સવારની સૂરજની પહેલી કિરણ બારી પાસે આવી એને જગાડે, ને સેલફોનની ઘંટડી એને સાદ પાડે ને એ જાગી જાય! ઘરનાં કામ પતાવી, ઓફીસની નોકરી પર નીકળેલી સ્રીઓ, નોકરી પતાવી પાછી બીજી નોકરી કરવા ઉતાવળી થઈ દોડે,એમ એ પણ દોડે છે. જીવનની રંગભૂમિ પર સ્રી રીહર્સલ વગર જ જીવનમાં આવેલાં દરેક પાત્રને સફળતાપૂર્વક ભજવે છે. એક પાત્ર ભજવીને બીજા પાત્રમાં સહજતાથી પ્રવેશ કરે છે. એ જ્ઞાન એને સર્જનહારની  કૃપાથી પ્રાપ્ત થયેલું હોય છે.                                             

એની દુનિયા એટલે કાગડોળે રાહ જોતું એનું ઘર ! ને એમાં વસતાં સહુ સ્નેહીજનો એ એની ભાવનિક દુનિયા !

જીવન વૃક્ષ પર લટકતી સંબંધની ડાળીઓ એને જોતાં જ જાત જાતની માગણીઓથી ટહુકા કરે છે. એ ઘરમાં પ્રવેશતાં જ ખભે ભેરવેલી ક્મ્પ્યુટરની બેગ અને હાથમાંનો સેલફોન ને એપલની ઘડિયાળ કાંડેથી ઉતારે છે, ત્યાર પછીનો સમય ઘર ને રસોડાને સમર્પિત ! વ્હિસલ વગરનાં  ઈન્સ્ટ્રા પોટમાં એનાં સપનાં ને ઇચ્છાઓ સાથે, નોકરી પરના સ્ટ્રેસને પણ તે જડબેસલાક રીતે  લૅાક કરી દે છે ! 

એના હાથમાંથી છટકેલો માઉસ બાળકોનાં હોમવર્ક પર દોડાદોડ કરે છે. થાકેલા ચહેરો  રોબાટની જેમ અવાજ કાઢી પૂછે છે. જમવામાં શું બનાવું ? પાસ્તા, પીઝા, મેક્રોની, બરીટો,  કે દાળભાત ? ને તરત જ સગપણની ડાળ પરથી અવનવી માંગણીઓનો કલબલાટ સંભળાવા લાગે છે . એ સર્વની ઇચ્છાઓ અને એમનાં સ્વપ્નાઓનું તે કલ્પવૃક્ષ છે.

એ નોકરી પરથી ધરે આવે છે. પરિવાર માટે, કે પોતાના માટે ? બધાં માટે  તે છે, એના માટે કોણ ?  જો કે એવા વિચારો તો એણે ક્યારના ય ડીલીટ કર્યાં છે !

એ જાતને ભૂલીને પરિવારની સંભાળ લે છે ! દિવસભરની ફરિયાદોનો ઉકેલ લાવવા સવારની અધૂરી વાતો, અધૂરાં કામ, અબોલાં લઈ રિસાયેલાંઓને મનાવવા, સાંજના અંધારાને અજવાળામાં ફેરવવા, અગાશીનાં કૂંડામાં સૂકાતી તુલસીને પાણી પાવા ! તે ઘરની નોકરી કરવા દોડે, દરેક દિવસની દોડમાં એની લાગણીઓ અને ફરજની સાંકળથી તે જોડાયેલી રહે છે.  

નોકરી અને પરિવારની વચ્યે એ સમયનો ટાવર બની ઊભી રહે છે. એના હસતાં ચહેરા પાછળ થાક ડોકિયાં કરે છે, એ હોમવર્ક પતાવીને સૂતેલાં બાળકનાં માથે હાથ ફેરવી મનોમન ગુડનાઈટ કહે છે.

બારી બારણાં બંધ કરી પતિના રૂમમાં જાય છે. “પડખું ફરીને સૂતેલા પતિની સામે જોઈ”, એ  કામ પરથી આવતાં અધૂરો રહેલો પ્રોજેક્ટ પૂરો કરવા લેપટોપ ખોલે છે. આંખોમાં ઊંઘ અને શરીરમાં થાક છે. એ ખુલ્લી આંખો રાખીને આવતી કાલના કામનું “ટુ ડુ લીસ્ટ” બનાવે છે.

તે બદલાતી ઋતુમાં વૃક્ષની જેમ ટટ્ટાર ઊભી રહે છે, પણ વૃક્ષનાં મૂળિયાં જેવી તે અદૃશ્ય  છે !!  હા…હા તે સ્રી છે ! બાળપણથી સાંભળતી આવી છે, “यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते………”  તે પૂજાની સામગ્રી લઈને ઊભેલી છે …..!!

Every  Day Is Women’s  Day 

Happy  Women’s  Day           

બોસ્ટન , 04-03-2926

e.mail : inamdarvasudha@gmail.com

બદલાઈ રહેલા વર્લ્ડ ઓર્ડરમાં અગત્યના સ્વિંગ સ્ટેટ તરીકે ભારતની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાની કસોટી ચાલી રહી છે

ચિરંતના ભટ્ટ

છેલ્લા કેટલા ય દિવસોથી આપણે સતત યુદ્ધના સમાચારોના મારા વચ્ચે દિવસો પસાર કરીએ છીએ. દરેકનો પોતાનો અભિપ્રાય છે, જેમાં હંમેશાં તર્ક હોય કે ઇતિહાસની સમજ હોય એવું જરૂરી નથી. શ્વાસ અધ્ધર કરી દેતા સમાચારો અને હૃદયદ્રાવક તસવીરોને કારણે ઘણીવાર મગજ બહેર મારી જાય એવું બને. અમેરિકી વડાના વિધાનો, મૃતકોનો આંકડો અને ત્યાં ફસાયેલા લોકો વિશે સતત ચર્ચાઓ થતી રહેશે અને શું યોગ્ય હતું તેની વાતો પણ થશે. 

ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રાજકારણ હશે પણ ખરેખર મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકાના હસ્તક્ષેપને સમજવા માટે અર્થશાસ્ત્ર સમજવું જરૂરી છે, જે આ ઘોંઘાટમાં કદાચ ચૂકી જવાય. 1974 પછી મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકાનું સૈન્ય એક જ તર્કને કામે લગાડે છે; તેમાં લોકશાહી, માનવાધિકાર કે આતંકવાદ વિરોધી અભિયાનનો મુદ્દો મુખ્ય નથી, તેમાં માત્ર ‘પેટ્રોડોલર’નો બચાવ જ એક માત્ર હેતુ છે. આ એક એવું અદૃશ્ય માળખું છે જે વોશિંગ્ટન ગમે તેટલું દેવું એકઠું કરે તો પણ અમેરિકી અર્થતંત્રને કાર્યરત રાખે. 

1971માં અમેરિકન પ્રેસિડન્ટ નિક્સને જ્યારે ડોલરને સોનાથી અલગ કર્યો, ત્યારે અમેરિકાને તેની કરન્સી માટે એક નવા આધારની જરૂર હતી. 1974માં સાઉદી અરેબિયા સાથેના એક સોદામાં આનો જવાબ મળ્યો: રિયાધ તેના ઓઈલની કિંમત માત્ર ડોલરમાં રાખશે અને તેના નફાને અમેરિકી ટ્રેઝરી બોન્ડ્સમાં રિસાયકલ કરશે. ઓપેક(OPEC)એ પણ આ જ રસ્તો અપનાવ્યો. રાતોરાત, દરેક દેશ જેને ઓઈલની જરૂર હતી, એટલે કે પૃથ્વી પરના દરેક દેશને, ઓઈલ લેતાં પહેલાં ડોલરની જરૂર પડી. અમેરિકી ચલણ માટેની વૈશ્વિક માંગ હવે સોના દ્વારા નહીં પણ ‘કાળા સોના’ (ઓઈલ) દ્વારા નક્કી કરાઈ.

આનો ગર્ભિત અર્થ મોટો છે, કોઈપણ દેશ જે ડૉલર સિવાયનાં નાણાંનો ઉપયોગ કરીને ઓઈલનો વેપાર કરવા માગે એ અમેરિકી સત્તાના નાણાંકીય માળખાં માટે જોખમ ખડું કરે. આવા દેશો દેખીતી રીતે જ અમેરિકા સાથેના સંઘર્ષમાં આવી પડે છે. 2000માં સદ્દામ હુસૈને જાહેરાત કરી કે ઇરાક તેના તેલની કિંમત યુરોમાં નક્કી કરશે; તેમને 2006માં ફાંસી આપવામાં આવી. ગદ્દાફીએ સોના પર આધારિત પાન-આફ્રિકન દીનારનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો; 2011માં નાટોએ હસ્તક્ષેપ કર્યો અને તે જ વર્ષે તેમની હત્યા થઈ. ઈરાને સતત તેલના બદલામાં યુઆન અને રૂપિયાનો વિનિમય કર્યો છે અને ચાર દાયકાથી ગૂંગળાવી દેતા આર્થિક યુદ્ધનો સામનો કર્યો છે. 

આ કોઈ કોન્સ્પિરેસી થિયરી નથી, પણ જાહેર આર્થિક ઇતિહાસ છે. અમેરિકા મધ્ય પૂર્વમાં માત્ર અરાજકતાને કારણે હસ્તક્ષેપ કરે છે એવું નથી; તે હસ્તક્ષેપ કરે છે કારણ કે આ પ્રદેશ જો કોઈ વૈકલ્પિક ચલણ મામલે એક ન થઈ શકે, તો અમેરિકાના આર્થિક હિતો સચવાઈ જાય. આ પ્રદેશમાં અસ્થિરતા એ નીતિની નિષ્ફળતા નથી, પણ એ નીતિનો જ એક ભાગ છે. નિક્સન પછીના દરેક પ્રમુખે આ જ વારસો સંભાળ્યો છે—બુશે તેને સ્વતંત્રતાનું નામ આપ્યું, ઓબામાએ જવાબદારીનું, જ્યારે ટ્રમ્પે ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ કહીને શાંતિરક્ષક હોવાનો ડોળ કરવાનું બંધ કરી દીધું છે. આ અમેરિકાની વિદેશ નીતિથી અલગ નથી, પણ અમેરિકાની જે નીતિની આ સૌથી સચોટ અભિવ્યક્તિ છે. 

અમેરિકાની વૃત્તિનો ઇતિહાસ શું શીખવે છે? 

ઈરાનના સર્વોચ્ચ ધાર્મિક નેતાને ટાર્ગેટ કરીને અમેરિકાએ એક બહુ જોખમી મર્યાદા ઓળંગી છે. અમેરિકાની અગાઉની સરકારોએ આવું કોઈપણ પગલું ક્યારે ય નહોતું લીધું. 2020માં સોલેઈમાનીની હત્યા થઈ ત્યારે આ પરંપરા તૂટી, પણ તેઓ સૈન્ય કમાન્ડર હતા. ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા રાજકીય, લશ્કરી અને ધાર્મિક સત્તાનું પ્રતીક છે. તેમનો ખાત્મો સમગ્ર ક્રાંતિકારી વ્યવસ્થાની વૈધતા, તેના કાયદાકીય હોવા પર સવાલ ખડો કરી શકે છે. આમ થવાથી ઈરાનના પ્રોક્સી જૂથો (હિઝબુલ્લા, હુથીઓ, અને ઈરાકમાં શિયા મિલિશિયા) પરનું કેન્દ્રીય નિયંત્રણ તોડી શકે છે. આમ થવાથી આ આતંકી જૂથોને પોતાના બદઈરાદાઓને અલમાં મુકતા અટકાવવા મુશ્કેલ બની જશે.

