રમેશ ઓઝા

મંગળવારે સ્વતંત્રતા દિવસ ઉજવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટ બાર એસોસિયેશને યોજેલા એક કાર્યક્રમમાં બોલતા દેશના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ ધનંજય ચન્દ્રચૂડે કહ્યું હતું કે દેશના અદના નાગરિકને ન્યાય મળે એ માટે ન્યાયમંદિરો ઉપલબ્ધ હોવાં જોઈએ, ખુલ્લાં હોવાં જોઈએ અને સહજપ્રાપ્ત હોવાં જોઈએ. અત્યારે દેશના ન્યાયતંત્ર સામે સૌથી મોટો પડકાર ન્યાય મેળવવામાં વચ્ચે આવતાં અવરોધ છે અને એ અવરોધોની દીવાલોને તોડવી પડશે.

ઘણીવાર નિરાશા અને ગ્લાનિની સ્થિતિમાં કોઈક સાંભળવી ગમે એવી ડાહી વાત કરે તો સારું લાગે. કાનને સુખ મળે અને સાંત્વના મળે. આ દેશમાં કાયદો, કાયદાનું રાજ અને ન્યાય સહજસાધ્ય નથી અને નાના માણસ માટે તો તે બિલકુલ નથી. દાયકાઓ સુધી ન્યાય મળતો નથી, ન્યાય નાના માણસને પરવડે નહીં એટલો મોંઘો છે અને હવે તો જજો પણ વેચાયેલા અને કરોડરજ્જુ વિનાના આવી રહ્યા છે. જેમ કે રાહુલ ગાંધીની ગુજરાતની વડી અદાલતમાં અપીલ સાંભળનારા જજને સર્વોચ્ચ અદાલતમાં પ્રમોશન મળ્યું છે. હજુ અઠવાડિયા પહેલા સ્વયં સર્વોચ્ચ અદાલતે એ જજની કારણ આપ્યા વિના રાહુલ ગાંધીને કરવામાં આવેલી બે વરસની પૂરેપૂરી સજા બહાલ રાખવા માટે ટીકા કરી હતી. જે ટીકાને પાત્ર છે અને એ બઢતીને પાત્ર પણ છે.

તો આવી નિરાશાજનક સ્થિતિમાં દેશના વિદ્વાન મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ ઊહાપોહ કરે તો થોડી સુવાણનો અનુભવ થાય, પણ એનાથી આગળ? અલગ અલગ ભાષામાં, અલગ અલગ ન્યાયમૂર્તિઓના મોઢે આની આ જ વાત હું દાયકાઓથી સાંભળતો આવ્યો છું. જો દેશના અદના નાગરિકને હેરાનગતી વિના સહેજે, ઝડપી અને તેનાં ખિસ્સાને પરવડે એ રીતે ન્યાય મળે એની સાચી ખેવના હોત અને તેમાં રહેલા અવોરોધોને દૂર કરવાની બાબતે ગંભીર હોત તો આ સમસ્યા દાયકાઓ પહેલાં ઉકેલાઈ ગઈ હોત અને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિએ સંભવતઃ તેમના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ પિતાએ સુદ્ધાં ચાલીસ વરસ પહેલાં કહેલી વાત દોહરાવવી ન પડી હોત. જો પડકારને પહોંચી વળતા જેટલી તાકાત ન હોય તો કમ સે કમ મહાન વાત તો કરો. લોકોને એ સાંભળીને પણ સારું લાગશે. પહેલાં મને પણ સારું લાગતું હતું, પણ હવે ગુસ્સો આવે છે.

