કોર્ટરૂમમાં આજે રોજ કરતાં વધારે માણસો બેઠાં હતાં. જજસાહેબની કોર્ટમાં એક ન માની શકાય એવો કેસ ચાલવાનો હતો. બરોબર અગિયાર વાગે જજ ભટ્ટસાહેબ કોર્ટરૂમમાં દાખલ થયા, બધાંએ ઊભા થઈને જજસાહેબનું અભિવાદન કર્યું.

જજસાહેબે વાદીના વકીલ શ્રી બૂચને પૂછ્યું, “મિસ્ટર બૂચ, કેસની વિગત શું છે? તમારા અસીલે ક્યાં ન્યાય માટે દાવો કર્યો છે?”

“માનનીય જજસાહેબ, બે ભાઈઓ વચ્ચે મિલકતની વહેંચણી માટેનો દાવો છે. મારા અસીલને પિતાની તરફથી પિતાની બધી જ મિલકત વારસામાં મળી છે. તેમાંથી અડધોભાગ એ તેના મોટાભાઈને આપવા માંગે છે. મારા અસીલના મોટાભાઈને મારા અસીલના માતાપિતાએ દત્તક લીધા છે. આજે એ પોતાના પાલક માતાપિતાનાની ઇચ્છાનો આદર કરવાં માટે મિલકતમાંથી અડધોભાગ લેવાની ના કહે છે; તેમનું કહેવું છે કે તેમને પાલક માતાપિતાએ ખૂબ આપ્યું છે; હવે વારસાઈ ભાગમાંથી કંઈ  જોઈતું નથી.”

“મિસ્ટર બૂચ, વિચિત્ર વાત છે. મારી કોર્ટમાં ભાગ માંગવા માટેના કે ભાગ નહીં આપવા માટેના કેસ આવ્યા છે. પણ,અહીંયા તો નાનોભાઈ કે જે સગો પુત્ર છે એ મોટાભાઈ કે જે દત્તકપુત્ર છે તેને પોતાને મળેલી મિલકતમાંથી અડધોભાગ આપવા માંગે છે; ખરેખર ઉમદા વિચાર છે. આવા બનાવો સમાજમાં બહુ જૂજ બને છે. તમે બંને વકીલ મારી ચેમ્બરમાં આવીને મને વાતની પૂરી માહિતી આપો, પછી બંને ભાઈઓને બોલાવીને હું વાત કરીશ.” વકીલ બૂચસાહેબે વાત કરી એ આ પ્રમાણે હતી.

અરુણભાઈ અને રેખાબહેનના સામાજિક રુઢિ પ્રમાણે એકબીજાની પસંદગીથી લગ્ન થયાં હતાં. અરુણભાઈ એક સારી કંપનીમાં ઉચ્ચ હોદ્દા પર હતા. અત્યારે નિવૃત્ત થઈને બંને પુત્રો સાથે રહે છે. બંને પુત્રો હજી અપરણિત છે અને સારી જોબ કરે છે. જ્યારે રેખાબહેન ગૃહિણી છે. બંનેનો સુખી સંસાર હતો. આમને આમ લગ્નજીવનનાં પાંચ વર્ષ વિતી ગયાં. શરૂઆતમાં બાળકની ઇચ્છા ન હોવાથી તે પ્રમાણે પ્લાનિંગ કર્યું, પણ,પછી જ્યારે બાળક માટે પ્લાનિંગ કર્યું તો મેડિકલી પ્રોબ્લેમ આવ્યો અને અરુણભાઈ, રેખાબહેનનું સ્વપ્ન રોળાઈ ગયું. ઘણાં ડોક્ટરોની સલાહ લીધી. ડૉક્ટરોનું એવું કહેવું હતું કે બંનેમાં એવો કોઈ શારીરિક પ્રોબ્લેમ નથી, છતાં બાળક માટે સફળતા કેમ નથી મળતી એ સમજાતું નથી. અંતે ઘણા પ્રયત્ન પછી, બાળકને દત્તક લેવા માટેની વિચારણા શરૂ થઈ. પહેલાં કુટુંબમાંથી બાળક દત્તક લેવું એવી વાત વિચારાઈ; પણ રેખાબહેનનું મન માનતું નહોતું. ઘણી સમજાવટ પછી અનાથાશ્રમમાંથી બાળક દત્તક લેવું એવું નક્કી થયું; અને સારો દિવસ જોઈને અનાથાશ્રમમાંથી રાજને દત્તક લેવા માટેની જરૂરી કાનૂની કાર્યવાહી પૂરી કરીને દત્તકપુત્ર તરીકે લીધો. રાજ, અરુણભાઈ અને રેખાબહેન ખુશખુશાલ હતાં. ત્રણેયની જિંદગી ધીર ગંભીર સરિતાની જેમ વહી રહી હતી.

પણ નિયતિએ પાસું બદલ્યું. રેખાબહેન નાતંદુરસ્ત તબિયતને કારણે તેમના લેડી ડોક્ટરને બતાવવા ગયાં. લેડી ડોક્ટરે તપાસ કરીને હસતાં હસતાં કહ્યું, ‘રેખાબહેન તમારા આંગણે બીજું ફૂલ ખીલવાની તૈયારીમાં છે.’ આશ્ચર્ય સાથે રેખાબહેને પૂછ્યું, ‘એ કેવી રીતે શક્ય બને? તમે જ કહ્યું હતું કે મને બાળક થવામાં મુશ્કેલી છે, જે તમને ત્યારે નહોતી સમજાઈ. ના ના તમારી કંઈક ભૂલ થતી લાગે છે તમે ફરી ચેક કરો.’ ‘રેખાબહેન, મારી કોઈ જ ભૂલ નથી થતી. તમે ખરેખર માતૃત્વ ધારણ કર્યું છે. આપણે તમારા સંતોષ માટે રિપોર્ટ કરાવીએ.’ રિપોર્ટ પોઝિટિવ આવ્યો. રેખાબહેનના ચહેરા પર ખુશી ચમકી ગઈ અને કહ્યું, ‘ડોક્ટરસાહેબ, તમારી વાત મેં ખોટી સાબિત કરી દીધી.’’ ના રેખાબહેન, આ કુદરતનો ચમત્કાર છે. તમે રાજને દત્તક લીધો અને `મા` તરીકે તેનો ઉછેર કર્યો. આ હકીકતથી તમારા રહેલી માતૃત્વની સરવાણી ફૂટી નીકળી તેનું આ પ્રમાણ છે. મેં આવા ઘણાં કિસ્સા જોયા છે.’ પછી તો રેખાબહેન આવનાર મહેમાનને આવકારવા માટે વ્યસ્ત થઈ ગયાં. કોઈ પણ જાતની શારીરિક મુશ્કેલી વગર અનુજનો જન્મ થયો. અનુજ અને રાજ વચ્ચે ત્રણ વરસનો ફરક હતો. બંને સાથે મોટા થતા ગયા. રેખાબહેન પહેલાં રાજ ઉપર ધ્યાન આપતા હતા, એ ઓછું થતું ગયું અને અનુજ તરફ ઢળતા ગયાં. ક્યારેક વાંક અનુજનો હોય તો પણ ઠપકો રાજને સાંભળવો પડતો. રેખાબહેનના વ્યવહારમાં રાજ પ્રત્યેની બેદરકારી વધતી ગઈ. રાજ અને અનુજને ઘણી વખત રેખાબહેનનું વર્તન સમજાતું નહોતું.