ઇતિહાસ શીખવે છે કે જ્યારે બે સત્તાઓ (જેમ કે 6ઠ્ઠી સદીમાં બાયઝેન્ટાઇન અને સસાનિયન) વર્ચસ્વના જંગમાં એકબીજાને થકવી નાખે છે, ત્યારે એક એવો શૂન્યાવકાશ પેદા થાય છે જેમાં નવા ખેલાડીઓ ઉતરી આવે છે. અમેરિકા અને ઈરાન 45 વર્ષથી આ જ સમીકરણમાં છે. સવાલ એ નથી કે સતત વધી રહેલો તણાવ ઈરાનનું પતન નોતરશે કે કેમ પણ સવાલ એ છે કે ઈરાન પછી જે ખાલીપો ખડો થશે એ કોણ ભરશે? કદાચ એવું મધ્ય પૂર્વ જ્યાં તુર્કી અને ગલ્ફ દેશો અને બીજા ડઝનબંધ બિન રાજ્ય સંગઠનો વચ્ચે વિખેરાયેલી સ્પર્ધા ચાલ્યા કરશે, કોઈ કેન્દ્ર નહીં હોય, યુદ્ધ વિરામ પર હસ્તાક્ષર નહીં થાય અને વાટાઘાટો કરી શકાય એવી શાંતિ પણ નહીં હોય. 

ભારત માટે વ્યૂહાત્મક કસોટી

આમ તો અત્યારે વૈશ્વિક કટોકટીની જે સ્થિતિ છે તેમાં ભારત હાંસિયામાં ટાંકેલી કોઈ નાની નોંધ જેવો લાગે. આવું વિશ્લેષણ એક મોટી ભૂલ છે. બદલાયેલા વર્લ્ડ ઓર્ડરમાં ભારત સૌથી નિર્ણયાક સ્વિંગ સ્ટેટ છે. 2020માં જ્યારે સોલેઈમાનીની હત્યા થઈ હતી, ત્યારે ભારતે સત્તાવાર રીતે ‘ચિંતા’ વ્યક્ત કરી હતી. પરંતુ આ વખતે ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા ખમેનીની હત્યા અને ત્યાંના હોસ્પિટલ-શાળાઓ પરના હુમલાઓ છતાં ભારતનું સત્તાવાર મૌન તેની બદલાતી વ્યૂહનીતિ અને ઈઝરાયેલ સાથે મજબૂત થતા સંબંધો દર્શાવે છે. ભારત અત્યારે ઈઝરાયેલ સાથેના વ્યૂહાત્મક સુરક્ષા સંબંધો અને ગલ્ફ દેશોમાં વસતા 1 કરોડ ભારતીયોની સુરક્ષા વચ્ચે અત્યંત કઠિન સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.”

ભારતે અમેરિકાના પેટ્રોડોલરના દબાણને નજરમાં રાખીને ઊર્જા હિતોને લગતા નિર્ણયો લેવા પડે છે. આપણે અમેરિકા સાથે ‘ક્વાડ’માં હોવા છતાં રશિયન તેલ ખરીદીએ છીએ અને વોશિંગ્ટનના દબાણ છતાં ઈરાનમાં ચાબહાર બંદર બનાવીએ છીએ. આ વિરોધાભાસ આપણી નબળાઈ નથી, પણ તાકાત છે, જે આપણને વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા આપે છે.  આપણી પાસે 200 મિલિયન મુસ્લિમ નાગરિકો અને હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદી સરકાર પણ છે. આપણે ચીન અને રશિયાની સાથે એસ.સી.ઓ.(SCO)માં અને બ્રિક્સ(BRICS)માં ડોલર વેપારના વિકલ્પો શોધી રહ્યા છીએ તો સાથે અમેરિકા માટે સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારોમાંના એક છીએ. કોઈ બીજા દેશ પાસે આ સંજોગો નથી. 

તોતિંગ ખર્ચા અવગણવા શક્ય નથી. ઈરાની ઓઈલ ભારતીય રિફાઈનરીઓ માટે અગત્યનું રહ્યું છે. મધ્ય એશિયા સુધીનો માર્ગ છે એવો ચાબહાર પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરે છે તે હોર્મુઝમાં અસ્થિરતાને કારણે અત્યારે જોખમમાં છે. આપણી વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા અત્યારે સીધી કસોટી પર છે. ઈરાન સાથેનો આપણો વેપાર જે 2018માં $17 બિલિયન હતો, તે ઘટીને 2025માં માત્ર $1.68 બિલિયન રહી ગયો છે. ચાબહાર બંદર, જે ભારતનો મહત્ત્વનો પ્રોજેક્ટ છે, તેના કોનાર્ક એરપોર્ટને તાજેતરમાં ઈઝરાયેલી મિસાઈલોએ નિશાન બનાવ્યું છે. વધુમાં, એપ્રિલ 2026માં ચાબહાર માટેની અમેરિકી પ્રતિબંધ મુક્તિ (waiver) ખતમ થવા જઈ રહી છે, જે ભારત માટે એક મોટો વ્યૂહાત્મક પડકાર છે. ઓઈલના ભાવમાં દર 10 ડોલરનો વધારો ભારતના ગરીબો પર ટેક્સનો સીધો ફટકો છે. અમેરિકી પગલાં સામે મુસ્લિમ વિશ્વનો આક્રોશ ભારતની આંતરિક રાજનીતિમાં એવી અસર કરે છે જેને કોઈપણ સરકાર પૂરી રીતે નિયંત્રિત કરી શકે તેમ નથી. પરંતુ નહેરુના સમયથી ચાલી આવતી વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા (Strategic Autonomy) આવા સમય માટે જ રચાઈ હતી. 