સભ્ય સમાજમાં અદના નાગરિકને ન્યાય હેરાનગતી વિના, સહેજે, ઝડપી અને સસ્તામાં મળવો જોઈએ એ તો શાળાઓમાં નાગરિકશાસ્ત્રમાં ભણાવાય છે. ખરું પૂછો તો આ જ સભ્ય હોવાની પ્રાથમિક જરૂરિયાત છે. આમાં નવું શું છે? પણ આપણા દેશમાં સભ્ય સમાજ માટેની પ્રાથમિક જરૂરિયાત ઉપલબ્ધ નથી અને દેશના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિઓ અને બીજા કાયદાવિદો દાયકાઓથી એની જરૂરિયાત સમજાવે છે.

કોઈ પણ ચીજ જો આસાનીથી અને સોંઘી ન મળે તો સમજી લેવું કે કાં તો તેની અછત છે અથવા તે ન મળે એમાં કોઈનો સ્વાર્થ છે. ભારતમાં આ બન્ને છે. અછત હોય તો ન્યાય મોંઘો પડે, મેળવવો અઘરો પડે અને ન્યાય મોંઘો અને મેળવવો અઘરો પડે તો સામાન્ય આદમી અન્યાયને અને ગેરરીતિને પડકારી ન શકે. શાસકવર્ગનું આમાં સ્થાપિત હિત છે. માટે જેની દાયકાઓથી જરૂરિયાત બતાવવામાં આવે છે તેના પર અમલ કરવામાં આવતો નથી. ન્યાયમૂર્તિ ટી.એસ. ઠાકુર જ્યારે દેશના મુખ્ય ન્યામૂર્તિ હતા ત્યારે તેમણે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની હાજરીમાં રડતા રડતા, અક્ષરસ: ડુસકા ભરતા કહ્યું હતું કે સાહેબ દેશમાં અદાલતોની સંખ્યા વધારો, જજોની સંખ્યા વધારો, ન્યાય પ્રક્રીયા સરળ કરો અને જો એમ કરવામાં નહીં આવે તો આ દેશમાં સામાન્ય માણસનું જીવવું દુષ્કર થઈ જશે. એને અદાલત સિવાય સહારો કોનો છે? વડા પ્રધાને તેમના ભાષણમાં ન્યાયમૂર્તિ ઠાકુરની આજીજીનો ઉલ્લેખ પણ નહોતો કર્યો. જેમાં શાસકોએ જવાબ આપવો પડે એવું જવાબદાર રાજ્ય કોઇને જોઈતું નથી. વખત છે ને જેલમાં જવું પડે.

ભારતનાં ન્યાયતંત્રને ચૂસ્ત દુરસ્ત કરવા માટે શું કરવું જોઈએ એની ભલામણ કરતાં અનેક અહેવાલો છેલ્લા પાંચ દાયકા દરમ્યાન બહાર પડ્યા છે અને એમાંથી એક પણ ભલામણને સ્વીકારવામાં નથી આવી. એવો ઈરાદો જ નથી. હા, વખતોવખત કાયદાના રાજાની વાત કરતા રહેવું જોઈએ, અભ્યાસ પંચો રચતા રહેવું જોઈએ કે લોકોને એમ ન લાગે કે શાસકો અસંવેદનશીલ છે.

આ વખતે ન્યાયમૂર્તિ ચંદ્રચૂડે સર્વોચ્ચ અદાલતનું નવું મકાન બાંધવાની, અદાલતોની અને જજોની સંખ્યા વધારવાની વાત કરી છે. એવું બને તો પણ નીચલા સ્તરે ન્યાયદાનનું શું? અદનો નાગરિક સર્વોચ્ચ અદાલતમાં તો ત્યારે જશે ને જ્યારે નીચલી અદાલતમાં તેને સાચો કે ખોટો ન્યાય મળે. નીચે જ જો ન્યાય ન મળવાનો હોય તો સર્વોચ્ચ અદાલતમાં ગમે તેટલા જજો હોય તેને માટે તેનો કોઈ ખપ નથી. હા, કોર્પોરેટ કંપનીઓની તેમ જ પૈસાદારોની સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન સાંભળવા માટે નવું મકાન, વધુ અદાલતો તેમ જ જજોને તજવીજ કરવામાં આવી રહી હોય તો જુદી વાત છે. આમ પણ સર્વોચ્ચ અદાલત આજકાલ તેનો ૯૦ ટકા સમય એસ.એલ.પી. સાંભળવા પાછલ ખર્ચી રહી છે.