અરુણભાઈ રેખાબહેનના રાજ પ્રત્યેના બદલાતા વર્તનથી વ્યથિત હતા. તેમણે રેખાબહેનને ઘણી વખત આ બાબતે ટકોર પણ કરી હતી. અરુણભાઈ કહેતા આપણે ત્યાં અનુજનો જન્મ થયો; મને તારી જેટલી જ ખુશી થઈ છે; પણ એમાં રાજનો શું વાંક; રાજ તો સામે ચાલીને આપણા ઘરે નથી આવ્યો; આપણે તેને લેવા ગયાં હતાં. તને સાચું કહું, અનુજનો જન્મ જ રાજ આપણા ઘરે આવ્યો એટલે થયો છે. બાકી તો આપણે બંનેએ જિંદગીમાં સંતાનસુખ નથી એમ માની લીધું હતું. તારે તો ખુશ થવું જોઈએ કે તારે એક પણ સંતાન નહોતું થવાનું ત્યાં બે-બે દીકરાની `મા` છો. રેખાબહેન ઘણી વખત વિચારતા કે વાત તો સાચી છે. જો રાજને દત્તક ન લીધો હોત તો મારું માતૃત્વ મુરઝાઈ જાત અને કદાચ `મા`નું સુખ પણ ન મળત. પણ રેખાબહેન અનુજ જેમ જેમ મોટો થતો ગયો તેમ તેમ રાજ પ્રત્યે બેદરકાર અને અનુજમય બનતા ગયાં. રાજ ક્યારેક `મા`ના આવા વર્તાવથી દ્વિધામાં પડી જતો, પણ પછી વિચારતો; મને, અનાથ બાળકને દત્તક લઈને `મા`એ જે પ્રેમ આપ્યો છે એ બીજું કોઈ ન આપત. અનુજ નાનો છે એટલે સ્વાભાવિકપણે `મા`ને તેના પ્રત્યે મમતા રહે. અનુજ હંમેશાં રાજને મોટાભાઈ તરીકેનું માન-સન્માન આપતો. બંને ભાઈઓને તો ઘણા સમય સુધી એ પણ ખબર નહોતી કે બંને સગા ભાઈઓ નથી. આ વાત પણ હિતશત્રુઓ દ્વારા જાણવા મળી હતી. છતાં બંનેના ભાઈપણામાં કોઈ ફરક પડ્યો નહોતો.

એક દિવસ રેખાબહેને અરુણભાઈને કહ્યું,`આપણા બંને દીકરા સંસ્કારી છે. આપણી ઉમર થઈ રહી છે. આપણા જીવતા આપણી બધી મિલકત દીકરાને નામે કરી દઈએ.` `દીકરાને નામે કરી દઈએ એટલે તું શું કહેવા માગે છે?`

‘દીકરાને નામે એટલે અનુજના નામે કરી દઈએ. રાજને આપણે ઘણું આપ્યું છે. રાજની જોબ પણ સારી છે. રાજ સંસ્કારી દીકરો છે તેને કોઈ વાંધો નહીં હોય.`

`રાજને વાંધો હોય કે ન હોય હું એવું ન કરી શકું. રાજ આપણો દત્તકપુત્ર છે. તેનો કાયદેસરનો મારી મિલકત પર હક છે. એક પિતા તરીકે હું આવું નહી કરું. તારા મનમાં આવો વિચાર આવ્યો જ કેવી રીતે?`

અનુજને ખબર પડતાં તેણે પણ રેખાબહેનની વાતનો વિરોધ કર્યો અને કહ્યું, `મમ્મી, પપ્પાની મિલકત પર પહેલો હક રાજભાઈનો છે. એ આ ઘરના જેષ્ઠપુત્ર છે. મારી ઇચ્છા તો પપ્પાની બધી જ મિલકત રાજભાઈના નામે કરી દેવાની છે.`

રાજને ખબર પડતાં રાજે કહ્યું, `પપ્પા, મારી સારી જોબ છે. અનુજ નાનો છે અને મમ્મીની ઇચ્છા તમારી બધી જ મિલકત અનુજને આપવાની છે તો એમાં વાંધો શું છે? પપ્પા, તમારે મમ્મીનું માન રાખવું જોઈએ.` આ વાતને રેખાબહેને પકડી લીધી અને અરુણભાઈની ઇચ્છા ન હોવા છતાં અરુણભાઈને અનુજના નામે બધી જ મિકલત કરી દેવી પડી.

