરે આશીર્વાદ માંગ્યા તો માથે હાથ મૂક્યો. ઑક્સીજન પર રહ્યા. રાઈસ ટ્યુબ દ્વારા જ પાણી અને પોષણ મેળવતા. જીવન-મૃત્યુની આ લડાઈમાં એક વખત તો એવું લાગ્યું કે સારી રીતે જ બહાર આવી જશે, પણ સંઘર્ષ લાંબો ચાલ્યો. ઓક્સીજનની જરૂરિયાત નહોતી રહી પણ રાઈલ્સ ટ્યુબ સાથે ૨૫મી ફેબ્રુઆરીના રોજ વેડછી પાછા આવ્યા. એ વાતનો એમને ઘણો સંતોષ હતો. સંઘમિત્રાબહેને પણ થોડી રાહત અનુભવી. દસ ડિસેંબર ૨૦૧૪ની સવારથી ૨૫મી ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫ સુધી જે એક વ્યક્તિ નારાયણભાઈ સાથે સતત રહી હોય તો તે દીકરી સંઘમિત્રા. ઘરે લાવ્યા પછી હરવા-ફરવા જેટલા સ્વસ્થ થઈ જશે તેમ લાગ્યું. જે મળવા જાય તેને ઓળખે, વાતો સાંભળે અને બોલવાની કોશિશ પણ કરે.

હોસ્પિટલમાં બે ત્રણ વાર રેંટિયો કાંતવાની કોશિશ પણ કરી. ૮૪ વર્ષના મહાવરાને શરીરની મર્યાદા નડતી. એટલે અજંપો પણ થયો હશે. શારીરિક મર્યાદાના લીધે પણ ખૂબ અકળાતા હશે, પણ દીકરી અને બીજા દેખરેખ રાખનારા દુઃખી થશે એમ માનીને અભિવ્યક્ત કરતા ન હતા. વેડછી આવ્યા બાદ એક પ્રકારની શાંતિ અનુભવી હશે અને કદાચ પામી ગયા હતા કે હવે પરમધામ સમીપે છે તેથી લાંબુ ન રહ્યા. જતી વેળાએ પરમ શાંતિમાં ગયા. ૧૪ માર્ચની રાત્રે શાંતિથી ઊંઘ્યા હતા. રાત્રે અઢી વાગે સંઘમિત્રાબહેને નિયમિત ચાલતો શ્વાસ અને શાંત ચિત્તે નિદ્રાધીન નારાયણભાઈને જોયા. સવારે સાડા ચારે દીકરા અફલાતૂને બહેનને બોલાવ્યા, ત્યારે સંઘમિત્રાબહેનને થયું કે કફ કાઢવા બોલાવે છે. પણ ભાઈએ કશુંક અલગ હોવાનું જણાવ્યું. બહેન જોવા ગયાં તો શરીર ગરમ હતું પણ જીવ ન હતો. કોઈ કષ્ટ થયું હોય કે તરફડ્યા હોય એવું કશું ન હતું. ચહેરો શાંત અને શરીર નિદ્રાની મુદ્રામાં સહજ હતા. ૨૪-૧૨-૧૯૨૪ના રોજ જન્મેલો જીવ ૧૫-૦૩-૨૦૧૫ના રોજ દેહમાંથી ચાલ્યો ગયો.

નારાયણભાઈ આપણી વચ્ચેથી વિદાય થયા તે પૂર્વે તેઓ ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના કુલપતિપદેથી મુક્ત થઈ ગયા હતા. મૂળે પરંપરા તોડનાર. તેથી તો ગાંધીજીને પણ ૨૨ વર્ષની ઉંમરે કહી શક્યા હતા કે સેવાગ્રામમાં કચેરીમાં કામ કરતા તેમનો વિકાસ અટકી ગયો હોવાથી તેમનો વિકાસ થાય તેવું કાર્ય કરવા માગે છે. ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના કુલપતિ થાય ત્યારે તેમની ઉંમર ૮૩ વર્ષની. અમને કહે કે ‘મને મારવા માટેનું તમારું આ કાવતરું છે. વિદ્યાપીઠના કુલપતિઓ મૃત્યુપર્યંત હોદ્દા પર કાયમ રહે છે. મારે આ પરંપરા તોડવી છે. મને મારી હયાતીમાં જ કુલપતિપદેથી મુક્ત કરજો'. આ વાત એ ભૂલી ન ગયા હતા. બે વર્ષ પહેલાં જ, ‘હું ક્યારે મુક્ત થાઉં, મને ક્યારે મુક્ત કરો છે’ એવું પૂછતા. ૬ઠી ડિસેંબરના રોજ હું એમને મળવા વેડછી ગયો હતો. સંઘમિત્રાબહેન અને મને બોલાવીને કહ્યું કે વિદ્યાપીઠવાળા કઈં કરતા નથી અને તેમણે એવો નિર્ણય કરી લીધો છે કે તેઓ જાતે મુક્ત થાય છે. ૨૪-૧૨-૨૧૦૪ના રોજ તેમના એકાણુમાં જન્મદિવસે તેઓ જાહેર કરી દેશે. હું અમદાવાદ માટે નીકળતો હતો ત્યારે કુલસચિવ માટે એક પરબીડિયું આપ્યું. પરબીડિયું ખુલ્લું જ હતું, પણ ઘણી વાર હું એવો ટપાલી થયેલો. મેં પણ એ અંગે બહુ વિચાર ન કર્યો અને અંદર શું છે તેનું કૌતુક પણ થયું નહી. પાછળથી કુલસચિવ રાજેન્દ્રભાઈએ જાણ કરી હતી કે એ પરબીડિયામાં વિદ્યાપીઠને ઉદ્દેશીને નારાયણભાઈએ કુલપતિપદેથી પોતાની મુક્તિ અંગે જાણ કરી હતી. એવું લાગે છે કે વિધિએ એમની ટેક રખાવવા ૬ ડિસેંબરના જ પત્ર લખાવીને મોકલી અપાવ્યો. ઔપચારિક રીતે તો માર્ચની સાતમીએ મુક્ત થયા. તે દિવસે વિદ્યાપીઠના મંડળે સુશ્રી ઇલાબહેન ભટ્ટને નવા કુલપતિ તરીકે વર્યા. બીજા જ દિવસે એટલે ૮મીએ મેં એમને રૂબરૂ મળીને જાણ કરી કે તેઓ ઔપચારિક રીતે પણ કુલપતિના પદભારથી મુક્ત થઈ ગયા હતા. એમના ભાવ પરથી હું એવું સમજ્યો કે ઔપચારિકતામાં એમને કોઈ રસ ન હતો. તેમના મને તો તેઓ ૬ઠી ડિસેંબરના જ મુક્ત થઈ ગયા હતા. પણ નિયતિએ તેમની ટેક રાખી અને મૃત્યુના આઠ દિવસ પૂર્વે ઔપચારિક રીતે પણ તેઓ કુલપતિ રહ્યા ન હતા. વિદાય લીધેલી સહસ્ત્રાબ્દીના છેલ્લા અર્ધદશક અને નવી સહસ્ત્રાબ્દીના પહેલા દાયકામાં ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના કુલપતિ થવાની અત્યાતુરતા કઈંક વ્યક્તિઓમાં જોઈ અને થવા માટેના પ્રયાસોનો હું સાક્ષી રહ્યો. થયા બાદની વિહ્વળ ગદ્ગદતા પણ નીરખી ચૂક્યો છું. નારાયણભાઈ પદની શોભા અને ગરિમા રાખવાળાઓ પૈકી વિશેષ હોવા છતાં ઘણી મુશ્કેલીથી પદ સ્વીકારવા તૈયાર થયા હતા અને તે પણ આજીવન તો નહીં જ.