લગે હાથ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિએ આજના શાસકોની મનમાની અને બુલડોઝર કલ્ચરની પણ ટીકા કરી છે. આનાથી તમને અહેસાસ થશે કે દેશમાં ન્યાયતંત્ર અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને સ્વતંત્ર છે. બાકી ઇલેક્શન બોન્ડ સામેની પિટિશન સર્વોચ્ચ અદાલત છ વરસથી હાથ ધરતી નથી. આ જોગવાઈ દ્વારા નરેન્દ્ર મોદીની સરકારે વિરોધ પક્ષોને બી.જે.પી. સામે પ્રચંડ માત્રામાં આસમાન સ્તરે મૂકી ધકેલી દીધા છે. ભારતનાં લોકતંત્રને સુરંગ ચાંપનારી આ જોગવાઈને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ એ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ નથી જાણતા?

પ્રગટ : ‘વાત પાછળની વાત’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતમિત્ર”, 17 ઑગસ્ટ 2023

We celebrate Independence on 15^th August 1947, while Pakistan celebrates its Independence Day on 14^th August. It was a massive struggle by the people of India which got us freedom from the clutches of colonial rule. Celebration of Independence Day reminds us more of the anti Colonial struggle and as the title of a book by Surendranath Bannerjee says, India: ‘Nation in the making’, it tells us we became an Indian nation during the colonial period. It reminds us of the great struggles launched by people of India under the leadership of Father of the Nation, Mahatma Gandhi, (1920, 1930 and 1942 in particular). It reminds us of the revolutionaries like Bhagat, Singh, and Chandra Shekhar Azad, who bravely faced the gallows or bullets on their chest for the sake of freedom of the country. It reminds us of how Hindus, Muslims, Sikhs and people of all religions struggled shoulder to shoulder to throw off the yoke of Colonialism.

From last three years, the Modi Government has begun the observance of ‘Partition horrors remembrance day’ on 14^th August; accompanied by a propaganda blitz that partition was due to Jinnah’s demand for Pakistan, Muslims were adamant for a separate nation and Nehru in his lust to be the Prime Minister let the partition take place. Seventy one years after Independence; this Government announced the observance of this day, prepared exhibitions showing the tragedy of Hindus being displaced and being slaughtered during the migrations. A new narrative has been given boost, the communal narrative, which has nothing to do with the truth and aims at intensifying the Hate.

This narrative being spread through well oiled machinery, which includes the ground level work, Godi, media to social media and word of mouth rumors has nothing to do with the truth. It focuses on Jinnah, saying that Hindus and Muslims were two separate nations and cannot live together. Lies have their own role in spreading Hate, but it seems half truths are more dangerous. While Jinnah did get the Pakistan resolution passed in 1940, it was a culmination of the two parallel and opposite phenomena, Muslim Communalism (Muslim League) and Hindu Communalism (Hindu Mahasabha and RSS), which culminated in the Pakistan resolution.

As such both these communalisms (Hindu and Muslim) have run simultaneously. The coming together of various associations like Poona Sarvajanik Sabha, Madras Mahajan Sabha and Bombay Association to form Indian National Congress (INC) in 1885, represented the newer social classes of businessmen, Industrialists, working classes and educated classes, (Along with the process of reaching education to dalits and women). In response the old ruling sections of landlords and kings (Muslim and Hindu, both) came together to form United India Patriotic Association (Sir Syed Ahmad and Raja Shivprasad Singh of Kashi) , proclaiming their loyalty to British rule. In due course the Hindu and Muslim components of this formation separated as Hindu Mahasabha and Muslim League. Some upper caste-educated elite joined them later.