`જજસાહેબ, એક ભાઈ મિલકતમાં ભાગ દેવા માંગે છે. બીજો ભાઈ મમ્મીની ઇચ્છાને માન આપીને લેવા નથી માંગતો, એટલે કાયદાકીય રસ્તો લીધો છે જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ પ્રશ્ન ઊભો ન થાય.`

`મિસ્ટર બૂચ, તમારી વાત સાંભળ્યા પછી મને બંને ભાઈઓ વચ્ચેની ભાવુકતા સમજાઈ ગઈ છે. મારે એ બંને સાથે વાત કરવી પડશે. કાયદાકીય રાહ લીધો છે એટલે બંને ભાઈ પોતાના ઇરાદામાં મક્કમ છે. મારી દૃષ્ટિએ આ કેસનું સમાધાન કાયદાકીય નહીં, પણ બીજી રીતે શોધવું પડશે. આખાય પ્રશ્નનું મૂળ ભાવુકતા છે કોઈ લડાઈ કે ઝગડો નથી.`

જજ ભટ્ટસાહેબે બંને ભાઈઓને પોતાની ચેમ્બરમાં બોલાવ્યા, અને કહ્યું, `મેં મિસ્ટર બૂચ પાસેથી તમારી ભાતૃભાવનાને જાણી. રાજ, મારે તારી પાસેથી મિલકતમાં ભાગ નહીં લેવાનું કારણ જાણવું છે. તારો તારા પપ્પાની મિલકતમાં કાયદેસરનો હક છે.` `સાહેબ, હું અનાથ હતો. મારા મમ્મીપપ્પાએ મને દત્તક લઈને તેનાં નામ સાથે મને ઓળખ આપી. મારી મમ્મીએ મારી પાછળ ખૂબ જ ભોગ આપ્યો છે. અત્યારે હું જે કંઈ છું એ તેમના આશીર્વાદ અને સખત પરિશ્રમનું પરિણામ છે. જ્યારે મારી મમ્મીએ મારા માટે, એક અનાથ બાળક માટે આટલું બધું કર્યું હોય તો મારી તેમની ઇચ્છાને માન આપવાની ફરજ છે. તેમ જ મારા અનુજને મિલકત મળે છે તેની ખુશી છે.`

`અનુજ તારું શું કહેવું છે ?’ ‘`જજસાહેબ, હું ભાઈની વાત સાથે સહમત છું; પણ જો મારો જન્મ જ ન થયો હોત; તો પપ્પાની બધી મિલકત રાજભાઈને મળત. કદાચ મારો જન્મ પણ રાજભાઈનું ઋણ ચૂકવવા માટે થયો હોય. હું તો બધી મિલકત રાજભાઈને આપી દેવા ઇચ્છું છું. રાજભાઈ જેવો ભાઈ હોય પછી મારે શું કામ કોઈ ચિંતા કરવી જોઈએ.` જજસાહેબ બંને ભાઈઓના વિચાર જાણીને વિચારમાં પડી ગયા કે એક જોતા બંને ભાઈઓ પોતપોતાની રીતે સાચા છે. આ કોઈ કાયદાકીય પ્રશ્ન તો છે નહીં. આમ વિચારતા હતા ત્યાં પ્યુને આવીને કહ્યું, `સાહેબ, અરુણભાઈ અને રેખાબહેન આપને મળવા માંગે છે.` જજસાહેબે રાજ અને અનુજને બેસી રહેવાનું, કહી પ્યુનને બંનેને અંદર મોકલવા કહ્યું.

`જજસાહેબ, તમે બંને ભાઈઓને તમારી ચેમ્બરમાં બોલાવ્યા એટલે રેખાએ મને કહ્યું આપણે પણ જજસાહેબને મળીએ. હું મારી ભૂલને સુધારી લેવા માંગુ છું.`

જજસાહેબે કહ્યું, `રેખાબહેન તમારા બંને દીકરા કોહીનુરના હીરા છે. હવે, તમે શું કહેવા માંગો છો?`

`સાહેબ, મેં જીવનગણિતનો દાખલો જ ખોટો ગણ્યો હતો. હું અનુજ પ્રત્યે વધુ ભાવુક થઈ ગઇ હતી. હકીકતમાં રાજ અમારા જીવનનો પાયો છે. તે આવ્યો તો પાછળ પાછળ અનુજ આવ્યો. અમારા જીવનમાં સંતાનસુખ નથી, એવું ભવિષ્ય હતું ત્યાં મારી ડાબે-જેમણે દીકરા ઊભા છે. એવું સુખ તો ભાગ્યશાળીને જ મળે. હું અનુજની વાત સાથે સહમત છું અને રાજને કહું છું કે આ તારી મમ્મીની બીજી ઇચ્છાને પહેલી ઇચ્છની જેમ વધાવી લે.` રાજે નમન સાથે હકારમાં માથું હલાવ્યું.

જજસાહેબ સાથે બધાંના મુખ પર ખુશીની ચમક ઝળહળી ઊઠી.

(ભાવનગર)

E.mail : Nkt7848@gmail.com

રવીન્દ્ર પારેખ

ટેકનોલોજીના ઘણા ફાયદા છે, તે નિર્વિવાદ છે, પણ તેણે સંવેદનશીલ માણસની શાંતિ હરી લીધી છે. એમાં પણ AI(આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ)ની બાબતમાં અનેક તર્કવિતર્ક થતા આવ્યા છે. AIના આવવાથી અનેક સમસ્યાઓ સર્જાશે, એમ કહેવાય છે, તો તેનાથી સગવડો ઊભી થશે, એમ પણ કહેવાય છે. એક વાત બહુ સ્પષ્ટ છે કે હ્યુમન બ્રેઈનથી ચડિયાતું જગતમાં બીજું કંઇ નથી. એમાં કોઈ શંકા નથી કે AI અન્ય ટેકનોલોજીની જેમ માણસની મદદ માટે જ છે, તેના લાભ દેખાઈ પણ રહ્યા છે, પણ તેના ગેરલાભ પણ છે જ ! સૌથી વધારે હાઉ અત્યારે નોકરીઓ જવાનો છે. આમ તો AIને લીધે નવી નોકરીઓ પણ સર્જાઈ છે, છતાં નોકરીઓ જવાનો ડર સાવ પાયા વગરનો નથી. એવું બનવાનું કે બધા જ ઇચ્છા છતાં, ટેકનોલોજીથી અપડેટ ન હોય, એ સ્થિતિમાં નોકરીઓ પર જોખમ ઊભું થવાનું. એ સંજોગોમાં જે સ્કિલ્સથી અપડેટ હશે, તેની નોકરી રહેશે ને જે અપડેટ નથી, એમની નોકરીઓ જશે. એ જળવાય એની ખાતરી નથી.