ઉપાય અઘરો નથી પણ અમલીકરણ માટે હિંમત જોઈએ : ક્વાડનો ઉપયોગ જેમાં લેખે લાગી શકે તેમ છે તેને માટે કરો, જેમ કે ટેકનોલોજી સપ્લાય ચેઈન્સ, સેમિકન્ડક્ટર એક્સેસ, દરિયાઈ સુરક્ષા. વળી આપણી ઉર્જા આયાતને ડોલર-આધારિત દબાણથી બચાવવા માટે બ્રિક્સ અને દ્વિપક્ષીય રૂપિયાની વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરવો જોઇએ. વોશિંગ્ટનના મૂડને ધ્યાનમાં લીધા વગર ચાબહારની કામગીરી ચાલુ રાખવી જોઇએ. ગલ્ફ સ્ટેટ્સ સાથે સંવાદ વધારવો કારણ કે પ્રાદેશિક સ્થિરતાને મામલે ભારત સાથે તેમના હિતો મેળ ખાય છે, ભલે તેઓ અમેરિકાના સાચા-ખોટા સાહસોને સહન કરવાને મામલે આપણા જેટલી સહનશક્તિ ન ધરાવતા હોય. 

સૌથી જરૂરી બાબત એ છે કે અત્યારે જ સંધર્ષ ચાલે છે તેને સંસ્કૃતિઓના સંઘર્ષ તરીકે સ્વીકારવાના દબાણનો પ્રતિકાર કરવો જોઇએ. અમેરિકાનું નેરેટિવ તેને યહૂદી-ખ્રિસ્તી પશ્ચિમ અને ઇસ્લામી પૂર્વ વચ્ચેની લડાઈ તરીકે રજૂ કરે છે. ઈરાની નેરેટિવ તેને સામ્રાજ્યવાદ સામે મુસ્લિમ એકતાની લડાઈનું નામ આપે છે. આ બન્ને નેરેટિવ તેને જ ફાયદો કરાવશે જે તેને સ્વીકારશે.

આપણો વારસો સાંસ્કૃતિક બહુમતી છે માટે જ જે અબ્રાહમિક દલીલો આપણી છે જ નહીં એમાં આપણે પક્ષ લેવાની જરૂર નથી. આપણે સ્પષ્ટ અને સક્રિય રહેવાનું છે. આપણે એ રાષ્ટ્ર બનવાનું છે જે સંવાદ બધા સાથે સાથે છે, પોતાનું હિત જુએ છે. 

સમયનું ચક્ર અને સાક્ષી

મેસોપોટેમિયામાં લડનારા દરેક સામ્રાજ્યને પોતાનું નેરેટિવ સાચું જ લાગતું હતું. બંને પક્ષો બીજાની આક્રમકતા વિશે સાચા હતા અને પોતાની નિર્દોષતા વિશે ખોટા બંને થાક્યા ત્યારે ભવિષ્ય એવાના હાથમાં ગયું જેમની તેમને કલ્પના નહોતી. 

ભારત માટે હવે પડકાર વધુ વિકટ છે. આ વર્ષે ભારત BRICS સમિટનું આયોજન કરી રહ્યું છે, જેમાં ઈરાન અને UAE બંને સભ્યો છે. આ સમિટ ભારતની મુત્સદ્દીગીરી માટે સૌથી મોટી કસોટી સાબિત થશે, કારણ કે બંને દેશો અત્યારે એકબીજાના વિરોધી છે.

બાય ધી વેઃ 

આ ઇતિહાસમાં અમેરિકા અપવાદ નથી. ટ્રમ્પની અમેરિકી સત્તા સાવ ઉઘાડી છે, સ્પષ્ટ છે, આ સરકાર મીઠાશથી કે લાગણીને નામે કંઇ બોલતી નથી. આ પહેલાં જે હતું તેમાં અમેરિકન પગલાંઓમાં પરોપકાર વર્તાતો, સ્વાર્થ નહીં. જો કે આપણે આવી સ્પષ્ટતાને શાણપણ ન માની લેવી જોઇએ. બેફામ બોલવું એ સમજદારી કે જ્ઞાન નથી. અમેરિકા ફર્સ્ટને નામે જે કરાઈ રહ્યું છે તે ખતરનાક છે. ભારત માટે સવાલ એ નથી કે કોનો પક્ષ લેવો, આપણે એ વિચારવું જોઈએ કે આપણે 2050માં કેવી વૈશ્વિક વ્યવસ્થાનો હિસ્સો બનવા માંગીએ છીએ, આપણે જે વૈશ્વિક શક્તિ બનવાનો દાવો કરીએ છીએ, એ શક્તિની જેમ ઠહેરાવથી વર્તવા તૈયાર છીએ ખરા? આપણે વ્યૂહાત્મક સ્પષ્ટતા સાથે આપણા આર્થિક હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને એટલા આત્મવિશ્વાસ સાથે વહેવાર કરી શકીશું જેથી કોઈપણ મહાસત્તાનો એજન્ડા આપોઆપ આપણો એજન્ડા ન બની જાય?  સમયનું ચક્ર ફરે છે. તેને કોણ ચલાવે છે એ એકમાત્ર સવાલ જ અગત્યનો છે. 

 પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 08 માર્ચ 2026

રમેશ ઓઝા

અહિંસાની, શાંતિની, વૈશ્વિક વ્યવસ્થાની, બીજાના અધિકારોની અને અન્ય માનવીય મૂલ્યોની વાત જવા દઈએ, માત્ર આપણા સ્વાર્થની વાત કરીએ તો અત્યારે જગતમાં જેની લાઠી એની ભેંસનો જે ન્યાય પ્રવર્તે છે એમાં ભારતને કોઈ ફાયદો થાય એમ છે? માત્ર સ્વાર્થનો વિચાર કરો અને કહો કે જેની લાઠી એની ભેંસના ન્યાયમાં ભારતને શું ફાયદો થાય? બીજી રીતે વિચારવું હોય તો એમ વિચારો કે બળિયાના બે ભાગના કાયદામાં કોને ફાયદો થાય અને કોને નુકસાન થાય? જે લોકો માનવીય મર્યાદા અને મૂલ્યો કરતાં તાકાત અને સ્વાર્થને સર્વોપરી માને છે તેમણે તો ખાસ આ વિષે વિચારવું જોઈએ. 