While National movement led by the INC talked of composite nationalism, Muslim League harped on Muslim Nation, and Hindu Mahasabha and RSS talked of India being a Hindu nation. Articulation wise it was Savarkar, not Jinnah, who articulated the two nation theory first. In his book Hindutva or who is a Hindu Savarkar said there are two nations here, Hindu and Muslim in 1923. Golwalkar of RSS took it further in his book ‘We or our Nationhood defined’ not only to eulogize Hitler but to relegate Muslims to second class citizenship, “the non-Hindu people in Hindustan… must entertain no idea but the glorification of Hindu nation i.e. they must not only give up their attitude of intolerance and ingratitude towards this land and its age old traditions, but must also cultivate the positive attitude of love and devotion instead; in one word, they must cease to be foreigners or may stay in this country wholly subordinated to the Hindu Nation claiming nothing, deserving no privileges far less any preferential treatment, not even citizen’s rights.”  

Savarkar goes further to re-emphasize the two nation theory, “As it is, there are two antagonistic nations living side by side in India. Several infantile politicians commit the serious mistake in supposing that India is already welded into a harmonious nation …Let us bravely face unpleasant facts as they are. India cannot be assumed today to be a Unitarian and homogenous nation, but on the contrary there are two nations in the main: the Hindus and the Moslems, in India.”

As far as blaming Nehru for greed for power and thereby hastening the partition is concerned, the truth is somewhere else. It was Sardar Patel who first conceded the Mountbatten proposal for partition. It was British colonialists who realized that it was not possible to rule India in the aftermath of 1942 Quit India movement. As they decided to give independence they also wanted to ensure to preserve their political and economic interests. British Academic David Sanders notes, “Atlee’s government ‘had recognized that the Raj could not be preserved in the face of continued and growing nationalist-inspired civil disorder.’

As such the colonial powers knew the main leadership of freedom movement was left of the center and was more likely to ally with Soviet Block than the imperialist block, so they also wanted to ensure that they have an ally, subjugate state, here in South Asia, so the partitioning of the country was their goal.

The Partition Horror Remembrance Day selectively wants to project the killings and mayhem which Hindus faced, the truth is the Hindu-Sikhs coming from Pakistan (West and East) and Muslims migrating from India to Pakistan both suffered immensely. As such if we see the whole process of two nation theory, communal violence was equally promoted by the politics of communal streams, Hindu and Muslim.

Partition Horror Remembrance Day (PHRD) and related activities have the agenda of intensifying propaganda against ‘Muslim separatism’ in the guise that it was Jinnah who was for partition-Pakistan; it also aims to intensify its ceaseless propaganda against Nehru (His ambition to Prime Minister etc.). So Independence Day is being presented in parallel to the PHRD, which is a redundant exercise in our national life. But all the same it is yet another tool in the hands of communal forces to drive the wedge between the communities and to defame those who struggled ceaselessly for the freedom of the country.

https://www.newsclick.in/why-we-recall-partition-horrors-amid-independence-day-celebrations

સુમન શાહ

‘એ.આઈ.’ અને રોબૉટિક્સ એકબીજા સાથે ગાઢપણે સંકળાયેલાં છે. “Homo Deus” -માં હરારીએ રોબૉટિક્સ અને ‘એ.આઈ.’ વિશે વિસ્તૃત નૉંધ કરી છે. બન્નેને તેઓ આપણા સમયની અત્યન્ત મહત્ત્વની ટૅક્નોલૉજિ ગણે છે. પરન્તુ તેઓ ઉમેરે છે કે વખત જતાં એ બન્ને ટૅક્નોલૉજિ મનુષ્યને ટપી જાય એટલી બધી પરિષ્કૃત – સૅફિસ્ટિકેટેડ – થઈ ગઈ હશે. એથી પોતાની મૅળે સક્રિય થઈ જાય એવાં શસ્ત્રો – ઑટોનૉમસ વેપન્સ – પેદા કરી શકાશે. એ સ્વાયત્ત શસ્ત્રો વિનાશ વેરશે. આ એક બહુ મોટી થ્રેટ, ધમકી અથવા ચેતવણી, છે. (P.149-151).