એ પણ છે કે બધા, બધી જ વાતે અપડેટ ન પણ હોય. એવું હોત તો બધા જ વકીલ, ડોક્ટર્સ, એન્જિનિયર્સ, સાયન્ટિસ્ટ હોત, પણ એવું નથી. બધાં જ નંબર વન હોત તો બીજા નંબરની જરૂર જ ના હોત. બધા જ સફળ હોત, તો ‘નિષ્ફળ’ જેવા શબ્દનું અસ્તિત્વ પણ ન હોત ! હાલ નોકરી કરતા ઘણાં નોકરિયાતો AIને લીધે નોકરી ગુમાવશે, એથી વધુ નિષ્ફળતા બીજી કઈ હોવાની હતી? બને છે એવું કે પક્ષપાતી વલણને કારણે ઘણાંને AI દ્વારા નોકરી ખવાઈ જશે એમ લાગે છે, તો એટલા જ ‘ઘણાં’ને કારણે નવી નોકરીઓનું સર્જન થશે, એવું પણ લાગે છે. એ હકીકત છે કે AIને કારણે 2025માં અમેરિકામાં 549 કમ્પનીઓમાં 1,50,00૦થી વધુએ નોકરીઓ ગુમાવી છે. નોકરીઓ નવી સર્જાશે એ ખરું, પણ 1,50,00૦ લોકોએ હાલ તુરત તો નોકરી ગુમાવી જ છે ને એટલી નોકરી નવી ઊભી થઈ છે એવી કશી જાહેરાત નથી.

તે સાથે જ એક ઓપન AI કમ્પનીના સી.ઈ.ઓ. સેમ ઓલ્ટમેને એવી ખુશ ખબર પણ આપી કે આવનારાં વર્ષોમાં નોકરીઓમાં ક્રાંતિકારી ફેરફારો આવતા, નોકરીઓ જશે, પણ 2035 સુધીમાં કેટલાં ય સેક્ટર્સમાં પગાર આકાશને આંબશે. એ પણ છે કે જે નોકરી ચાલુ હશે, ત્યાં પણ ડિગ્રી નહીં, પણ AI સ્કિલ્સ જ જરૂરી બનશે. ટૂંકમાં, નોકરીઓ, ડિગ્રીઓની કિંમત નહીં રહે. લાખો નોકરીઓને ભોગે, AI સ્કિલ્સનું જ વર્ચસ્વ રહેશે. એ સ્કિલ્સ માટે ડિગ્રીઓની જરૂર રહેશે કે કેમ, તેનો ફોડ પડ્યો નથી, હા, એ જાણનારનો પગાર આકાશને આંબતો હશે એ નક્કી !

ઘણાંને નોકરી વગરના કરી, થોડા જાણકારોને આકાશ આંબતો પગાર આપીને, બાકીનાઓને જીવવા લૂંટ ચલાવવી પડે એવી વ્યવસ્થાનો કદાચ કોઈને જ વાંધો નથી. ભારતમાં તો આમે ય લાખો ડિગ્રીધારીઓ નોકરીની રાહ જોવામાં ઉંમર ખુટાડી રહ્યા છે, ત્યાં AIનું આક્રમણ તેમને કયું આશ્વાસન પૂરું પાડશે એ પ્રશ્ન જ છે. જે આવે છે તે અપડેટ રહેવાનું જ સૂચવે છે. અપડેટ રહેવાથી મેળવવાનું શું છે, તો કે આકાશ આંબતો પગાર ! એ વિદેશમાં હશે કદાચ, પણ ભારતમાં પગારને નામે આકાશ જ હાથમાં આવે એવી શક્યતાઓ વધારે છે. પ્રશ્ન તો એ રહે કે આટલા બધા અપડેટ રાખીને આપણે ત્યાં તેનો કોઈ અર્થ રહે એમ છે? અપડેટ હોવું નોકરીના ચાન્સ વધારે કદાચ, પણ તેથી નોકરીની સલામતીની કોઈ ખાતરી મળતી નથી.

ઘણાં ક્ષેત્રોમાં નોકરિયાતોને અપડેટ રાખવાના ગંભીર પ્રયત્નો થાય છે, એ રીતે બધા અપડેટ રહેવા મથે પણ છે, પણ સવાલ એ છે કે એમ અપડેટ રહેવાનો કોઈ અર્થ જ ન રહેતો હોય તો શું કરવાનું? ગયા ગુરુવારના જ સમાચાર છે કે DEO કચેરી, સુરતમાં ‘ઉચ્ચ શિક્ષણના પડકારો અને ગુણવત્તા’ એ વિષય પર 5 યુનિવર્સિટીના કુલપતિઓની એક બેઠક મળી. એમાં શું થયું તે તો નથી ખબર, પણ શિક્ષણનું ભલું કરવા અંગે, અપડેટ રહેવા અંગે વાતો થઇ હશે એમ કલ્પી શકાય. એકતરફ અપડેટ રહેવાનું સૂચવાય ને બીજી તરફ ઇન્ટર્નશિપ અંગે ગુજરાત યુનિવર્સિટી પાસે, વ્યવસ્થાનો પૂરતો સમય હોવા છતાં 8 જાન્યુઆરી સુધી તો દોડાદોડી અને અરાજકતાનો જ માહોલ જોવા મળ્યો છે. નવી એજ્યુકેશન પોલિસીમાં ઇન્ટર્નશિપનો આગ્રહ 2020થી રખાયો હોવા છતાં, કેટલીક યુનિવર્સિટીઓમાં જે ઉદાસીનતા જોવા મળી છે તે પોલિસીની ધરાર અવગણનાથી વિશેષ કંઇ નથી. નવી પોલિસી પ્રમાણે જેમણે પહેલાં સેમેસ્ટરમાં પ્રવેશ લીધો હતો, તેઓ હવે ત્રીજા સેમેસ્ટરમાં આવી ગયા છે ને નિયમ પ્રમાણે છેલ્લા સેમેસ્ટરમાં ઇન્ટર્નશિપ ફરજિયાત છે ને તેને અંગે યુનિવર્સિટીની કોઈ ગંભીરતા ન જણાતી હોય તો અપડેશન મજાક જ બની રહે કે બીજું કંઇ?

એવી જ રીતે સુરતની 210 સરકારી તેમ જ ગ્રાન્ટેડ શાળાના આચાર્યો માટે 6થી 8 જાન્યુઆરી દરમિયાન તાલીમનું આયોજન થયું. તાલીમમાં આચાર્યો સબળ નેતૃત્વ કઈ રીતે પૂરું પાડી શકે એની વાત થવાની હતી, પણ શિક્ષકો BLOની કામગીરીમાં મહિનાઓથી સ્કૂલોમાં જ જઈ શકતા ન હોય ને બેત્રણ વર્ગના બાળકોને ભેગા કરીને આચાર્યે જ ભણાવવું પડતું હોય ત્યાં નેતૃત્વ કોનું ને શાનું કરવાનું? રાજ્યની ધોરણ ૩થી 8ની ત્રિમાસિક પરીક્ષા 2 ફેબ્રુઆરીથી લેવાની જાહેરાત થઈ હતી, પણ શિક્ષકો 13 ફેબ્રુઆરી સુધી BLOની કામગીરીમાંથી જ પરવારે એમ નથી, તો પરીક્ષા લેવાશે કે કેમ તે સ્પષ્ટ નથી. પરીક્ષા સ્થગિત કરવાની માંગ હતી, પણ આગળ શું થયું તેની વિગતો જાહેર થઈ નથી. મતદાર યાદી સુધારણાને લીધે પરીક્ષા મોકૂફ રહે એમ બને. ધારો કે મોકૂફ ન રહે ને પરીક્ષા લેવાય, તો તે ભણાવ્યા વગર જ લેવાની થશે, કારણ વર્ગ શિક્ષણ તો લગભગ થયું જ નથી.

કોરોના પછી, વર્ગ શિક્ષણની ગંભીરતા ઘટી છે ને પરીક્ષા લેવાય કે ન લેવાય, માસ પ્રમોશન કે અન્ય રીતે વિદ્યાર્થીનું વર્ષ ન બગડે એની કાળજી રખાય છે, એનું પરિણામ એ આવ્યું છે કે 8માં સુધીના વિદ્યાર્થીનું વાચન, ગણન નબળું રહી જવા પામ્યું છે. આમાં તાલીમ અને અપડેશનનો કોઈ અર્થ રહે છે? આખું પ્રાથમિક શિક્ષણ પોકળ થઇ ગયું છે. બહારથી બધી ટાપટીપ ચાલે છે, સાધન સામગ્રી પણ પૂરાં પડે છે, પણ જે વિદ્યાર્થીઓ માટે એ થાય છે, એ તો જેવા આવ્યા છે એવા જ કોરા ઘરે પાછા જાય છે. આ તો સ્કૂલ બંધ હોય, વિદ્યાર્થીઓ ગોંધાયેલા હોય, બહારથી શૈક્ષણિક સામગ્રી પણ અંદર પહોંચવા ઉત્સુક હોય, પણ પહોંચાડનારાઓ જ બહારથી અંદર જવાને બદલે, બીજી કામગીરીઓમાં રોકાયેલા હોય તે યોગ્ય છે? ખર્ચ, ઢગલો થાય છે, પણ વિદ્યાર્થીઓ તેનો લાભ લે એવી વ્યવસ્થા લગભગ રહી નથી.

સુરતની શિક્ષણ સમિતિ સંચાલિત શાળાઓનાં નવાં ભવન તૈયાર થઇ રહ્યાં છે, આધુનિક પ્રયોગશાળાઓ, ક્લાસરૂમ, કોમ્પ્યુટર લેબ … વગેરેમાં અઢળક ખર્ચ થાય છે. છેલ્લાં પાંચ વર્ષની વાત કરીએ તો ખર્ચમાં 80 ટકાનો વધારો થયો છે. શૈક્ષણિક વર્ષ 2021-’22માં વિદ્યાર્થી દીઠ 31,902નો ખર્ચ થતો હતો તે વધીને હવે 55,383 રૂપિયા થયો છે. ટૂંકમાં, પાંચ વર્ષમાં વિદ્યાર્થી દીઠ ખર્ચ 23,50૦ વધ્યો છે. એની સામે બાળકોની શૈક્ષણિક ગુણવત્તા ખાડે ગઈ છે. બધું હોય ને વિદ્યાર્થીઓને ભણાવનાર શિક્ષકો જ ન હોય તો બધો ખર્ચ ખાતર પર દિવેલ જ થાય કે બીજું કંઇ? ગુજરાત જ કદાચ એવું રાજ્ય છે કે બેકારીમાં માસ્તરો પાસે નોકરી નથી ને સ્કૂલમાં બાળકો પાસે શિક્ષકો નથી. શિક્ષણ તો એક ઉદાહરણ તરીકે લીધું, પણ અન્ય ક્ષેત્રોમાં પણ ઉજવણાં ને ઉઠમણાં સમાંતરે ચાલે છે. શિક્ષિત બેકારોની સ્થિતિ એવી દયનીય છે કે AI બીજી કેટલી નોકરીઓ ભરખી જશે તે ચિંતાનો વિષય છે. અપડેટ થાવ કે આઉટડેટેડ થઇ જાવ એવા દિવસો આવ્યા છે …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 12 જાન્યુઆરી 2026

એક રાષ્ટ્ર તરીકે આપણને કોઈ એકનો પક્ષ લેવાનું નહીં પોસાય કે ન તો મુંગા મ્હોંએ જોવાનું પોસાશે, આ ઝડપી પણ કેલ્ક્યુલેટેડ નિર્ણયો લેવાનો વખત છે. 

ચિરંતના ભટ્ટ

એક એવી થ્રિલર ફિલ્મની કલ્પના કરો જ્યાં ચાર અલગ-અલગ જગ્યાએ તણખા થઇ રહ્યા હોય અને બધાનું કેન્દ્ર કોઈ એક જ વિસ્ફોટક હોય. દરેક તણખો વિશ્વના અલગ ખૂણેથી ઉઠ્યો હોય, છતાં બધા એક જ દારૂગોળાના ઢગલા તરફ આગળ વધી રહ્યા હોય. અત્યારે આપણે આવી જ દુનિયામાં જીવી રહ્યા છીએ. યુરોપ યુદ્ધના ધોરણે શસ્ત્ર સજ્જ થઈ રહ્યું છે, મધ્ય પૂર્વ હિઝબુલ્લાહના રોકેટ અને ઈરાનના પડછાયામાં ધૂંધવાઈ રહ્યું છે, દક્ષિણ ચીની સમુદ્ર તાઈવાન અને વિવાદિત ટાપુઓને લઈને ઉકળી રહ્યો છે, અને અમેરિકાના દેવાનો બોજ સૌને ડૂબાડવાની ધમકી આપી રહ્યો છે. આ કોઈ અતિશયોક્તિ નથી. આ ચાર ભીષણ જિયોપોલિટિકલ પ્રેશર પોઈન્ટ્સ એકસાથે વકરી રહ્યા છે. આપણે એ સમજી લેવું જોઈએ કે આ આપણે માટે, ભારત માટે દૂરના આંચકા નથી, આ આપણી અર્થવ્યવસ્થા, આપણી એનર્જી સિક્યોરિટી પર અને આપણા વ્યૂહાત્મક વિકલ્પો પર સીધો પ્રહાર છે.