જવાબ બહુ સરળ છે. જે લોકો પાસે તાકાત છે એને ફાયદો થાય અને જે લોકો પાસે તાકાત ન હોય અને નિર્બળ હોય એને એમાં નુકસાન થાય. તાકાતવાનોને સંયમ, જવાબદારી, મૂલ્યોનું અનુસરણ, વૈશ્ચિક કે બંધારણીય વ્યવસ્થા, કાયદાનું રાજ, નિયમન વગેરે ગમતાં નથી. એને કારણે એને સંયમ રાખવો પડે છે અને તાકાત હોવા છતાં અને સ્વાર્થજન્ય ઇચ્છા હોવા છતાં, પણ મનમાની કરી શકતા નથી. બીજી બાજુ જે નિર્બળ છે એને એમાં સુરક્ષા મળે છે. ટૂંકમાં મૂલ્ય આધારિત સમાજ-રાજ્ય વ્યવસ્થા સબળાને અંકુશમાં રાખે છે અને નબળાને ન્યાય અને સુરક્ષા આપે છે. 

હવે અહીં સવાલ ઉપસ્થિત થાય છે ભારત આમાં ક્યાં છે? સબળ છે, નિર્બળ છે કે કોઈક જગ્યાએ વચ્ચે છે? વિચારવાની આદત અને આવડત નહીં ધરાવતા હિંદુ દેશપ્રેમીઓ કહેશે કે ભારત સબળ છે. શૌર્ય અને મહાનતાના દાવાને અંદર રહેલી લઘુતાગ્રંથિ સાથે સીધો સંબંધ છે. જેટલી લઘુતાગ્રંથિ વધારે એટલા દાવા વધારે. પણ દાવા અને વાસ્તવ બે જૂદી વસ્તુ છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે ભારત કોઈક જગ્યાએ વચ્ચે છે. લશ્કરી તાકાતની દૃષ્ટિએ, આર્થિક તાકાતની દૃષ્ટિએ, ભૌતિક વિકાસની દૃષ્ટિએ અને માનવીય વિકાસ(શિક્ષણ આરોગ્ય વગેરે)ની દૃષ્ટિએ એમ ભારત કોઈ પણ જગ્યાએ સરસાઈ ધરાવતું નથી. માપદંડના મધ્યબિંદુથી આર્થિક બાબતે જરાક ઉપર છે અને બાકી પાછળ છે. માનવીય વિકાસમાં તો ઘણું પાછળ છે. અને જો આ વાસ્તવિકતા હોય તો જેના હાથમાં લાઠી એની ભેંસના ન્યાયમાં ભારતને ફાયદો થાય કે નુકસાન? ભારતે ન્યાયી વ્યવસ્થાના પક્ષે ઊભા રહેવું જોઈએ કે માથાભારે અરાજકતાના પડખે? માત્ર સ્વાર્થની દૃષ્ટિએ વિચારો, મૂલ્યોને ઘડીભર બાજુએ મૂકો. 

વિશ્વપ્રસિદ્ધ બ્રિટિશ ઇતિહાસકાર સાયમન શમા(Simon Schama)એ આજની પરિભાષામાં કહ્યું હતું કે રાજ્ય (સ્ટેટ) એ હાર્ડવેર છે અને અને રાષ્ટ્ર (નેશન) એ સોફ્ટવેર છે. હાર્ડવેર હોય તો જ સોફ્ટવેર કામ કરે. રાષ્ટ્ર અને રાષ્ટ્રીયતાની મીઠી કલ્પના સુકુન આપે છે, રાષ્ટ્રવાદ જુસ્સો પેદા કરે છે, એકતાની ભાવના પેદા કરે છે, પણ તેને શક્તિમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે રાજ્ય નામનું હાર્ડવેર જોઈએ. દીર્ઘદૃષ્ટિ ધરાવનારા શાસકો સોફ્ટવેર કરતાં હાર્ડવેર પર વધારે ધ્યાન આપે છે. રાજ્યને તાકાતવાન બનાવવામાં રાષ્ટ્રીયતાની ભાવના મદદ કરે, પણ કેવળ રાષ્ટ્રીયતાની ભાવના કશું પેદા ન કરી શકે. જગતના ઇતિહાસ પર અને વર્તમાન પર એક નજર કરો, તમને ધ્યાનમાં આવશે કે જે શાસકોએ રાજ્યનાં હાર્ડવેર વિકસાવ્યાં અને એ દ્વારા રાજ્યને શક્તિશાળી બનાવ્યું એ શાસક એ દેશના ઘડવૈયા તરીકે ઓળખાય છે અને એ સમય જે તે દેશના સુવર્ણયુગ તરીકે ઓળખાય છે.