પરન્તુ હરારીએ નથી ભાળી કે નથી ચર્ચી એક બીજી થ્રેટ, જે હવે થ્રેટ પણ નથી રહી, તે છે, સૅક્સરોબૉટ્સ – મનુષ્યની જાતીય વાસનાના ‘તોષ’ માટે કામ આપતાં સ્વયંસંચાલિત મશીનો.

’એ.આઈ.’ માણસોની જેમ વિચારવા કે શીખવા માટેનાં મશીન બનાવે છે. રોબૉટિક્સ રોબૉટ્સ વિવિધ કાર્યો ઑટોનૉમસલિ કરી શકે એવાં મશીન બનાવે છે. રોબૉટને ગુજરાતીમાં સ્વયંસંચાલિત માનવ કહીશું. ‘એ.આઈ.’-ની મદદથી રોબૉટ્સ જાતે નિર્ણયો લઈ શકે છે અને તદનુસારનાં કામો કરી શકે છે; વિશેષતા એ છે કે રોબૉટ્સને અલગપણે પ્રોગ્રામ્ડ નથી કરવા પડતા. આવી સવલતને લીધે સૅક્સરોબૉટ્સ જનમ્યાં અને એક આગવા ધંધા રૂપે માનવસંસ્કૃતિમાં ગોઠવાઈ ગયાં.

‘એ.આઈ.’-પાવર્ડ અનેક વસ્તુઓ હાલમાં સ્વયંસંચાલિત છે. સૅલ્ફ ડ્રાઇવિન્ગ કાર જાતે રસ્તા નૅવિગેટ કરે છે, અવરોધો ઓળંગી જાય છે, અને રીયલ ટાઈમમાં નિર્ણયો લે છે, કેમ કે એમાં ‘એ.આઈ.’ પ્રયોજાયું હોય છે. એ જ પ્રકારે ઘરનો કચરો સાફ કરી આપતું પેલું ગોળ વૅક્યુમ-ક્લીનર પણ રોબૉટ છે, ‘એ.આઈ.’-ને પ્રતાપે એ કાર્યદક્ષ છે. એ તો ઠીક છે, બાકી રોબૉટ્સને અણધાર્યા વાતાવરણમાં અઘરાં કામો કરવાનાં હોય તો પણ એમને ‘એ.આઈ.’-થી સારી પૅઠે શિક્ષિત કરાયાં હોય છે.

રોબૉટને ‘એ.આઈ.’-ઑલ્ગોરીધમ્સથી કમ્પ્યૂટર-વિઝન આપી શકાય છે. આજુબાજુ જોઈ શકે, તેને પામી શકે, વસ્તુઓની પરખ કરી શકે.

‘એ.આઈ.’-ઑલ્ગોરીધમ્સ રોબૉટને એના સ્વના અનુભવથી પ્રગતિ કરતાં શીખવે છે કેમ કે એ ઑલ્ગોરીધમ્સને મશીનલર્નિન્ગ માટે પણ સુસજ્જ કરાયાં હોય છે. તેથી, વખત જતાં, એ રોબૉટ્સ જાતે જ પોતાના પરફૉર્મન્સીસ બાબતે વિકસી શકે છે.