ભારત માટે આ અત્યારે કેમ અગત્યનું?

મુંબઈની ઓઈલ રિફાઈનરીઓ માટે આ સંકટનો અર્થ છે ક્રૂડના વધતા ભાવ, કારણ કે હુતી ડ્રોન્સ રાતા સમુદ્રના શિપિંગ રૂટમાં અવરોધ બનીને છવાયા છે. સેન્સેક્સ પર નજર રાખનારાઓ માટે આ FIIનો ભય છે કારણ કે યુ.એસ.નું દેવું વધી રહ્યું છે અને ટ્રેઝરી ડગમગી રહી છે. સાઉથ બ્લૉકના સંરક્ષણ આયોજકો માટે, આ સસ્તા રશિયન ઓઈલ અને યુરોપથી આવતા સેમિકન્ડક્ટરની અછત વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો ખેલ છે, અને તે પણ એવા સમયે જ્યારે ચીની કોસ્ટ ગાર્ડના જહાજો આપણા આંદામાન બેકયાર્ડમાં ઘૂસણખોરી કરી રહ્યા છે. રૂપિયો, આપણા વ્યાપારિક માર્ગો, આપણી ટેક સપ્લાય ચેઈન – આ બધું જ આ ચાર તોફાની મોજાં પર સવાર છે. આપણે પહેલાં પણ મહાસત્તાઓની હરીફાઈ જોઈ છે, પરંતુ એકસાથે ચાર મોરચે ખૂલી જાય એવી સંભાવનાઓ પહેલા ક્યારે ય નથી ખડી થઈ. આ ચાર મોરચા શું છે અને શા માટે છે તે સમજીએ.

યુરોપની € 800 બિલિયનની વૉર ચેસ્ટ : પીસ ડિવિડેન્ડનું પડીકું વળી ગયું છે

યુરોપિયન યુનિયનનો ‘રી-આર્મ યુરોપ’ પ્લાન € 800 બિલિયન જેટલું ભંડોળ ભેગું કરવા ધારે છે, જેમાં માત્ર પોલેન્ડ જ ટેન્ક, મિસાઈલ અને ડ્રોન્સ માટે € 43 બિલિયનના ખર્ચની તૈયારીમાં છે. જર્મનીએ સંરક્ષણ માટે તેની ઉધાર લેવાની બંધારણીય મર્યાદા હટાવી દીધી છે, આ પગલું કટોકટીમાં ઈમરજન્સી કાચ તોડવા સમાન છે. રશિયાનું હાઇબ્રિડ યુદ્ધ હવે માત્ર યુક્રેનની ખાઈઓ પૂરતું સીમિત નથી; તે બાલ્ટિક પાઈપલાઈન્સમાં તોડફોડ, જર્મન પાવર ગ્રીડ પર સાયબર હુમલા અને પોલેન્ડ પર નાટો ડ્રોન્સ તોડી પાડવા સુધી વિસ્તર્યું છે. આ ‘કોલ્ડ વોર ૨.૦’ છે, પણ એકપણ નિયમો વગરનું.

ભારત માટે આ ગણિત બેધારી તલવાર જેવું છે. રશિયન તેલ સસ્તું છે અને પશ્ચિમી દેશો નારાજ હોય છતાં પણ વાસ્તવિકતા એ છે કે આપણી રિફાઈનરીઓને હજુ પણ એ ડિસ્કાઉન્ટ મળે છે. પરંતુ જે સેમિકન્ડક્ટર અને રેર અર્થ (rare earths) ઉત્પાદનોની આપણને જરૂર છે તે આપણને જોઇએ એ રીતે નથી મળી રહ્યા. કારણ કે યુરોપની સંરક્ષણ ખરીદીની હોડ સેમિકન્ડક્ટર અને રેર અર્થની વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનને ખોરવી રહી છે. આપણને ‘મેક ઈન ઇન્ડિયા’ માટે તેની સખત જરૂર છે. વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે યુરોપનું ધ્યાન ભટકેલું હોવાથી ઇન્ડો-પેસિફિક કોઑપરેશન પર ધ્યાન આપવાનો તેની પાસે સમય નથી. જ્યારે તમારા ભાગીદારો પોતાના ઘરની આસપાસની સુરક્ષામાં વ્યસ્ત હોય ત્યારે QUADનું ફોકસ હચમચે છે. 1993ના મુંબઈ બ્લાસ્ટને ફંડ પૂરું પાડનારા હવાલા નેટવર્ક્સ હવે RDX નહીં પણ ડ્રોન્સ છુપાવી રહ્યા છે. આ સંજોગોમાં હાઇબ્રિડ જોખમો વૈશ્વિક બની ગયા છે, અને આપણે ઇચ્છીએ કે ન ઇચ્છીએ, આપણે પણ તેની ઝપેટમાં છીએ.

હિઝબુલ્લાહનું મિસાઇલ આર્સેનલ : મધ્ય પૂર્વનું ‘રીલોડિંગ‘ 

2024ના નાજુક યુદ્ધવિરામ છતાં, દક્ષિણ લેબનોનમાં હિઝબુલ્લાહની હજારો પ્રિસિઝન-ગાઈડેડ મિસાઇલો તૈનાત છે અને નેતન્યાહુની 2026ની આક્રમક સમયરેખા ટૂંકી થઈ રહી છે. ઈઝરાયલ હવે ઈરાની સપ્લાયના વધુ એક દાયકાને સાંખી નહીં લે. તેહરાનના આંતરિક વિદ્રોહને કારણે અરાજકતા વધે છે, પણ તેમનું પ્રૉક્સી નેટવર્ક અકબંધ છે, જે દરેક યુદ્ધવિરામને ‘રીલોડ ફેઝ'(શસ્ત્રો ફરી ભરવાના સમય)માં ફેરવી નાખે છે. ઈરાન એક તરફ BRICSના મિત્રનો અને બીજી તરફ ધરીના કઠપૂતળી નચાવનારનો પણ, એમ બંને રોલ ભજવે છે. આ બેવડું વર્તન સમિટના ફોટા માટે સારું છે પણ વાસ્તવિક રણનીતિ માટે મુશ્કેલ છે.

અહીં આપણને સીધો ફટકો વાગે છે: હુતી ડ્રોન્સ ભારતના 12% ઓઈલ ઈમ્પોર્ટને રાતા સમુદ્રમાં રૂંધી રહ્યા છે, જેનાથી મુંબઈની રિફાઈનરીઓ માટે ખર્ચ વધી રહ્યો છે અને રૂપિયાની અસ્થિરતા વધી રહી છે. ચાબહાર પોર્ટ, જે અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા માટે આપણો પાછલો દરવાજો છે, તે ટ્રમ્પની ટીમ દ્વારા પ્રતિબંધોની ગપસપ વચ્ચે ફસાયો છે. અહીં કડીઓ જોડીને આપણે સમજવું જોઇએ કે જે હવાલા ચેનલો એક સમયે ટેરર ફંડિંગ કરતી હતી તે હવે ડ્રોન સપ્લાય લાઈન્સને મદદ કરી રહી છે. જો હિઝબુલ્લાહનો મોરચો ભડકે તો ક્રૂડ ઓઈલ $ 100 પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી શકે છે, જે આપણા 7% ગ્રોથ ટાર્ગેટને ફટકો મારી શકે છે. જ્યારે તમારા કહેવાતા મિત્રો એકબીજા પર મિસાઇલો છોડતા હોય ત્યારે આપણા વડા પ્રધાનની મલ્ટી-એલાઈનમેન્ટ સ્ટ્રેટેજી (સૌની સાથે મિત્રતા, કોઈની સાથે ગઠબંધન નહીં) ડગમગવા લાગે તે સ્વાભાવિક છે.

દક્ષિણ ચીન સમુદ્રના ફ્લેશપોઈન્ટ્સ : ગ્રે–ઝોન વૉરફેર હવે ‘હોટ‘ થઈ રહ્યું છે

બેઇજિંગ આક્રમણની જાહેરાત કરવામાં નથી માનતું; તે ફિલિપાઈન્સના રિસપ્લાય જહાજોને વોટર કેનનથી ટક્કર મારવામાં, પેટ્રોલ બોટને લેસરથી અંધ કરવામાં અને રીફ રડાર્સ દ્વારા ગુપ્ત રીતે ઇન્ટેલ ડોમિનન્સ મેળવવામાં પોતાની રણનીતિ ગોઠવે છે. સેકન્ડ થોમસ શોલ (Second Thomas Shoal) પર અથડામણો વધી છે, ચીનના કોસ્ટ ગાર્ડ થિટુ આઈલેન્ડ પાસેનું કોમ્યુનિકેશન જામ કરે  છે અને વિવાદિત એટોલ્સ (પરવાળાના ટાપુઓ) પર કિલ્લેબંધી કરે છે. તાઈવાન પર આક્રમણની ચર્ચાઓ વધી રહી છે કારણ કે શી જિનપિંગ “બ્રુટ ફોર્સ” (બાહુબળ) માટેની તકો શોધી રહ્યા છે, પરંતુ અસલી ઈનામ માત્ર તાઈપે નથી, ખરેખર તો તે પેસિફિકના ચોકપોઈન્ટ્સ (chokepoints) પરનું નિયંત્રણ છે જે વૈશ્વિક વેપારને દોરનાર પરિબળ છે. ASEANની કોડ-ઓફ-કન્ડક્ટ વાટાઘાટો અટકી પડી છે કારણ કે મનિલા “એક ઈંચ પણ” જમીન ન છોડવાની પ્રતિજ્ઞા લઇને બેઠું છે અને બેઇજિંગ દરેક ચેતવણીને અવગણે છે.

આ બધું આપણા ઘરના પછવાડામાં છેડાયેલી બબાલ બની ગઈ છે. આપણા આંદામાન બેઝ મલાક્કા સ્ટ્રેટ પર નજર રાખે છે, આપણું 80% ઓઈલ આ ચોક પોઈન્ટ પરથી પસાર થાય છે, ત્યાં અત્યારે ચીની કેરિયર્સ પેટ્રોલિંગ કરી રહ્યા છે. સમુદ્રમાં ફિલિપાઈન્સની અથડામણો એ જમીન પર આપણા LAC સ્ટેન્ડઓફનો પડઘો પાડે છે; ચીનનો સ્પાર્ટલી (Spratly) વિસ્તારવાદ એ જ ક્રમિક અતિક્રમણની રણનીતિ છે જે આપણે ગલવાનમાં જોઈ હતી. QUAD નેવલ ડ્રીલ્સ વધી રહી છે, પરંતુ ટ્રમ્પના “અમેરિકા ફર્સ્ટ” ટેરિફ્સ એકસાથે આપણા એક્સપોર્ટને ફટકો મારી રહ્યા છે, જેના કારણે આપણે વિયેતનામ સાથે પોર્ટ એક્સેસ માટે મિત્રતા કેળવતા AUKUS ભાગીદારોને બ્રહ્મોસ મિસાઈલોથી સજ્જ કરવા મજબૂર થયા છીએ. આવામાં આપણને એક નાનકડી ભૂલ પણ ભારે પડશે. પશ્ચિમમાં બાંગ્લાદેશમાં ચીની એરબેઝનું બનવું, ઉત્તર-પશ્ચિમમાં પાકિસ્તાન-સાઉદી ડિફેન્સ પેક્ટ વગેરે આ આખા ખેલને વધુ પેચીદો બનાવે છે.

અમેરિકાનો $ 38 ટ્રિલિયનનો ડેટ બોમ્બ એટલે આર્થિક તણખાનું તેજ થવું 

અમેરિકાનું દેવું હવે દર અઠવાડિયે $ 11 બિલિયનનું વ્યાજ ખાઈ રહ્યું છે, જે 2026ના નાણાકીય વર્ષના શરૂઆતના અઠવાડિયામાં ફેડરલ ખર્ચના 15% જેટલું છે. મેડિકેર અને સોશિયલ સિક્યુરિટીનો આ ઘા વધુ આકરો બનાવે છે, જેમાં ખાધ જી.ડી.પી.ના 6.7% રહેવાનો અંદાજ છે. ટ્રમ્પની ટેરિફ યોજનાઓ $ 300-400 બિલિયનની આવકનું વચન આપે છે, પરંતુ CBO આરોગ્ય સબસિડી વધવા અને કાઁગ્રેસ જાન્યુઆરીની ડેડલાઈન તરફ દોડતી હોવાથી આગળ ટ્રિલિયન્સની ખોટ જોઈ રહ્યું છે. આ કોઈ થોથાંમાં લખેલું જ્ઞાન નથી પણ, એક આર્થિક બ્લેક હોલ છે જે વૈશ્વિક મૂડીને ગળી રહ્યું છે અને વૈશ્વિક સ્તરે વ્યાજના દરો વધારી રહ્યું છે.