નારાયણ મહાદેવ દેસાઈ સક્ષમ અને સ્વાવલંબી સાક્ષર હતા. મોટા ગજાના માનવી ખરા. પિતાની તરફથી સાક્ષર થવા માટેના ગુણો તો મળ્યા જ હતા. તેથી પણ વિશેષ હતું એ વાતાવરણ કે જેમાં એ ઘડાઈ શક્યા. ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના વિનયમંદિરનું ધોરણ પાંચ એમનું સંપૂર્ણ ઔપચારિક શિક્ષણ હતું. ૧૧-૧૨ વર્ષની વયે નિશાળમાં ન ભણવાનો સ્વયં નિર્ણય લેનાર બાળક સામાન્ય ન ગણાય. તેમાં બાળકના વ્યક્તિત્વની મૌલિકતા જેટલી જ એ મૌલિકતાને વિકસવા દેવા માટેની તક સાબરમતી આશ્રમમાં ચિ. બાબલા(હુલામણા નામે ગાંધીજી પણ એમને ઓળખતા)ને મળી હતી. સ્વ-શિક્ષણ અને સ્વાધ્યાય દ્વારા શિક્ષણ અઘરું તો હોય છે, પણ તેમાંથી સફળતાપૂર્વક નીકળનારા વિશિષ્ટ યોગ્યતા ધરાવનારા હોય છે. સ્વશિક્ષણનું એક દૃષ્ટાંત. સેવાગ્રામમાં બાપુના મંત્રાલયમાં ચિ. નારાયણ પિતાજીનો અને પછી પ્યારેલાલનો મદદનીશ. એ સમય દરમિયાન એક ભાઈને ખૂબ આગ્રહ પછી બાપુએ બે મિનિટનો મળવા માટે સમય આપ્યો. ચિ. નારાયણને માત્ર બે મિનિટ માટે બાપુને મળવા આવનાર વ્યક્તિ અંગે જિજ્ઞાસા થઈ. આ જિજ્ઞાસાપૂર્તિ માટે તેણે આ વ્યક્તિ પાસેથી આ અંગે જાણવાનું નક્કી કર્યું. બાપુને મળીને એ વ્યક્તિ બહાર આવી અને ચિ. નારાયણના પ્રશ્ન ઉત્તરમાં તે વ્યક્તિએ કહ્યું કે ‘બાપુએ બે મિનિટ પૂરેપૂરો મારી વાત પર જ ધ્યાન આપ્યો, તે બે મિનિટ માટે તેમનું લક્ષ્ય હું અને મારી વાત જ હતી, મને પૂરેપૂરો સંતોષ થયો છે’. ચિ. નારાયણ શીખ્યો કે આપણે સામેવાળી વ્યક્તિની વિશ્વસ્નીયતા મેળવવા તેમની અને તેમના વાત તરફ અખંડ ધ્યાન આપવું જોઈએ !

પિતાજી સરસ લખતા. ધ્યાન એવું કે ચાર કે પાંચ વ્યક્તિઓની બેઠક ચાલતી હોય તો દરેક વ્યક્તિએ શું કહ્યું તેની નોંધ તેઓ રાખી શકતા. અનુવાદના તો ઉસ્તાદ. અંગ્રેજી ઉત્તમ. વિદેશી ખબરસેવા રોયટરના ખબરપત્રી પણ હતા. પ્યારેલાલ ઇતિહાસના વિદ્વાન અને સારા લેખક. બાપુના આ બે સચિવો વાંચે પણ પુષ્કળ. નારાયણભાઈને વાંચનનું માર્ગદર્શન અતિ ઉત્તમ મળ્યું હશે. આ ઘડતર, સ્વાધ્યાય અને સ્વશિક્ષણ દ્વારા એ સાક્ષર બન્યા. બાપુ જોડે રહી એમનું જ કામ કરવામાં મહાદેવભાઈ મૌલિક સર્જન ઓછું કરી શક્યા પણ નારાયણભાઈએ કસર પૂરી કરી. ૫૦ ઉપર પુસ્તકો લખ્યા. તેમાંના કેટલાક  સાહિત્ય માટે નિર્દિષ્ટ થયેલા ઉચ્ચ પુરસ્કારોથી પુરસ્કૃત થયા. સાક્ષરતાની યાત્રા અવિરત રહી. કેટલાંક પુસ્તકો :

• ‘સંત સેવતા સુકૃત વાધે’ : ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર ૧૯૬૭ ઉપરાંત અંગ્રેજી સહિત દેશની દસ ભાષાઓમાં અનુવાદ.

• ‘સોનાર બાંગલા’ : ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર ૧૯૭૩. હિંદીમાં પણ અનુદિત.

• ‘અગ્નિકુંડમાં ઊગેલું ગુલાબ’ : દર્શન પ્રતિષ્ઠાન પુરસ્કાર ૧૯૯૨. ભારતીય સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર ૧૯૯૩, અને કાકા કાલેલકર પુરસ્કાર ૧૯૯૪.

• ગુજરાતી સાહિત્યમાં યોગદાન માટે નર્મદ સુવર્ણચન્દ્રક ૧૯૯૫, સ્વામી સચ્ચિદાનંદ સમ્માન ૧૯૯૮, રણજિતરામ સુવર્ણચન્દ્રક ૨૦૦૧, ઉમા-સ્નેહરશ્મિ પુરસ્કાર ૨૦૦૩.  ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટનો પ્રથમ સવ્યસાચી પુરસ્કાર ૨૦૧૨.

• ‘મારું જીવન એ જ મારી વાણી’ : મૂર્તિદેવી ભારતીય જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર ૨૦૦૪.

• હિન્દીસર્જન  ‘વિશ્વ કી તરુણાઈ’ અને અંગ્રેજી ‘My Gandhi’ ઉલ્લેખનીય છે.

‘અગ્નિકુંડમા ઊગેલું ગુલાબ’ મહાદેવ દેસાઈની જીવની છે. વિશ્વમાં પુત્રે પિતાની જીવની લખી હોય તેવું બહુ ઓછું એવું બન્યું હશે. ઝવેરચંદ મેઘાણી જેવા અત્યંત સંવેદનશીલ લોકસાહિત્યકારે મહાદેવભાઈ માટે આવી ઉપયુક્ત સંજ્ઞા પરથી આ શીર્ષક આવ્યું. પણ લેખક માટે શીર્ષકને સાર્થક કરવાનો પડકાર હતો. પુસ્તકને મળેલા આવકાર અને પુરસ્કારોએ પૂરવાર કરી આપ્યું કે નારાયણભાઈએ પિતા વિશે એક સિદ્ધહસ્ત જીવનીકાર તરીકે લખ્યું. પરિણામે ગાંધીવિચારના જાણીતા વિદ્વાન અને ‘ગાંધીચરિત’ના રચયિતા ચી.ના. પટેલે જાહેરમાં નારાયણભાઈ પાસેથી ગાંધીજીવનીની આશા જણાવી. નારાયણભાઈએ ઝીલી લીધેલા આ પડકારના કારણે ગુજરાતને અને દેશને ‘મારું જીવન એ જ મારી વાણી’ મળ્યું. નારાયણભાઈનું એ ‘મૅગ્નમ ઓપસ’ ગણાય. અદ્દભુત અનુશાસનના માણસ. સવારે ઊઠે અને રાત્રે ઊંઘે તે દરમિયાનના કલાકો સરસ વહેંચાયેલા. તેમાં કોઈ વિક્ષેપ સહન ન કરે. ૫,૫૦૦ પાનાં લખવાં એ કપરું કામ અને આ જીવની માત્ર શબ્દોનો સંગ્રહ નહીં, પણ  વિશ્લેષ્ણાત્મક છે. લેખકને જીવનીના પાત્ર સાથે ૨૨ વર્ષનો રહેવાનો નિજી અનુભવ તથા ગાંધીજી સાથે રહીને કામ કરી ચૂકેલી વ્યક્તિઓનો પરિચય તથા તેમની પાસેથી મળેલી માહિતીઓ, ઘટનાઓ અને વિશ્લેષણો સાથે મૌલિક સર્જનશક્તિ. પરિણામે આ ‘મૅગ્નમ ઓપસ’ સર્જાયું. મૂર્તિદેવી ભારતીય જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર એ આ કાર્યની યોગ્ય ઓળખ છે.     

સાક્ષર તો ખરા પણ સાથે સર્જનની વિવિધતા પણ ઘણી. ગીતો લખ્યાં અને તાલબદ્ધ પણ કર્યા. ૮૮ વર્ષની વયે કસ્તૂરબા અને લોકનાયક જયપ્રકાશ નારાયણ પર નાટક લખ્યાં.

વાણી અને વ્યવહારમાં એકરૂપતા લાવવા પ્રયાસો ઘણા કર્યા. ગાંધીજીએ પણ સ્વીકાર્યું હતું કે આ દિશામાં તેમનો પણ નમ્ર પ્રયાસ જ હતો. ગાંધીજી વાણીવ્યવહારની એકરૂપતામાં બહુ ઊંચી કક્ષાએ પહોચ્યા હતા. નારાયણભાઈએ પણ પ્રયાસ તો કર્યા. નારાયણ દેસાઈનું જીવન જે રહ્યું તેના કરતા જુદું થઈ શક્યું હોત. આઝાદી પછી જો તેઓ અન્ય નેતાઓની જેમ કોંગ્રેસમાં જોડાઈને રહ્યા હોત તો મોટા કદના રાષ્ટ્રીય નેતા બન્યા હોત. તે સમયના બધા શીર્ષ નેતાઓ તેમને નજીકથી ઓળખે. પરિણામે રાજનીતિ સિવાયના કોઈ મોટા કામમાં મહત્ત્વના પદે તેઓ બિરાજમાન થઈ શક્યા હોત. એવી કોઈ મહત્ત્વાકાંક્ષા નારાયણભાઈમાં જોવા મળી નથી. આઝાદી વખતે જુગતરામ દવે સાથે વેડછી રહી પ્રાથમિક કક્ષાએ નઈ તાલીમના શિક્ષક રહ્યા અને તે કામ છોડ્યું તો વિનોબા સાથે ભૂદાનમાં જોડાયા. સમાજપરિવર્તન એ જ એમનું લક્ષ્ય અને તે માટે જ મથ્યા. ગાંધીદર્શનાધારિત સમાજરચના કરવા માટે વ્યક્તિની ભૂમિકા શું? તે તો સ્વયંસેવકની જ. આવો સ્વયંસેવક સમાજ પાસેથી શું લઈ શકે? તેની આજીવિકા માટે જરૂરી એટલી સહાય જ. સમગ્ર જીવન સ્વયંસેવકની ટેક રાખી. ખપ પૂરતું જ લીધું. નોંધવા યોગ્ય છે કે પુરસ્કારની કેટલીક રકમ અને અમેરિકાથી તેમને વ્યક્તિગત મળેલાં નાણાં વિદ્યાપીઠમાં કુલપતિ ફંડમાં જમા કરાવ્યાં અને અનુવાદ માટેની સંસ્થા કરવા પાછળ વાપરવા જણાવ્યું.

નારાયણભાઈએ જીવવા માટેની ન્યૂનતમ જરૂરિયાત સિવાય સમાજ પાસેથી ક્યારે પણ વધારે લીધું નહીં. સંઘમિત્રાબહેન કોલકાટાની મેડિકલ કૉલેજમાં ભણ્યાં ત્યારે તેમની પાસે બે જ સારી સાડીઓ. એમના મા ઉત્તરાબહેનને ખૂબ ચીવટ, કાળજી અને કરકસરથી ઘર ચલાવ્યું હતું. ઉત્તરાબહેન પણ એવા સ્વયંસેવી કુટુંબની પુત્રી. પિતા નબકૃષ્ણ ચૌધરી ગાંધીવિચારના અગ્રણી અને આઝાદીની લડાઈના લડવૈયા અને પાછળથી ઓડીસાના મુખ્યપ્રધાન થયા હતા, પણ પોતાને આંગણે સર્વોદય સમ્મેલન રાખ્યું ત્યારે બસમાંથી ઊતરતા સમ્મેલનના ભાગીદારનો સામાન માથે ઊંચકીને ચાલેલા. તેમની પત્ની માલતીદેવી ચૌધરી તો ક્રાંતિકારી મહિલા. જીવનના છેલ્લા શ્વાસ સુધી આદિવાસીઓના હકો અને કલ્યાણ માટે લડ્યાં અને મથ્યાં. આ યુગલની દીકરી ઉત્તરાબહેનના સથવારે સ્વયંસેવક નારાયણ દેસાઈને ફકીરીમાં કોઈ વાંધો જણાયો નહીં. આઝાદીના ૨૫ વર્ષ બાદ દેશની કોઈ એવી યુનિવર્સિટી ભાગ્યે જ હશે જેના કુલપતિ ગામડામાં ઝૂંપડીસમા ઘરમાં રહી મોજથી જીવન ગાળતા હોય. અપવાદ હતા નારાયણ દેસાઈ. એમની કેટલીક પુરસ્કૃત રચનાઓ વેડછીના ઘરે જ રચાઈ. સર્જનની મોજ માણવા આરસપહાણ જડેલો ફર્શ અને વાતાનુકલનની સગવડની જરૂર જરા ય ન પડી. સંદર્ભે નોંધવા જેવું ખરૂં કે અનિવાર્ય સંજોગો અને વિદેશની મુસાફરી સિવાય નારાયણભાઈ રેલવેમાં જ ફર્યા અને ૮૦ વર્ષની વય સુધી વગર આરક્ષણે પણ રેલવેની મુસાફરી કરી. સાબરમતી અને સેવાગ્રામ આશ્રમમાં શરૂઆતનું જીવન અને ખાદી અપનાવવાના લીધે જીવનમાં સાદાઈ આપમેળે પ્રવેશી હશે. આશરે ૬ વર્ષની ઉંમરથી આરંભાયેલી કાંતણયાત્રા છેલ્લી માંદગીના ત્રણ મહિનામાં અટકી. આજીવન કાંતેલું પહેર્યું. વસ્ત્રસ્વાલંબનનો પાઠ બરાબર ભણ્યા અને જીવનમાં પણ ઉતાર્યો. આમ, સ્વદેશી અને જાતમહેનતનાં વ્રત સરળતાથી પળાયાં. સ્વાવલંબી હોવાને લીધે અસ્તેય અને અપરિગ્રહ વ્રતોનું પાલન પણ સહજ થઈ પડ્યું. વિદ્યાપીઠના આજના શિક્ષકોમાંના કેટલાક વેડછીની મૈત્રીશિબિરમાં જોડાયા અને સંપૂર્ણ ક્રાંતિ વિદ્યાલયમાં રહ્યા. મને કોઈવાર કુતૂહલ થાય છે કે કુલપતિની આવી સાદી રહેણી-કરણી જોઈને શિક્ષકોના મનમાં શું ભાવ થયા હશે?  આઝાદીની વેળાએ ગાંધીજીને દેશના બુદ્ધિજીવીઓની સંવેદનહીનતા સૌથી મોટી સમસ્યા લાગી હતી અને કદાચ આજે પણ તે એટલી જ સાચી હોવા પ્રેરાવું છું.

સત્ય, અહિંસા અને બ્રહ્મચર્ય પૈકી સત્ય અને બ્રહ્મચર્ય એકદમ અંગત મૂલ્યાંકનમાં જ જોઈ શકાય તેવા વ્રતો છે. અહિંસાના વ્રતનું પાલન અન્ય લોકો પણ સારી રીતે જોઈ-અનુભવી શકે. નારાયણભાઈએ એક નવો શબ્દ આપ્યો અહિંસાસમાજ. અહિંસક સમાજ એવી સામાન્ય વિભાવના સામે આ એક નવી વિભાવના થઈ. મારી સમજ અનુસાર અહિંસક સમાજ પ્રકટ હિંસામાં ન માનનારો, યુદ્ધવિરોધી અને નિઃશસ્ત્રીકરણના પ્રયાસ આદરનાર અને તેવા સમાજોનું સન્માન કરનાર હોય. આવી માનસિકતા સમાજોની અને દેશોની ન હોય, પણ ઘણા જૂથોની છે. અહિંસાસમાજમાં સમાજના બધા જ નાગરિકો જીવનના તમામ વ્યવહારમાં અહિંસાના સિદ્ધાંત અને પદ્ધતિમાં શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસ ધરાવતા હોય અને નિષ્ઠાપૂર્વક તે માર્ગે ચાલવાનો પ્રયાસ આદરતા હોય. જીવનશૈલી માત્રમાં અહિંસા તે અહિંસાસમાજની અનિવાર્ય શરત છે. સત્યની આરાધનાનો માર્ગ અહિંસાજીવનશૈલી દ્વારા જ પ્રશસ્ત બની શકે તેવી ગાંધીજી મક્કમ માન્યતા ‘મંગળપ્રભાત’માં આ અહિંસા વ્રત દ્વારા પણ વ્યક્ત થાત છે. મન, વાણી અને કર્મમાં અહિંસાનો પ્રયાસ આદર્શ ખરો, પણ એ માટેનો માર્ગ પ્રેમ અને ત્યાગ. મન અને વાચામાં વ્યક્તિની અહિંસા વ્યક્તિગત મૂલ્યાંકનનો વિષય થાય છે. નારાયણ દેસાઈનું કર્મ અહિંસાસમાજના નિર્માણ પરત્વેનું હતો. નારાયણભાઈએ ૧૯૪૭થી ૧૯૫૨ સુધી નઈ તાલીમના શિક્ષક તરીકે કામ કર્યા પછી નીકળ્યા ભૂદાન યાત્રાએ. તેમાં તેમણે અહિંસાસમાજની રચના તરફના નક્કર પગલાં અને કાર્યક્રમ નિહાળ્યા. પોતાની જમીનની માલિકી પ્રત્યે ત્યાગભાવના અને જમીનવિહોણા પ્રત્યે પ્રેમ મળીને અહિંસા દ્વારા સમાજપરિવર્તનની ભૂમિકા બને છે. નારાયણભાઈએ ૧૯૫૨થી ૧૯૬૦ સુધી ગુજરાતમાં પદયાત્રાઓ કરી અને ૩,૦૦૦ એકર જમીન જમીનવિહોણાઓ માટે મેળવીને વિતરિત કરવામાં મદદરૂપ થયા.

વિનોબાએ ત્યાં સુધી તો ‘જય જગત્’નો નારો ગૂંજવી દીધો હતો. જગતની જય કરવા રાહ શાંતિની હતી. તેમણે શાંતિ સેનાની રચનાનો વિચાર અમલમાં મૂક્યો. 'સેના' શબ્દને કેટલાકે યુદ્ધના સંદર્ભે શિસ્તબદ્ધ થયેલા સમૂહ માટે વપરાતા શબ્દ તરીકે ઓળખાવ્યો. વિનોબાના મતે સેના એક નિશ્ચિત ધ્યેય માટે મક્કમ અને શિસ્તબદ્ધ રીતે કાર્યક્રમો ઘડીને અમલી બનાવવા હોઈ શકે, માત્ર હિંસક યુદ્ધના અર્થમાં નહીં. શાંતિ સેનાની તાલીમની જવાબદારી નારાયણભાઈને શિરે આવી. નારાયણભાઈ સર્વ સેવા સંઘના વારાણસી સ્થિત મુખ્યાલય ગયા. ૧૯૬૨માં જયપ્રકાશ નારાયણને શાંતિ સેનાના પ્રમુખ થવાનું સૂચન થયું, તેઓએ નારાયણના મહામંત્રી થવાની શરત સાથે પ્રમુખપદ સ્વીકાર્યું. મહામંત્રી થયા બાદ નારાયણભાઈ બે દાયકા સુધી દેશ અને વિદેશમાં શાંતિના પ્રયાસોમાં જોડાયા. અહિંસાસમાજની રચના માટે આવશ્યક તેવા સંઘર્ષાત્મક અને રચનાત્મક  કાર્યક્રમો કરતા રહ્યા. પંડિત જવાહરલાલ નેહરુએ પૂરો વિશ્વાસ મૂકીને એકલા મોકલેલા યુવા નારાયણે આની યુવાઓને સાથે મળી અરુણાચલ પ્રદેશ જે એન.ઈ.એફ.એ. (નેફા – નોર્થ ઈસ્ટ ફ્ર્રંટીઅર એરિયા) તરીકે ઓળખાતો, ત્યાંના લોકો અહિંસક રીતે દેશ સાથે એક થાય તે માટે ઉમદા પ્રયાસ કર્યો.  જયપ્રકાશ નારાયણે નાગાલૅન્ડમાં શાંતિ માટેના કરેલા ગંભીર પ્રયાસોમાં પણ નારાયણભાઈની ભૂમિકા મહત્ત્વની રહી હતી. ૧૯૬૯માં અમદાવાદના હિંસક કોમી અશાંતિની વેળાએ શાંતિ સૈનિકો સાથે શાંતિ માટે પ્રંશસનીય કામ કર્યું. એ જ અરસામાં કસ્તૂરભાઈ શેઠે નારાયણભાઈને સાબરમતી આશ્રમ સંરક્ષણ અને સ્મૃિત ટ્રસ્ટમાં ટ્રસ્ટી તરીકે આમંત્રણ આપ્યું હતું. સાબરમતી ટ્રસ્ટના તેઓ આજીવન ટ્રસ્ટી રહ્યા. અમદાવાદ ઉપરાંત વડોદરા, ભિવંડી અને સુરતની કોમી અશાંતિમાં શાંતિ સૈનિકો સાથે રહી સુલેહ-શાંતિ માટે કામ કર્યું. હિંસક લોકોના પથ્થરમારા અને પોલીસના ગોળીબાર વચ્ચે જોખમ ખેડીને પણ પ્રયાસો કર્યા. બાબરી મસ્જિદના વિધ્વંસ સમયે ઉપવાસ કર્યા તે સમયે અસામાજિક તત્ત્વો દ્વારા શારીરિક ઈજા પણ સહન કરી.

શાંતિ સેનાનું કામ વૈશ્વિક બન્યું. ૧૯૬૨માં લેબનાનમાં વર્લ્ડ પીસ બ્રિગેડની સ્થાપના થઈ હતી. શાંતિ સેનાને બ્રિગેડના લોકોને આમંત્રણ આપ્યું અને બ્રિગેડે આંતરરાષ્ટ્રીય એવી દિલ્હી-પિકિંગ (આજનું બેઇજિંગ) કૂચનું આયોજન કર્યું. આ કૂચ બર્મા(આજના મ્યાનમાર)ની હદ સુધી જઈ શકી હતી. ત્યાર બાદ પરવાનગીના અભાવે થંભાવી દેવી પડી. સાઇપ્રસ અને ટર્કી(તુર્કિસ્તાન)ના યુદ્ધે મોટી સંખ્યામાં લોકોને નિરાશ્રિત બનાવ્યા. તેમના પુન:વાસ માટે સાઇપ્રસ પુન:વસવાટ પ્રાયોજના બની, જેના સ્થાપકોમાંના એક નારાયણભાઈ હતા. આ પ્રયાસના પરિણામે ટર્કી તરફના સાઇપ્રસવાસીઓ અને સ્થાનિક લોકોએ યુદ્ધના સ્થાને વાટાઘાટોનો માર્ગ લીધો. જયપ્રકાશ નારાયણની સાથે નારાયણભાઈએ શાંતિ સ્થાપના માટે નિઃશસ્ત્ર સેના બનાવવાની દરખાસ્ત સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘમાં મૂકી હતી. (આપણને વિદિત છે યુ.એન. પીસ કીપીંગ ફોર્સ છે જ, જેમાં જુદા-જુદા દેશોની સૈન્ય ટુકડિયો જતી હોય છે.) શાંતિ સેનાની આ દરખાસ્ત અલબત્ત, સ્વીકારાઈ નહિ, પણ વિશ્વસ્તરે આ પ્રયાસ નોંધપાત્ર હતો. ‘અહિંસા, શાંતિ અને ગાંધી’ના વિષયો પર વ્યાખ્યાનો માટે એશિયા, યુરોપ, અને અમેરિકાના દેશોએ તેમને આમંત્રણ આપ્યા હતા. ૧૯૮૧માં કૅનૅડાના ગ્લૅડ્સ્ટોન આઇલેંડમાં પીસ બ્રિગેડ ઇંટરનૅશનલના પ્રારંભે નારાયણ દેસાઈ પહેલા પાંચ નિયામકો પૈકી એક હતા. ૧૯૮૯માં વૉર રેસિસ્ટર્સ ઇંટરનૅશનલના પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાઈ આવ્યા. તેના ભાગ રૂપે તેમણે લૅટિન અમેરિકાના ૧૨ દેશોની યાત્રા કરી હતી. ૧૯૯૫માં નોન-વાયોલેંસ ઇંટરનૅશનલ દ્વારા વૉશિંગ્ટન ડી.સી.માં ‘આંતરરાષ્ટ્રીય સંઘર્ષની પરિસ્થિતિઓમાં નિઃશસ્ત્ર શાંતિ દળોની કામગીરી’ વિષય પર આયોજિત ચર્ચા-બેઠકમાં નિષ્ણાત તરીકે તેમને આમંત્રવામાં આવ્યા હતા.

શાંતિ સેનાના કાર્યમાં નારાયણભાઈનો અન્ય નોંધપાત્ર ફાળો 'તરુણ શાંતિ સેના'ની સ્થાપનાનો  હતો. ભારત-ચીનની સરહદના વિસ્તારોમાં તરુણ શાંતિ સૈનિકોના સમાજસેવા કેન્દ્ર સ્થપાયેલા. સમગ્ર દેશમાં તરુણો માટે શિબિરો ગોઠવી યુવામાનસને અહિંસાસમાજની રચના માટે સમજ આપી પ્રેરિત કરાતા હતા. તરુણ શાંતિ સેનાએ વર્ષ ૧૯૭૨-૭૩ના દેશવ્યાપી દુષ્કાળના સમયે દેશ માટે મહત્ત્વનું યોગદાન આપ્યું. રાષ્ટ્રીય આયોજન પંચ સાથે રહી ‘દુષ્કાળ સામે તરુણ’ની યોજનાના તેઓ એક ઘડવૈયા હતા. દેશભરના વિશ્વવિદ્યાલયો અને કૉલેજોના ૬૫,૦૦૦ તરુણો અને યુવાઓ દેશના જુદા જુદા ગામોમાં જઈ દુષ્કાળરાહત અને નિવારણની શિબિરોમાં જોડાયા હતા. આઝાદી બાદ તરુણો અને યુવાઓનું આટલું મોટું સંગઠન ભાગ્યે જ થયું હતું. ઉચ્ચ શિક્ષણના ત્રણ મુખ્ય ધ્યેય પૈકી એક ધ્યેય વિસ્તરણ અને સમાજ સાથેના અનુબંધનો છે. નારાયણભાઈ અને તરુણ શાંતિ સેનાના તરુણ અને યુવા નેતાઓએ વિશ્વવિદ્યાલયો અને કૉલેજના યુવાઓને ગ્રામસમાજ સાથે  જોડવાનું અદ્વિતીય કાર્ય કર્યું હતું.      

અહિંસાસમાજની રચના તરફ જતા બે અન્ય કાર્યો પણ નોંધપાત્ર છે. ચંબલ વિસ્તારના ડાકુઓનું રાજ્યને આત્મસમપર્ણ સ્વતંત્ર ભારતની એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટના છે. ભૂદાનનો અનોખો પ્રયોગ જોઈ ડાકુઓએ વિનોબાને હિંસાનો માર્ગ છોડવાની તૈયારી બતાવી હતી. ડાકુઓની સમસ્યાના મૂળમાં પણ જમીનદારોના જમીનવિહોણા અને ખેડનારાઓ પ્રત્યેના અન્યાય અને રાજ્યની તે અન્યાય સામેની આંખમિચામણી હતી. વિનોબાએ તેમને આ મુદ્દે તેજસ્વી નેતા જયપ્રકાશ નારાયણને મળવા જણાવ્યું. કુખ્યાત ડાકૂ માધોસિંઘ ગુપ્ત વેશે બિહાર જઈ જયપ્રકાશ નારાયણને મળ્યા હતા. સુવિદિત છે કે માધોસિંઘ સહિત ડાકુઓએ મોટી સંખ્યામાં આત્મસમર્પણ કર્યું હતું. આ તમામ પ્રવૃત્તિ અને પ્રક્રિયામાં શાંતિ સેનાના નારાયણભાઈએ સક્રિય ભાગ લીધો હતો.

૧૯૭૧ની ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ પૂર્વે અને દરમિયાન હજારોની સંખ્યામાં પૂર્વ પાકિસ્તાનથી (જે વિસ્તાર પાકિસ્તાનથી અલગ પડી બાંગ્લાદેશ તરીકે ઓળખાયો) શરણાર્થીઓ હિન્દુસ્તાનમાં પ્રવેશ્યા. શાંતિ સેનાએ ૨૩ કૅમ્પમાં વહેંચાયેલા ૮૦,૦૦૦ જેટલા શરણાર્થીઓ સાથે પુનર્વસન માટે કામ કર્યું. આ શરણાર્થીઓને લઈને નારાયણભાઈના નેતૃત્વમાં બાંગ્લાદેશના સીમાડેથી કાનપુર ‘વિશ્વ વિવેક જાગરણ' પદયાત્રા નીકળી હતી. આ યાત્રાથી ઉદ્દભવેલી સંવેદનાના પરિણામસ્વરૂપે ભારતે બાંગ્લાદેશની સ્વતંત્ર દેશ તરીકેની ઓળખને સ્વીકારી.

રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે શાંતિ પ્રયાસો અને રચનાત્મક કાર્યો માટે નારાયણભાઈને ‘નાગરદાસ જોશી પુરસ્કાર, કોમી એખલાસ માટે ‘હાર્મની એવૉર્ડ’, ‘જમનાલાલ બજાજ પુરસ્કાર’ (૧૯૯૯), યુનેસ્કોનું અહિંસા અને સહનશીલતા માટે ‘મદનજીતસિંઘ પુરસ્કાર’(૧૯૯૮), અને ‘ફ્રેન્ડ્સ ઑફ બાંગ્લાદેશ લિબરેશન વૉર ઑનર’ (૨૦૧૨) પુરસ્કારો અને સન્માન મળ્યાં હતાં.

અહિંસાની રાહે ચાલનારા અને અહિંસાસમાજ માટે સંઘર્ષ કરનારા માટે અભયવ્રતનું પાલન પૂર્વશરત છે. નારાયણભાઈએ અભયવ્રતનું પાલન કર્મશીલ અને સાહિત્યકારની ભૂમિકામાં કર્યું હતું. જીવનના અંતિમ પર્વમાં જ્યારે તેમણે ગાંધીકથા શરૂ કરી ત્યારે અભયવ્રતને લઈને એક સુંદર ગીતની રચના કરી, ‘અમે કોઈથી ડરીએ ના, અમે કોઈને ડરાવીએના’. આ વ્રતનું પાલન સ્વયં નારાયણભાઈએ જાહેરજીવનમાં ઠીક-ઠીક કરેલું જોઈ શકાય છે. 

ત્રણ મૂલ્યો પ્રત્યેની તેમની નિસ્બત મૃત્યુપર્યંત રહી. સમાનતા, બંધુતા અને લોકતંત્ર. આ મૂલ્યો દેશના બંધારણમાં ટંકાયેલાં જ છે. રાજ્યની નાગરિક પરત્વેની આ પાયાની ફરજ છે, પણ રાજ્ય તેના પાલનમાં કાયમ ઊણું ઉતર્યું છે. બજાર આધારિત અર્થતંત્રને પ્રાધાન્ય આપ્યા બાદ તો ઉપરોક્ત ત્રણ મૂલ્યો વધુ ઘવાયાં કરે છે. અસ્પૃશ્યતાનિવારણ અને સર્વધર્મસમભાવ માટે નારાયણભાઈ સંપૂર્ણ કટિબદ્ધ હતા. ૨૦૦૨ના ગુજરાતના હિંસક કોમી રમખાણોથી તેઓ ખૂબ વ્યથિત થયા હતા. તેઓ વયમાં પરિપક્વ થયા હતા. કર્મશીલ તો ખરા પણ, મૂળે સાક્ષર અને શિક્ષક. અહિંસાસમાજની રચનાની તૈયારી રૂપે વિચારપ્રબોધનને નારાયણભાઈએ વિશિષ્ટ સ્થાન આપ્યું હતું. જીવનના અંતિમ પર્વમાં પોતાના માટે એ જ જવાબદારી યોગ્ય સમજી અને નિભાવી. પણ આ કાર્યમાં પણ એક તાજગીભરી નવીનતા સાથે સમાજ સમક્ષ આવ્યા. ગાંધીવિચારપ્રબોધન માટે તેમણે ગાંધીકથા શરૂ કરી. આપણા દેશની સંસ્કૃિતમાં કથા એ જાણીતું માધ્યમ છે, પણ તે પુરાણોની વાર્તા-કથા સુધી મર્યાદિત રહી છે. હાલના ભારતમાં યુગપુરુષ ગાંધીજી અર્વાચીન પુરાણ માટેના ઉત્કૃષ્ટ પાત્ર છે. દેશની આજની સામાજિક, આર્થિક અને રાજનૈતિક પરિસ્થિતિમાં હજી માત્ર ૧૫૦ વર્ષ પૂર્વે જન્મીને જીવી ગયેલી મહાન આત્માની વાર્તા ખૂબ પ્રસ્તુત અને પ્રેરક થાય એમ છે. આ વાત લઈને નારાયણભાઈ દેશમાં અને વિદેશમાં ફર્યા. સૌથી વધારે કથાઓ ગુજરાતીમાં જ કરી, ઉપરાંત હિંદી અને વિદેશમાં અંગ્રેજીમાં પણ. ગાંધીજીનું સમગ્ર જીવન માનવમાત્ર વચ્ચેની સમાનતા (રાજનૈતિક, આર્થિક અને સામજિક) અને બંધુતા માટે ગયું, તેઓ એના માટે જીવ્યા, લડ્યા અને શહીદ થયા. સમાજમાં લોકને પ્રબોધન કરવું તે લોકશિક્ષણનું કાર્ય થાય. નારાયણભાઈ લોકશિક્ષક થયા. શિક્ષક તો તેઓ નખશિખ હતા. નારાયણભાઈને વર્ગ લેવાનો હોય, કથા કરવી હોય કે જાહેરમાં સંબોધન કરવાનું હોય, તેઓ તૈયારી વગર ક્યારે ય ન હોય. તૈયારીમાં વાંચન અને નોંધ  કરવાનાં હોય જ. વિદ્યાપીઠના શિક્ષકોએ શિક્ષકના આ અતિ આવશ્યક ગુણને અનુસરવું ઇચ્છનીય.  