’એ.આઈ.’-ઑલ્ગોરીધમ્સ રોબૉટને મનુષ્યભાષા સમજતાં તેમ જ પ્રતિભાવ આપતાં પણ શીખવે છે. કેળવણી બાબતે કે કસ્ટમર-સર્વિસ કે આરોગ્યવિષયક સેવાઓ માટે એવા રોબૉટ્સ ઉપકારક પુરવાર થયા છે. રોબૉટિક સર્જ્યનો પણ પેદા થયા છે. તેઓ નાજુક અને સંકુલ વાઢકાપ એકદમની ચૉક્ક્સાઈથી કરી દે છે. પૅકિન્ગ શીપિન્ગ જેવાં વૅઅરહાઉસનાં કામો ઘણી સફાઈથી કરી દે છે. ચન્દ્ર તેમ જ વિવિધ ગ્રહોવિષયક સંશોધનો અને અવકાશસંલગ્ન ઍક્સપરિમૅન્ટ્સમાં રોબૉટ્સની મદદો લેવાય છે.

આ બધાં રોબૉટિક ટાસ્ક્સ છે પણ તેના મૂળમાં ‘એ.આઈ.’ છે.

સૅક્સરોબૉટના ઉત્પાદનને રોબૉટિક્સની આ પ્રકારની બહુમુખી સગવડનો પૂરો લાભ મળ્યો છે. મનુષ્યનાં કોઈક લક્ષણો કે કશીક વર્તણૂક કોઈ પ્રાણી કે કોઈ વસ્તુના જેવી હોય તેને ઍન્થ્રોપોમૉર્ફિઝમ કહેવાય છે. જેમ કે, ડિઝની કૅરેક્ટર્સ મિકી અને મિની માઉસ; જ્યૉર્જ ઑર્વેલની લઘુનવલ “ઍનિમલ ફાર્મ”-નાં પ્રાણીઓ કે આપણા બકોર પટેલ અને શકરી પટલાણી જેવાં મનુષ્યારોપણ પામેલાં અસ્તિત્વો એનાં ઉદાહરણો છે. પુરુષદેહ કે સ્ત્રીદેહના આકારનાં રોબૉટ્સ સૅક્સ માટેનાં ક્રીડનકો કે ઉપકરણો છે, એને એટલે જ ઍન્થ્રોપોમૉર્ફિક રોબૉટિક સૅક્સડોલ્સ કહેવાય છે. એને સૅક્સબોટ્સ પણ કહે છે.

આ ઉપકરણો, સૅક્સરોબૉટ્સ, હ્યુમનોઇડ એટલે કે મનુષ્યસદૃશ હોય છે. પુરુષસદૃશ હોય એને ‘મેલબોટ’ કહેવાય અને એની પાસે પુરુષસમ બધું જ હોય. સ્ત્રીસદૃશ હોય એને ‘ફીમેલબોટ’ કહેવાય અને એની પાસે સ્ત્રીસમ બધું જ હોય. આ ઉપકરણોના સંગે જાતીય આનન્દ મેળવતી વ્યક્તિને ‘રોબૉસૅક્સ્યુઅલ’ કહેવાય છે.

મનુષ્યસદૃશ હોવાથી એ રોબૉટ્સ પુરુષ કે સ્ત્રી કરે એવાં સર્વ હલનચલન અને વર્તન કરે છે. એમના ‘એ.આઈ.’-પ્રોગ્રામિન્ગને કારણે તેઓ બોલે, ચહેરા પર હાવભાવ પ્રગટાવે, સ્પર્શની પ્રતિક્રિયા આપે, અને સરવાળે જાતીય આનન્દ પેદા કરે.

નિષ્ણાતોએ અને નફાખોર કમ્પનીઓએ ૨૦૧૮-માં અનેક પરિષ્કૃત સૅક્સરોબૉટ્સનાં ઉત્પાદન કરેલાં. જો કે હજી લગી ફુલ્લી ઍનિમેટેડ સૅક્સરૉબૉટ નથી જનમ્યું.

હરારીને સ્વયંસંચાલિત શસ્ત્રો પેદા થવાનો ભય સતાવી રહ્યો છે એ તો બરાબર છે, પણ આ સ્વયંસંચાલિત જાતીય ઉપકરણોએ સહજ પ્રેમ અને સહજ વાસના, ક્યારેક તો બન્ને એકરૂપ, જેવાં મનુષ્યજીવનનાં નાજુક પરિબળો પર ભારે પ્રહાર કર્યો છે.