ટૂંકમાં હિંદુબહુલ ભારતીય રાષ્ટ્ર ગમે તેટલું મહાન હોય, જો ભારતીય રાજ્ય (Indian State) શક્તિશાળી ન હોય તો મહાન રાષ્ટ્રીયતાનો કોઈ અર્થ નથી. તમારી મહાનતાના ગ્રાહક તમે એકલા હો છો, પણ તમારી તાકાતની નોંધ આખું જગત લેતું હોય છે અને એ મુજબ વહેવાર કરતું હોય છે. તાત્કાલિક સંદર્ભની વાત કરીએ તો અમેરિકન પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનાં ચીન અને  રશિયા સાથેના વર્તનમાં અને ભારત સાથેના વર્તનમાં ફરક જોઈ શકો છો. તાકાતનાં બે પાસાં છે; એક તમે કેટલો ફાયદો કરાવી શકો છો અને બે, તમે કેટલું નુકસાન પહોંચાડી શકો છો. ભારત આવી બેમાંથી કોઈ તાકાત ધરાવતું નથી એટલે અમેરિકા અને ચીન તો ઠીક પાડોશી દેશો પણ નચાવે છે. આપણે મહાન એમાં કોઈ શંકા નથી, પણ આ પણ એક વાસ્તવિકતા નથી? કેટલા દેશોના વિદ્યાર્થીઓ ભારતની યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રવેશ મેળવવા લાઈન લગાડે છે? કેટલા દેશોના લોકો ભારતમાં રોજગારી મેળવવા આવે છે? કેટલા દેશના લોકો ભારતમાં સ્થાયી થવા અને ભારતના નાગરિક બનવા ઝૂરે છે? આંકડા આનાથી વિપરીત છે. યુક્રેન જેવા દેશમાં ભારતના વિદ્યાર્થીઓ ભણવા જાય છે. બે પૈસા રળવા રશિયાના લશ્કરમાં જોડાઈને યુક્રેન સામે લડવા (અને વખતે મરવા) ભારતના બેરોજગાર યુવકો જાય છે. જાનનું જોખમ લઈને અને જમીન વેચીને ડંકી માર્ગે યુવકો અમેરિકા-કેનેડા જાય છે. આ વાસ્તવિકતા નથી? તો આનો અર્થ એ થયો કે તમે કોઈને નુકસાન પહોંચાડવાની તો ઠીક ઉપયોગી થવાની પણ તાકાત ધરાવતા નથી. 

ના થોભો, મોઢું ફેરવી લેવાથી વાસ્તવિકતા બદલાવાની નથી. આપણે મહાનનાં બણગાં ફૂંકવાથી પણ મહાન બની શકવાના નથી. એને માટે તો રાજ્ય નામના હાર્ડવેરને મજબૂત કરવું પડે, પણ સમસ્યા એ છે કે એ તાત્કાલિક નજરે નહીં પડનારુ ધીમું કામ છે. ભાખરા નાંગલ, ઈસરો, બી.એ.આર.સી., એઈમ્સ, આઇ.આઇ.ટી., વિજ્ઞાનસંસ્થા જેવી સંસ્થાઓ જવાહરલાલ નેહરુએ સ્થાપી કે તરત તેમની વાહવાહ નહોતી થઈ, આજ થઈ રહી છે. ત્યારે તો શંકા જ કરવામાં આવતી હતી અને નેહરુની ટીકા કરવામાં આવી હતી. લોકો ભૂખે મરે છે અને આ માણસ અમેરિકાની બરાબરી કરવા નીકળ્યો છે. આપણે મહાનની વાતો કરતા નેહરુને પણ આવડતું હતું (વર્તમાન શાસકો કરતાં વધારે સારી રીતે આવડતું હતું કારણ કે એ વિદ્વાન માણસ હતો અને ભારત અને જગતના ઇતિહાસનો અભ્યાસ કર્યો હતો), પણ તેમણે ભારતીય રાજ્યનાં હાર્ડવેર વિકસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. આ ધૂળધોયાનું કામ છે, જલ્દી નજરે ન ચડે એવું કામ છે, લાંબેગાળે પરિણામ આપે એવું ધીમું કામ છે અને ધાર્યું પરિણામ ન મળે કે પછી વિપરીત પરિણામ મળે એવું જોખમી કામ છે. પણ ઇતિહાસ આવા ધીરજ ધરનારાને, કાલ માટે આજ વાવેતર કરનારાને અને જોખમ ઉઠાવનારા શાસકને મહાન શાસક તરીકે યાદ રાખે છે. નેહરુને યાદ કર્યા વિના એ લોકોનો દિવસ જતો નથી એ શું સૂચવે છે? 

ભારતના સદ્દભાગ્યે ભારતને હાર્ડવેર પર કામ કરનારા શાસકો મળ્યા અને ભારત શક્તિના માપદંડ પર કેન્દ્રબિંદુની આગળપાછળ કોઈને કોઈ સ્થાન ધરાવે છે એ તેમના થકી. પણ એ પછી પણ ભારત એટલી શક્તિ નથી ધરાવતું કે કોઈને નુકસાન પહોંચાડે કે કોઈને મોટો ફાયદો કરાવી આપે. જગતમાં સોએક દેશો એવા પણ છે જેમને આવા શાસકો નથી મળ્યા અને તેમની કોઈ ગણના નથી. પડોશમાં પાકિસ્તાન આનું ઉદાહરણ છે. ઇસ્લામ મહાન, ઇસ્લામના દુ:શ્મનો ધરતી પરના એક માત્ર મહાન અને સાચા ધર્મના દુ:શ્મનો છે, આપણો ઇતિહાસ ગૌરવવંતો છે, આપણે મઝહબ માટે પ્રાણ પણ ન્યોચ્છાવર કરી શકીએ એવી બહાદુર પ્રજા છીએ વગેરેનું રટણ ત્યાંના શાસકો કરતા રહ્યા અને પાકિસ્તાન રાજ્યનું હાર્ડવેર વિકસાવવા પર ધ્યાન ન આપ્યું. માટે રાજ્ય નામનું હાર્ડવેર હોય તો રાષ્ટ્રીય કે બીજી કોઈ અસ્મિતાનું સોફ્ટવેર કામ કરે, માત્ર સોફ્ટવેર કોઈ ઉપયોગનું નથી. 

તો પછી ભારતના શાસકોએ શું કરવું જોઈએ? બે કામ કરવાં જોઈએ. એક તો હાર્ડવેર વિકસાવવા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. પણ એ આવતીકાલ માટેની ખેતી છે અને એમાં  તાત્કાલિક જયજયકાર થવાનો નથી. બીજું જ્યાં સુધી કોઈને નુકસાન પહોંચાડવા જેટલી કે મદદરૂપ થવા જેટલી સાચી રોકડી તાકાત ન રળો ત્યાં સુધી માણસાઈ અને મૂલ્યોના પક્ષે ઊભા રહેવામાં ફાયદો છે. (આપણે સ્વાર્થને કેન્દ્રમાં રાખીને વિવેચના કરી રહ્યા છીએ, મૂલ્યોની વાત નથી કરતા) જેના હાથમાં લાઠી એની ભેંસના ન્યાયમાં માનનારા માથાભારે લોકોને પડખે ઊભા રહેવામાં કોઈ ફાયદો નથી. ટ્રમ્પનું ભારત પ્રત્યેનું વલણ આનું ઉદાહરણ છે. ચીનનું વલણ આનું બીજું ઉદાહરણ છે. શી ઝિંગપીંગના ઓવારણા લેવામાં પણ કાંઈ બાકી નહોતું રાખ્યું. મૂલ્ય આધારિત વૈશ્વિક વ્યવસ્થા હશે, સ્થિરતા હશે, સભ્યતા હશે, મર્યાદા હશે તો તેમાં ભારતને ફાયદો થવાનો છે. તાકાતવાન થવા માટે હજી ઘણી મઝલ કાપવાની છે અને તેને માટે જદ્દોજહદ કરવાની તક મળવી જોઈએ. જેના હાથમાં લાઠી એની ભેંસના ન્યાયમાં માનનારાઓ બીજાને તક આપતા નથી અને તકના અધિકારને સ્વીકારતા પણ નથી. નરેન્દ્ર મોદીને એમ લાગતું હતું કે તાકાતવાનોના પડખામાં ઘૂસી જશું તો તેઓ આપણને પણ માનસન્માન અને સ્થાન આપશે. પણ આવું બનતું નથી. પાકિસ્તાન અમેરિકાના પડખામાં ઘૂસી ગયું હતું એ પછી તેને બદલામાં શું મળ્યું? પોતાની તાકાત એ પોતાની તાકાત છે. 

કાઁગ્રેસના હિંદુવાદીઓને અને હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદીઓને ઇઝરાયેલની સ્થાપના થઈ ત્યારથી ઇઝરાયેલનું બહુ ઘેલું છે. કારણ એ કે ઇઝરાયેલ મુસ્લિમ દેશોથી ઘેરાયેલું છે અને ઝીંક ઝીલે છે. પણ હિંદુ રાષ્ટ્રવાદીઓને એ નથી સમજાતું કે ઇઝરાયેલે કેવળ યહૂદી રાષ્ટ્રવાદ, હિબ્રુ ભાષાનું પુરુત્થાન, વૈશ્વિક યહૂદી એકતા, ઇતિહાસના ઘાવને રૂઝાવા નહીં દેવા અને તેની યાદ આપાવતા રહેવું, યહૂદીઓના દુ:શ્મનોની યાદ આપાવતા રહેવું અને ડરાવતા રહેવું વગરે પર જ માત્ર ધ્યાન નહોતું આપ્યું, તેણે યહૂદી રાષ્ટ્ર ઇઝરાયેલ નામનાં રાજ્ય પર પણ ધ્યાન આપ્યું હતું. ટૂંકમાં સોફ્ટવેર કરતાં વધુ લક્ષ હાર્ડવેર પર આપ્યું હતું. જો ખોબા જેવડા ઇઝરાયેલે હાર્ડવેર પર ધ્યાન ન આપ્યું હોત તો ઇઝરાયેલ નકશામાંથી ક્યારનું ય ભૂંસાઈ ગયું હોત. આજે ઇઝરાયેલ લશ્કરી સામાનના વેપારમાં જગતમાં આઠમું સ્થાન ધરાવે છે અને ભારત તેનું સૌથી મોટું ગ્રાહક છે. જો દેશપ્રેમના ગરબા ગાવામાં સમય વિતાવ્યો હોત તો આ બન્યું હોત! અને હા હજુ એક વાત. ઇઝરાયેલમાં ઇઝરાયેલના શાસકોનાં નીતિશૂન્ય માથાભારેપણાનો વિરોધ કરનારા અનેક યહૂદીઓ ઇઝરાયેલમાં અને અન્યત્ર વસે છે. તેમને ઇઝરાયેલના શાસકો દેશદ્રોહી કે ધર્મદ્રોહી તરીકે ઓળખાવીને તેમને હેરાન નથી કરતા. માત્ર સોફ્ટવેર નથી હાર્ડવેર પણ છે. માત્ર ભાવનાનો અતિરેક નથી, કશુક નક્કર પણ છે. દેશપ્રેમી હિંદુઓ ઇઝરાયેલનાં ગરબા ગાય છે, પણ ઇઝરાયેલે અપનાવેલો માર્ગ અને તેની વિકાસયાત્રા પર નજર નથી કરતા. 

તો સવાલ એ છે કે આપણે મૂલ્યો અને મર્યાદા પર આધારિત વૈશ્વિક વ્યવસ્થાની વાત જવા દઈએ અને માત્ર ભારતના સ્વાર્થની દૃષ્ટિએ વિચારીએ તો ભારતે અત્યારે શું કરવું જોઈએ? અમેરિકા અને ઇઝરાયેલને ટેકો આપવો જોઈએ? ઈરાનને ટેકો આપવો જોઈએ કે પછી તટસ્થ રહીને મૂલ્ય તેમ જ મર્યાદા આધારિત વૈશ્વિક મર્યાદા જળવાઈ રહે એવી ભૂમિકા લેવી જોઈએ? એટલા માટે નહીં કે આપણે મૂલ્યોને વરેલા છીએ, પણ એટલા માટે કે તેમાં આપણો સ્વાર્થ છે. શું ભૂમિકા લેવી જોઈએ? 