જીવનના અંતિમ પર્વમાં નારાયણભાઈ ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના કુલપતિ પણ થયા. લોકશિક્ષકને એક તક મળી. કુલપતિ તરીકે એમની યોગ્યતા નઈ તાલીમના મર્મજ્ઞ તરીકેની હતી. વિદ્યાપીઠને મૂળ તરફ લઈ જવાનો એમનો પ્રયાસ સંનિષ્ઠ હતો. વિદ્યાપીઠના બદલાયેલાં સ્વરૂપ માટે તેઓ ખિન્નતા અનુભવતા હતા. દુનિયા ભલે બીજી દિશા જાય. પણ આ યુનિવર્સિટીની સ્થાપનાનો ગાંધીજીનો ઉદ્દેશ્ય તો અહિંસાસમાજની રચના માટે યોગ્ય અને પ્રતિબદ્ધ કાર્યકર તૈયાર કરવાનો હતો. પણ 'કૂવામાં હોય તે જ હવેડામાં આવે'ના ભાવે સ્વતંત્ર ભારતના બદલાયેલા સમાજના પ્રતિનિધિઓએ ક્રમશ: વિદ્યાપીઠમાં પ્રવેશ કરી વિદ્યાપીઠને જ બદલી. એમાંના કેટલાક તો એમ પણ માને છે કે બદલાયેલા સમય અને સમાજમાં ગાંધીજીના વિચારવાળી યુનિવર્સિટીની જરૂર રહી નથી અને વિદ્યાપીઠે બદલાયેલી સ્થિતિ પરિસ્થિતિને અનુકૂળ થવું જોઈએ. નારાયણભાઈ કુલપતિ તરીકે ફરી એક વાર વિદ્યાપીઠને તેનાં મૂળ ધ્યેયો તરફ વાળવા માંગતા હતા, પણ ઘડિયાળના કાંટા પાછા ધકેલીને નહિ. માનવીની ખીલી ઊઠેલી અને નિત નવી રીતે ખીલી રહેલી જ્ઞાનધારાના ક્ષિતિજો પર વિદ્યાપીઠના શિક્ષકો વિહરે તેવી અપેક્ષા આ કુલપતિની હતી. અલબત્ત, પગ તો ધરાતલ પર હોય તેવું તેઓ મક્કમ માને. તેમની મનઃસ્થિતિનો ચિતાર અનાયાસે વિશ્વકક્ષાના એક વિદ્વાનના મુખે પ્રગટ થયો છે. પ્રતિષ્ઠિત સાપ્તાહિક ‘ધ ઇકોનોમિસ્ટ’ના ૨૮ માર્ચ ૨૦૧૫ના અંકમાં ‘યુનિવર્સિટિસ’ શીર્ષકથી આપેલા વિશેષ હેવાલમાં જણાવ્યા મુજબ વિશ્વ બૅન્કના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી અને હાલમાં બેઈજિંગ યુનિવર્સિટીના ‘ચાઇના સેંટર ફૉર ઇકોનોમિક રિસર્ચ'ના નિયામક પ્રો. જસ્ટિન લિનને શંકા છે કે જો ‘વર્લ્ડ-ક્લાસ’ યુનિવર્સિટીની પરિભાષા પશ્ચિમ દ્વારા નિશ્ચિત કરવામાં આવેલા સંશોધન એજેન્ડાને પ્રકાશિત કરનાર સંશોધન પત્રિકાઓમાં શિક્ષકો દ્વારા પ્રકાશિત સંશોધન પ્રપત્રોની સંખ્યા પર આધારિત હોય, તો  ચીને ‘વર્લ્ડ-ક્લાસ’ યુનિવર્સિટી બનાવવાની હોડમાં રહેવું જોઈએ? લિન પૂછે છે: વર્લ્ડ-કલાસ રિસર્ચની કોણ પરવા કરે, જો એ સંશોધન તમે જે પરિસ્થિતિમાં છો તેને લાગુ ન પડે? વિદ્યાપીઠના કુલપતિ નારાયણ દેસાઈ આવું જ માનતા. જ્ઞાનધારાની ક્ષિતિજો પર ફરવાની સાથે દેશની સંસ્કૃિતધારા અને લોકજ્ઞાનધારાનું સંકલન કરીને બૌદ્ધિક શિક્ષણ ન અપાય, તો એ શિક્ષણ બીજી સભ્યતાઓની નકલ કરનાર સમાજ જ રચશે. ગાંધીજીની વિદ્યાપીઠ સ્થાપવાની નેમ પોતાનામાં શ્રેષ્ઠ યુનિવર્સિટી (ક્લાસ ઇન ઇટ્સેલ્ફ) બનાવવાની હતી. એના માટે ગાંધીજીનું અહિંસાસમાજનું દર્શન અને એમની જીવનશૈલી વિદ્યાપીઠમાં શાળાથી માંડી ઉચ્ચ શિક્ષણ સુધીના અભ્યાસક્રમોમાં દાખલ કરવાની મથામણમાં નારાયણભાઈ હતા. એમના મને અહિંસાસમાજ રચવા માટેની પ્રયોગશાળા એ વિદ્યાપીઠ. શિક્ષણમાં આ વિભાવનાનું દર્શન અને પદ્ધતિ એટલે જ નઈ તાલીમ. ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના આદ્યકુલપતિ ગાંધીજીનો આગ્રહ વિદ્યાપીઠના શિક્ષણ માટે એ જ રહ્યો જે તેમના ‘કુલપતિજીના વ્યાખ્યાનો’માંથી નિષ્પન્ન થાય છે. તેમના બાદ એ જ વિચારધારાના હિમાયતી નારાયણ દેસાઈ હતા. વિદ્યાપીઠને ગાંધીવિચાર અને દર્શનમાં આટલા દૃઢ અને ચુસ્ત કુલપતિ બીજા આવે તે અઘરું જણાય છે.

e.mail : sudarshan54@gmail.com

સૌજન્ય : “વિદ્યાપીઠ”

GANDHI left us in 1948. Today, 66 years since, many of the institutions that he established and those by his followers after his death, appear in peril. Their core seems to have weakened, reflecting both poverty of thought and rigidity in practice. There is limited availability of committed persons who can manage the institutions with confidence and vigour as resources have dried up. The state, in the rare cases where it extends support, tries either to co-opt or otherwise views the institution in adversarial terms. In general, broad social support for Gandhian ideas and work, with the exception of benign social service, is almost non-existent.

The two generations post Gandhi are more or less ignorant about both his life and times, and his thought and practice. This when, almost paradoxically, in recent times Gandhian thought is experiencing a revival the world over. In the midst of rising direct and structural violence in every society, there is a serious effort to revisit Gandhi’s thought. Not unexpectedly, many look towards the Gandhian institutions in India₁ for serious experiments, learning and sharing. However, these institutions themselves disappoint, even though several of them show potential. We thus need to understand why these institutions seem to be in crisis. This brief note is a preliminary attempt to understand what ails the Gandhian institutions in the country today.