ભારત પાસે લગભગ $ 250 બિલિયનની યુ.એ.સ ટ્રેઝરી છે, જે આપણી ચિંતા વધારે છે. જો વોશિંગ્ટન કોઈપણ પ્રકારના રિસ્ટ્રક્ચરિંગ કરશે તો આપણા રિઝર્વને ફટકો પડશે. વધુ આકરી બાબત એ છે કે, ગભરાયેલા વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો (FII) ઉભરતા બજારોમાંથી પૈસા પાછા ખેંચી લેશે, જેનો સીધો અર્થ છે : સેન્સેક્સમાં અસ્થિરતા, રૂપિયા પર દબાણ, અને ભારતીય કંપનીઓ માટે મોંઘું ધિરાણ. ટ્રમ્પનું લેટિન અમેરિકા તરફ વળવું અને “પ્રભાવના ક્ષેત્રો”(spheres of influence)ની એકલતાવાદી નીતિ યુરોપને આર્થિક રીતે ખુલ્લું મૂકી દે છે, જેનો અર્થ છે કે યુક્રેન સહાયની ખાલી જગ્યા કોઈએ તો ભરવી જ પડશે. કલ્પના કરી શકશો કે આર્ટિલરી શિપમેન્ટ માટે કોને કૉલ આવી રહ્યો છે? જેમ ઓપનહાઈમરના બોમ્બને કારણે શસ્ત્રોની હોડ જન્મી હતી એ રીતે યુ.એસ.ની આર્થિક બેદરકારી વિરોધીઓને સજ્જ કરી રહી છે અને મિત્ર રાષ્ટ્રોને અસ્થિર કરી રહી છે. આપણા રૂપિયાના રક્ષણ માટે ફોરેક્સની કિલ્લેબંધી જોઇશે, બીજાના અવિચારી ખર્ચનું પરિણામ ભોગવવાનું આપણને પોસાય તેમ નથી.

ભારતની વ્યૂહરચના : મુશ્કેલીઓ વચ્ચે સંતુલનનો ખેલ

આ ચાર તણખા અલગ નથી પણ તેમનું એકબીજા સાથે મળવું જ ખરો ખેલ છે. મધ્ય પૂર્વનો ભડકો ઓઈલના ભાવ વધારનારો છે, એ પણ એવા વખતે જ્યારે યુ.એસ.ના દેવાના બોજાનો ગભરાટ આપણા બજારો તોડી રહ્યો છે. યુરોપનું રી-આર્મામેન્ટ સેમિકન્ડક્ટર સપ્લાય ઘટાડે છે જ્યારે ચીનની શિપિંગ વધતી ભીંસ જેટલો સપ્લાય છે તેને ય આપણા સુધી પહોંચવામાં મુશ્કેલી ખડી કરે છે. આ બધા સંજોગો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે, બધું ભેગું થઈ રહ્યું છે.

આવામાં આપણી રણનીતિ શું હોઈ શકે? પહેલું, રશિયા-ઈરાનની ધરીની બહાર એનર્જી ડાયવર્સિફિકેશન કરી શકાય. એટલે કે યુ.એ.ઈ. (UAE) સાથે LNG કોન્ટ્રાક્ટને વેગ આપવો, મોઝામ્બિક ગેસ ફિલ્ડનો ઉપયોગ કરવો, અને છેવટે ન્યુક્લિયર બેઝલોડ વિસ્તારવા માટે વધુ ગંભીરતાથી વિચારવું. બીજું, યુદ્ધના ધોરણે સંરક્ષણનું સ્વદેશીકરણ કરવું જોઇએ. જેમ કે, તેજસ Mk2નું ઉત્પાદન, સ્વદેશી ડ્રોન્સ, અને R&Dને ફંડ આપવા માટે બ્રહ્મોસની નિકાસ પર ધ્યાન આપવું જોઇએ. આપણે એવી સપ્લાય ચેઈન પર નિર્ભર ન રહી શકીએ જે જરા સરખા જિયોપોલિટિકલ હલચલથી હથિયારમાં ફેરવાઈ જાય. ત્રીજું, BRICSનો ઉપયોગ એક બ્લૉક તરીકે નહીં પણ બેલેન્સર (સંતુલન સાધનાર) તરીકે કરવો. આપણે કોઈ નવા કોલ્ડ વૉરમાં કોઇ રાષ્ટ્રનો પક્ષ નથી લઈ રહ્યા, પરંતુ ભીંસમાં આવવાથી બચવા માટે આપણને લીવરેજની જરૂર છે.

બાય ધી વેઃ 

મુંબઈના ઝવેરી બજારના વેપારીઓ જે સોનાના ભાવ ટ્રેક કરે છે, બેંગલુરુના કોડર્સ જે સપ્લાય ચેઈન સોફ્ટવેર બનાવે છે, પંજાબના ખેડૂતો જે ખાતરના ભાવ જોઈ રહ્યા છે; તે બધાં વિદેશ નીતિને અનુસરે કે ન અનુસરે, તે બધાં જ આ મોજાં પર સવાર છે. ભારત 1962થી મહાસત્તાઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવી રહ્યો છે, પરંતુ આ વખતે સંતુલન કરવા માટેની ભોંય સાંકડી થઈ રહી છે અને ઝંઝાવાતની ગતિ વધી રહી છે. આ ચાર તણખા સાબિત કરે છે કે કોઈપણ રાષ્ટ્ર સલામત પ્રેક્ષક નથી, આપણે કોઈ બીજાની થ્રિલર ફિલ્મના એક્સ્ટ્રા કલાકાર બનીને ન રહી શકીએ. હવે ડિરેક્ટરની ખુરશી સંભાળવાનો સમય આવી ગયો છે.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 11  જાન્યુઆરી 2026