ભારતના એક કરોડ લોકો પશ્ચિમ એશિયાનાં મુસ્લિમ દેશોમાં કામધંધો કરે છે. ઇઝરાયેલમાં ભારતીયોની વસ્તી માત્ર ૪૦,૦૦૦ છે. ભારતની ખનીજ તેલની કૂલ જરૂરિયાતમાં ઈરાન અને આરબ દેશોનો હિસ્સો ૫૫ ટકા છે. ઈરાન પર અમેરિકાએ પ્રતિબંધ મૂક્યા એ પહેલાં મુસ્લિમ દેશોમાંથી આયાત કરાનારા ખનીજ તેલમાં ઈરાનનો હિસ્સો ૧૨ ટકાનો હતો. (ચીન અમેરિકાના પ્રતિબંધને ગાંઠતું નથી અને ગણતરીના ગ્રાહક તરીકે પાણીના ભાવે ઈરાની તેલ ખરીદે છે. અગેન ચીની રાજ્યના મજબૂત હાર્ડવેરે રળી આપેલી તાકાત) ઇઝરાયેલ પાસે એટલું ખનીજ તેલ નથી કે નિકાસ કરે. ઈરાન એક માત્ર દેશ છે જે ભારત સાથે તેલનો વ્યાપાર ડોલરની જગ્યાએ રૂપિયામાં કરે છે અને ત્રણ અઠવાડિયાની ઉધારી આપે છે. પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરીને યુરોપ અને મધ્ય એશિયા પહોંચવા માટે જળમાર્ગ અને જમીન માર્ગ ઈરાનથી જાય છે. ચીનના વિસ્તાર અને વગને ખાળવા ઈરાન સાથે મળીને ઓમાનના અખાતમાં ચાબહાર બંદર વિકસાવવાની ભારતે ભાગીદારી કરી છે. ઈરાન શિયાબહુલ દેશ છે અને યુનોમાં એક કરતાં વધુ વખત સુન્નીબહુલ પાકિસ્તાનની વિરુદ્ધ ભારતનાં પડખે ઊભું રહ્યું છે. ઈરાન સાથે ભારતનો ખટરાગ થયો હોય એવી કોઈ ઘટના ઇતિહાસમાં બની નથી. આની સામે ઇઝરાયેલ પાસેથી શસ્ત્રસામગ્રી મેળવવા સિવાય ભારતને કોઈ બીજો લાભ મળતો નથી. (હા, વર્તમાન શાસકોને રાજકીય વિરોધીઓ પર જાસૂસી કરવા પેગાસસ નામનું સ્પાયવેર ઇઝરાયેલ પાસેથી મળ્યું છે) તો કેવળ લાભાલાભની દૃષ્ટિએ વિચારીએ તો ઈરાનને મદદ કરવામાં ભારતને ફાયદો છે, પણ જો તેમાં જોખમ નજરે પડતું હોય (અને જોખમ છે જ) તો તટસ્થ રહેવું જોઈએ અને યુદ્ધનો સભ્યભાષામાં વિરોધ કરવો જોઈએ. સીધો ટેકો આપ્યા વિના મૂલ્યોના પડખે ઊભા રહીને પણ જેની સાથે અન્યાય થતો હોય તેને મદદ કરી શકાય છે. 

પણ આપણા સાહેબ તો હંમેશની માફક ચૂપ છે. તેમની સરસ્વતી નેહરુને ગાળો દેતી વખતે જ વહે છે. તેમની બહાદૂરી મુસલમાનોને ગાળો દેતી વખતે ખીલે છે. ચીને ભારતની ભૂમિ પર કબજો કર્યો. પણ ચૂપ! ઓપરેશન સિંદૂરમાં ભારતનાં વિમાનો તૂટી રહ્યાં હતાં, ચીન પાકિસ્તાનની પછવાડે હતું, ભારત ફસાઈ ગયું હતું અને મેં યુદ્ધવિરામ કરાવ્યું એમ અમેરિકન પ્રમુખ ટ્રમ્પે એક ડઝન વાર દાવો કર્યો છે પણ વડા પ્રધાન તેનો નકાર કરવા મોઢું ખોલતા નથી. અમેરિકાની દાદાગીરી સામે ઝૂકીને ભારતે રશિયન તેલની આયાત ઘટાડવી પડી, પણ વડા પ્રધાન ચૂપ. ટ્રમ્પની ટેરીફ દાદાગીરી ચાલી રહી છે, પણ વડા પ્રધાન ચૂપ. ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટમાં ભારતે પોતાનાં કાંડા કાપી આપ્યા એની વિગતો વોશિંગ્ટન આપે અને ભારત તેનો નકાર પણ ન કરે. ઇઝરાયેલની નાગાઈનો આખું જગત વિરોધ કરે છે, પણ આપણા સાહેબ ચૂપ. નાગાઈનો વિરોધ ન કરો તો માણસાઈનો મહિમા તો કરો! એ પણ એક પ્રકારની પ્રતિક્રિયા છે. ઈરાનના ધાર્મિક નેતા અને શાસક ખોમૈનીની હત્યા કરવામાં આવી એ પછી તેમને અંજલિ આપવામાં ભારતે છ દિવસ લગાડ્યા. એન્કલ સેમનો ડર લાગતો હતો. શાંતિ કાજે ભારતનાં સમુદ્રમાં પરેડ કરવા આવેલા ઈરાની જહાજને અમેરિકાએ હિન્દી મહાસાગરમાં તોડી પાડ્યું, પણ ભારતે હજુ સુધી વિરોધ નોંધાવ્યો નથી. 

તો વાતનો સાર એ કે સાચી નક્કર તાકાત હોય સાચું બોલવાની તાકાત આવે. અથવા કાળજામાં તાકાત હોય તો સાચું બોલવાની તાકાત આવે. ગાંધી અને નેહરુ એ તાકાત ધરાવતા હતા. જો એ બેમાંથી કાંઈ ન હોય તો ખરે ટાણે મૂંગા રહેવું પડે!   

પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 08 માર્ચ 2026