To understand the predicament of Gandhian institutions today we need to interrogate the role of the state in giving shape to and reconstructing the country after independence and, in that context, deconstruct its engagement with Gandhian organizations. I start with a review of the first major engagement of the new government with the Gandhian organizations, in a meeting in March 1948, soon after Gandhi’s assassination.₂

Gandhi attracted both thinkers and doers. Most followers of Gandhi, during his lifetime, looked up to him for leadership and followed him more or less uncritically, even though a few had different ideas on how our post-independence society was to be reconstructed. However, they did not discuss their views openly with Gandhi and others. The two major exceptions were about how to deal with Partition₃ and how to plan for shaping the country’s economy in an independent India.₄ Little surprise that Gandhi’s sudden death left most of them feeling orphaned and confused.

Gandhi perhaps had little doubt that post independence, the government would not follow the vision of gram swaraj as outlined in Hind Swaraj.₅ He had thus planned a meeting of all constructive workers in Sevagram, Wardha to discuss the future course of action in the first week of February 1948. His assassination, however, created uncertainty. The meeting was eventually held on 11-15 March 1948 with Rajendra Prasad presiding_.6

There was wide consensus among the many key and senior Gandhians present about acknowledging the leadership of two towering personalities – Acharya Vinoba Bhave and Jawaharlal Nehru.₇ Both enjoyed a significant following, though in different quarters. All those present felt the need for two different types of organized response – one was for individuals who believed in Gandhian principles and were committed to carry forward his work; the second for creating a federation of various formal organizations involved in constructive programmes.₈

Vinoba was emphatically in favour of a loose association of like-minded people. The gathering agreed on the need for a ‘fraternity of those who believed in the principles that Gandhi stood for’, which came to be known as ‘Sarvodaya Samaj’. They also agreed to work towards setting up an umbrella institution which came to be known as Sarva Seva Sangh, its mandate to carry forward the vision of Mahatma Gandhi to build a casteless and non-exploitative society based on truth and non-violence. The members of the Sarva Seva Sangh were to be called Lok Sevaks. The Sarvodaya Samaj was to provide a platform to non-members – friends and well-wishers of the Sarvodaya movement – and to function as a source of inspiration to the Sarva Seva Sangh.₉

Once Nehru joined the meeting on the morning of 13 March, the discussion shifted to outlining the preferred nature of engagement with the state. First, Rajendra Prasad summarized the proceedings by recounting the ideas of fraternity and the umbrella organization, Vinoba Bhave’s views on the matter and Mashruwala’s suggestion that the final decision be left to Vinoba. Nehru was questioned about his position on issues such as khadi; propagation of Hindustani; status of Nai Talim in the state’s education policy; the problems facing harijans, adivasis, women and children; the future of decentralized village economy; controlling communal disharmony and so on. On all these issues, people alleged state indifference towards Gandhian tenets and programmes.

Nehru responded comprehensively. He pointed out that many of Gandhi’s fundamental propositions faced a challenge from disruptive forces, primarily communal. He argued that while promotion of khadi and Hindustani was important, the priority needed to be defined in context. With respect to khadi and decentralized village economy, he pointed out that not only was the output inadequate, scope for expansion was limited and that most khadi enterprises were unviable. Since the government could hardly afford to leave the population unfed, unclothed and unprotected, it had perforce to plan for industrialization. He thus saw the scope for both centralization and decentralization as long as the enterprises were self-sustaining. In brief, he vigorously defended his economic and political plans and actions, arguing that they represented the best option under the circumstances.

It is important to remember that Vinoba did not see Nehru as just a representative of the state. He stressed that Nehru’s problems were real and that his vision was justified under the circumstances. Consequently, he not only promised to support Nehru and his government but asked him to provide leadership.₁₀ The gathering had expressed immense faith in Vinoba as a leader after Gandhi and Vinoba in turn had reposed full faith in Nehru’s vision and leadership, even though it did not match fully with Gandhi’s vision. To be fair, Nehru had never hidden his differences with Gandhi; he did the same at the Sevagram gathering.

Vinoba’s Bhoodan movement for land redistribution was committed to supporting the state. Both the Sarva Seva Sangh and Sarvodaya Samaj whole-heartedly participated. Could it then be inferred from the above discussions, that the Gandhians and Gandhian institutions had given tacit approval to the vision of India as proposed by Nehru? If the answer is in the affirmative, then the ‘disease’ had already set in, right from the time of the Sevagram meet. In practice, though the Sarva Seva Sangh and the Sarvodaya Samaj promoted the ideas of sarvodaya and gram swaraj and even conducted some experiments, though their efforts remained relatively isolated. Thus even though the government programmes were designed with a different vision, most Gandhians willingly participated in them.

In 1973, Jayaprakash Narayan, confronted the government in a struggle for the restoration of democracy in the country. The Sarvodya Samaj and Sarva Seva Sangh forces rallied around JP in the movement known as sampoorna kranti –Total Revolution. In a rare display of independence, many Gandhians shed their customary docility, holding the state responsible for corruption, nepotism and destruction of democratic institutions. Notably, Vinoba Bhave and a small group disapproved of the movement and supported the government. Vinoba was criticized for this. Today, it appears that even as far back as 1948 Vinoba had declared his faith in Nehru and supported the state.

Unfortunately, the major outcome of the JP movement was limited to seeking a change in political power at the Centre and some Sarvodaya Samaj activists and Lok Sevaks joined active politics. Thus, rather than contribute to a revival of core strength, it appears that this engagement with the state not only created a schism between the Gandhians and the state, but also further eroded the Gandhians’ inner strength. Henceforth, the state became suspicious of the Gandhian and other civil society organizations.

In more recent times the Gandhians and Gandhian institutions have tried to engage with the state on social and environmental issues. The fact, however, is that in most of the meaningful struggles and movements, the leadership has been provided by activists who more often were not from the Sarva Seva Sangh or Sarvodaya Samaj. The Gandhians at best lent support; they were not front runners. Arguably, most movement leaders do not share Gandhi’s vision of a non-violent society.

In this context, the working of Gandhian institutions in the post-independence era assumes greater significance. The Gandhian institutions have been involved in a number of constructive programmes – socioeconomic, educational, health, and welfare.₁₁ Most institutions accept government funding, which is generally conditional. This, in part, compromises their autonomy. For instance, institutions engaged in the khadi and village industries programmes rely heavily on government for financial support. The programmes basically involve handing out individual and groups subsidies. The government’s regulating body is highly bureaucratized and since the Gandhian institutions implementing the programme have to follow the rules, the scope for innovation and flexibility is rather limited.

Institutions engaged in other economic and social welfare activities too have essentially became delivery organizations instead of providing workable alternatives.₁₂ All this has seriously eroded Gandhian values with which they had started. Corrupt practices allegedly mar many production programmes, especially in khadi and village industries. Instead of promoting hand spun and hand woven fabric, mill spun yarn is used for weaving. Though handlooms have been replaced by power looms, the product is sold as khadi. The basic principles of decentralization and local area self-sufficiency have been sacrificed. In other cottage and village industry products too, there is little effort to maintain local material chains. Industrialization has promoted mass production with newer technologies and reduced the cost of production.₁₃ Since private industry does not account for the social and environmental costs and passes them on to the state, society and future generations, clean decentralized production is unable to compete. The problem of adverse selection has resulted in the closure of many such industries and eroded the intrinsic strength of village level industries.

There are, however, a few exceptions. In Gadchiroli district, Maharashtra, the Mendha-Lekha village’s experiment of creating a gramkosh out of the village’s common forest property is an example of strengthening the village economy with people’s participation. This experiment is in the direction of achieving gram swaraj with appropriate use of natural resource for equitable economic development.₁₄ Unfortunately, we have few other such examples.

At an earlier stage many Gandhian institutions experimented with education. After the 1937 education meet at Wardha, Nai Talim was accepted as a model and the Talimi Sangh was formed to coordinate Nai Talim schools all over the country. Incidentally, institutions such as the Gujarat Vidyapith were founded to impart education on Nai Talim principles even before the Talimi Sangh was formed. Gandhi saw a remedy to the problem of educating children in rural areas in vocational or manual training. Yet, while Nai Talim acquired strong roots in Gujarat because of the sustained work of some committed educationists, post-independence, most institutions experienced a serious setback – partly due to new state policies concerning education and partly because of the erosion of core strength among Gandhian educationists.₁₅

The new education policy of the state was consistent with Nehru’s vision that he had outlined in the Sevagram meet in March 1948, which stood in stark contrast to Gandhi’s vision of education. Gandhi had envisioned modern India to be village based, decentralized, democratic and liberal. At its core was a free individual who would live in harmony with nature and with limited means, mostly self-reliant and cooperating with the world for anything that was necessary for building a harmonious humanity. This vision was rejected by Nehru and the Congress government after independence, since they were keen to develop India as an urban and an industrial society.

However, since Nehru had promised to support the decisions taken at the Sevagram meet, his government did extend financial support, especially in Gujarat, to the Nai Talim institutions. Gujarat Vidyapith, for instance, was recognized by the University Grants Commission and started to receive grants. As a result the Nai Talim institutions, instead of influencing the state education policies, were themselves affected and gradually gave up the Nai Talim principles. The current situation in institutions such as Gujarat Vidyapith is that the two conflicting forces are operating simultaneously. The one still desirous of reinvigorating the Nai Talim principles of education at all levels is steadily losing out while the second force in which some rituals of Nai Talim are followed along with mainstream education methods is gaining strength.

Similarly the Gandhian institutions engaged in health activities remain limited to working for leprosy eradication and naturopathy. However, since health service is humanitarian in nature, both societal and government support is forthcoming. Some good work in leprosy continues to be done, for instance at Sevagram or in Baba Amte’s ashram. The leprosy work in Gujarat by Suresh Soni has successfully combined leprosy treatment and removal with economic development.

Gandhian institutions engaged in welfare of the disadvantaged sections of people, such as adivasis, dalits, and women and children, have felt the impact of the Nehruvian vision in a different way. Most have experienced a depletion in their strength. The vision of modern urban and industrial development has raised different types of aspirations among the disadvantaged sections of the population in Indian society. Many civil society organizations/non-governmental organizations (NGOs) who do not necessarily believe in Gandhian principles, favour a rights based approach to development. While there is indeed merit in affirmative action for correcting some historical social and economic wrongs, following a rights perspective without a proper sense and balance of duties associated with it can potentially create disharmony in the long-run.

Since the perceived and stated objective is of gaining rights via control over political power and access to economic resources, the element of sustainability can be seriously compromised. In Gandhi’s vision, the goal was harmony and not power. Unfortunately, the Gandhian institutions working on welfare have failed to promote a sense of duty and, as a result, lost their ability to influence people with whom they work. Many Gandhian institutions in Gujarat working for education and welfare of dalits and adivasis face serious opposition from the people with whom they work. Clearly the Gandhians who work in these institutions have failed to grow over time, as Gandhi would have expected.

The point about the growth of an individual in an organization underscores a crucial aspect of Gandhian principles that deserves greater attention. Gandhi, an ever vigilant practitioner, laid great emphasis on continuous learning and growth of the individual in an institutional set-up. It is, however, no secret that those in leadership positions in many Gandhian institutions have failed to nurture the next generation of leaders. There is also a wide chasm between percept and practice. Even those Gandhian leaders who understand the concept of decentralization and try to put it into practice, do it in a manner that contributes to centralization and concentration of power. The interpretations of norms tend to be rigid, with rituals replacing principles. Far too often the leaders in Gandhian institutions have failed to relate the ritual to the principles and communicate this to the workers and volunteers, in both theory and in practice. The gap between percept and practice is evident, leading to loss of respect, faith and confidence in the principle itself. This aspect has plagued Gandhian institutions significantly.

Gandhi was keenly aware about this problem. He had, on multiple occasions, drawn attention to the necessity of being vigilant about one’s behaviour and towards the norms that should be followed in a healthy institution. One of his close associates, K.G. Mashruwala, has compiled a concise version of basic Gandhian thought, which gives a good account of rights, and duties as well as behavioural guidelines for worker-volunteer and the leaders and managers.₁₆ Gandhi followed them in letter and spirit and expected others, who were on a similar path, to both learn and follow them. It appears, however, that both Gandhians and Gandhian institutions have failed to walk the talk. Although this is true for all civil society organizations in one way or the other, it is particularly relevant for Gandhians and Gandhian institutions because their vision is of reconstructing a non-violent, non-exploitative and harmonious society. Clearly, they have a long way to go.

Footnotes:

1. Gandhian institutions refer to all those institutions in India that were founded during the lifetime of Gandhi to carry out constructive programmes suggested by him for rebuilding rural India. These institutions, and in some cases their networks and federations also became involved in struggles against the state and other adverse forces.

2. Gandhi did not believe in starting any cult or sect named after him. However, the term Gandhian referred to here is a shorthand description of people who claim to follow Gandhi’s path in quest of truth and apply some of his basic principles.

3. A recent publication in Gujarati by Narayan Desai, Jigarna Cheera, argues that for Gandhi the decision about Partition was a fait accompli.

4. Nehru’s vision of modern India seriously differed from that of Gandhi which he had depicted in Hind Swaraj in 1909. See, Sudarshan Iyengar. ‘Inclusive Democracy: A Gandhian Perspective’, Yojana57, August 2013, pp. 53-60.

5. Nehru headed the government and his views were clear as depicted in his letter to Gandhi in 1945 (see fn. 4).

6. Gopalkrishna Gandhi (ed.), Gandhi is Gone. Who Will Guide Us Now? Permanent Black, Ranikhet, 2007.

7. According to the list provided in Gandhi is Gone. Who Will Guide Us Now? 46 persons participated in the March 1948 meeting in Sevagram, Wardha. Among them were, Jawaharlal Nehru, Rajendra Prasad, Maulana Abul Kalam Azad, Zakir Hussian, Acharya Vinoba Bhave, Kakasaheb Kalelkar, Acharya Kripalani, J.C. Kumarappa, and K.G. Mashruwala. It should be mentioned that Sardar Vallabhbhai Patel could not attend the meet as he was not well, leaving many to wonder whether his presence could have altered the outcome.

8. The main organizations were Charkha Sangh (Spinning Union), Gramodyog Sangh Cottage Industry Union), Talimi Sangh (Educational Trust), Goseva Sangh (Cow Protection Union), Harijan Sevak Sangh (Union for Harijan Welfare), Hindustani Prachar Sabha (Association for propagation of Hindustani), Hindustan Mazdur Sevak Sangh (Indian Labourers’ Union), Adivasi Seva Mandal (Association for the Welfare of Adivasis), and Kasturba Trust.

9. Thakurdas Bang and Atmaram Saraogi, ‘Afterword’, in Gopalkrishna Gandhi (ed.), Gandhi is Gone: Who Will Guide Us Now? Permanent Black, 2007, Ranikhet, p. 102.

10. Ibid., p. 66.

11. For details refer to Mahatma Gandhi ki Smruti Mein: Gandhi Smarak Nidhi ke 27 Varsh (Hindi), published by Gandhi Smarak Nidhi, Rajghat, New Delhi. The Nidhi provided financial support to a large number of Gandhian institutions.

12. For details refer to Sudarshan Iyengar, ‘The Role of Non-Governmental Organisations in the Development of Gujarat: A Review on the Eve of the New Millennium’, in Indira Hirway, S.P. Kashyap and Amita Shah (eds.), Dynamics of Development in Gujarat. Concept Publishing Co., New Delhi, 2002, Chapter 14.

13. The author has abstained from discussing the impact of the 1991 economic reforms in India and its implications for vision conflicts between the state, market and the Gandhian institutions. In sum, the conflict has further worsened with the state withdrawing support and the market vitiating the production and marketing of khadi, and cottage and village industries.

14. Mendha-Lekha village, Gadchiroli. http://kalpavriksh.org/images/CCA/Directory/Maharashtra_CaseStudy_Mendha_Lekha Vge Gadchiroli.pdf. Accssed on 15 April 2014.

15. Notable among them were Gijubhai Badheka and Nanabhai Bhatt, who later also served as Vice Chancellors of Guajrat Vidyapith during 1927-28. For more details on Nai Talim and its problems, refer Sudarshan Iyengar, ‘Mainstreaming Nai Talim, Concept, Scope and Isses’, in S.V. Prabhat (ed.), Perspectives on Nai Talim. Serial Publications, New Delhi, 2010.

16. K.G. Mashruwala (1940), Gandhi-Vichar-Dohan (Gujarati). Navajivan Prakashan Mandir, Ahmedabad, November 2009 reprint, Parts 13 and 14. pp. 182-192. The final six chapters discuss the Lok Sevak – the volunteer, Gram Sevakni Farajo – Duties of a village volunteer, Sansthaani Safalta – Key to successful instituion, Sansthano Sanchalak – Institution head, Sansthana Sabhyo – Institution members, and Sansthano Arthik Vyavahar – Financial dealings of an instituion.

http://www.india-seminar.com/2014/662/662_sudarshan_iyengar.htm