એથી સંસારમાં મોટો ઊહાપોહ મચ્યો છે; ઊહ અને અપોહ, એટલે કે, તરફેણમાં અને વિરોધમાં. તરફેણ કરનારા ધંધાદારીઓ તો છે જ પણ વાસનાભૂખી સ્ત્રીઓ છે, પુરુષો પણ છે; નિરાશ અને એકલવાયા પુરુષો છે, સ્ત્રીઓ પણ છે; સ્ટ્રેસ કે ડીપ્રેશનનો ભોગ બનેલાં દયાપાત્ર મનુષ્યજીવો છે, સ્ત્રીઓ કે પુરુષો.

૨૦૧૪-માં તરફેણમાં સર્વપ્રથમ આન્તરાષ્ટ્રીય અધિવેશન ભરાયેલું, પોર્ટુગાલના ફન્ચલમાં. શીર્ષક અપાયેલું, ‘ધ ફર્સ્ટ ઇન્ટરનેશનલ કૉન્ગ્રેસ ઑન લવ ઍન્ડ સૅક્સ વિથ રોબૉટ્‌સ’. પ્રૉફેસર આડ્રિયાન ડેવિડ ચેઓક અને પ્રૉફેસર ડેવિડ લેવિએ સંચાલન કરેલું. મુશ્કેલ છે છતાં, આ મશીની પ્રેમ અને કુદરતી પ્રેમસમ્બન્ધ વચ્ચે કેવીક ભેદરેખા દોરવી; પ્રેમ અને વાસનાનું ભવિષ્ય શું; વગેરે મુદ્દાઓ સવિશેષે ચર્ચાયેલા.

૨૦૧૫-માં પ્રૉફેસર કૅથલિન રીચાર્ડસન અને પ્રૉફેસર ઍરિક બિલિન્ગે ચળવળ ઉપાડેલી -‘કૅમ્પેઇન રીગાર્ડિન્ગ સૅક્સરોબૉટ્સ’. તેઓએ તરફેણમાં માગણી કરેલી કે સૅક્સરોબૉટના ઉત્પાદન પર પ્રતિબન્ધ મૂકવામાં આવે. એમણે જણાવેલું કે ઍન્થ્રોમૉર્ફિક સૅક્સરોબૉટ્સ મશીનોએ પોતાની સાથે માણસોને ‘નૉર્મલ’ બનાવી દીધા છે તેમ જ નારીના નિર્માનવીકરણને દૃઢ કર્યું છે.

આ ઊહાપોહ પછી આ પરત્વે નીતિવિષયક પ્રશ્નો વધારે ધ્યાનપાત્ર બન્યા છે, દુષ્પ્રભાવ વિશે તીવ્ર ચર્ચાઓ જાગી છે, તેમ જ કાયદાકીય માગણીઓ પણ જોશપૂર્વક ચાલુ થઈ ગઈ છે.

આ પરત્વે આપણે કશું કરવાની જરૂર નથી કેમ કે આપણે ત્યાં સૅક્સરોબૉટ્સ ક્યાં આવ્યા છે, એવી દલીલ થઈ શકે છે. પણ કદાચ એ સ્થિતિ જ આપણને કંઈ નહીં તો વિચાર કરવાની પ્રેરણા તો આપી જ રહી છે.

ઝૅર જોયું કે પીધું નથી પણ ઝૅર શું છે એ જાણવું ય નથી, એ પછાત માનસિકતા છે. જ્ઞાન માટેની બારીઓ ખુલ્લી રાખવામાં શું ડહાપણ નથી?

= = =

(08/16/23 : USA)

સૌજન્ય : સુમનભાઈ શાહની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર