ગયે અઠવાડિયે whats app પર સમાચાર આવ્યા : ‘ખાનગી શાળાઓથી પણ સરકારી શાળાઓ વધુ સારી હશે.’ દિલ્હી સરકારના શિક્ષણ મંત્રી મનીષ સિસોદિયાઉવાચ.

વાત એમ છે કે આમ જનતા પાર્ટીની કેટલીક વહીવટી અને અન્ય ક્ષતિઓ છતી થઈ છે, છતાં તેણે દિલ્હી રાજ્યમાં કેટલાંક પ્રજાહિતનાં કાર્યો કર્યાં છે, એ નકારી શકાય તેમ નથી. સ્વતંત્રતા મળ્યા બાદ, જે રીતે શિક્ષણની ધુરા વધુને વધુ ખાનગી ક્ષેત્રના આશ્રય નીચે નભવા લાગી છે અને તેના લાભ કરતાં ગેરલાભ વધુ ઉભરવા લાગ્યા છે, તે જોતાં કેજરીવાલ સરકારને એ વિષે કંઈ કરવાના ઓરતા જાગ્યા છે. ભારતની રાજધાની દિલ્હી અને શૈક્ષણિક રીતે વિકસિત એવા પ્રાંતોમાં શોધખોળ કરવા છતાં કોઈ મોતી હાથ નહીં લાધ્યું હોય, એટલે 90 જેટલા આચાર્યોને કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાં તાલીમ અર્થે મોકલવાના કરાર દિલ્હી સરકારે કર્યા, એવા સમાચારથી એક વાતે આનંદ થયો કે ચાલો, કમસે કમ નેવું જેટલી શાળાઓનાં શિક્ષણનું સ્તર તો સુધરશે.

કોઈ પણ અસરકારક શિક્ષણ પદ્ધતિ બાળ મનોવિજ્ઞાન અને શિક્ષણ શાસ્ત્રના સિદ્ધાંતોને લક્ષ્યમાં લઈને વિકસતી હોય છે. તે ઉપરાંત બાળકોની ભાષા, સંસ્કૃિત, ઉછેર અને સામાજિક રચનાના સંદર્ભનો પણ તેમાં સમાવેશ કરવામાં આવે છે. તેમાંના કેટલાક સિદ્ધાંતો અને પદ્ધતિઓ વૈષ્વિક હોય, કેટલીક સ્થળ-કાળ સંબંધિત હોય. તાલીમાર્થે કેમ્બ્રિજ જનારા આચાર્યોએ એ જોવાનું રહેશે કે બ્રિટનના વિદ્યાર્થી માટે ઉપયુક્ત પદ્ધતિ ભારતીય સમાજમાં ઉછરેલાં બાળકો માટે કેટલી બંધબેસતી થશે.

ભારતનો ઇતિહાસ હજારો સદીઓમાં પથરાયેલો છે. તેની સંસ્કૃિતનાં મંડાણ થયાં અને પૂર્ણ વિકસિત રાજ્ય તેમ જ સમાજ વ્યવસ્થા તરીકે ઉભરી આવી તેની યાશોગાથાની હારો હાર વેદ, ઉપનિષદો, મહાકાવ્યો તેમ જ ધર્મ ગ્રંથોની રચનાના ગૌરવ પૂર્ણ સાહિત્ય વારસાનો ખજાનો પણ સાંભરી આવે. લગભગ તે સમયે ઋષિઓ અને મહા આચાર્યો દ્વારા અપાતા શિક્ષણ ધામ સમાં ગુરુકુળોની ગાથા અનેક પુરાણ કથાઓમાં કહેવાતી સાંભળી છે. એવી જ રીતે રાજકીય દ્રષ્ટિએ સુવર્ણ યુગ તરીકે પંકાયેલ ગાળામાં તક્ષશિલા અને નાલંદા જેવા વિશ્વવિખ્યાત વિશ્વવિદ્યાલયો જ્ઞાન-વિજ્ઞાનનાં ઉત્તુંગ શિખરો સર કરીને વિદ્યાદાન કરતાં તેના પુરાવા પણ ઉપલબ્ધ છે. રાજકીય ઉથલ પાથલ, અંધાધૂંધી અને વિદેશી શાસન દરમ્યાન થયેલી શિક્ષણ ક્ષેત્રની પડતીના કાળમાં પણ શાંતિનિકેતન જેવા મહાવિદ્યાલયે ભારતની જૂની પરમ્પરા અને ઉચ્ચ ધોરણોને પુનર્જીવિત કરી આપ્યાનું આપણે ક્યાં નથી જાણતાં? કહેવાનો મતલબ એ છે કે ભારત પાસે શિક્ષણની પદ્ધતિ અને તેના અમલનો એક સોનેરી ઇતિહાસ છે. અને છતાં આજે કોઈ પણ ભારતીય નાગરિકને પૂછશો કે તમને સહુથી મોટા પ્રશ્નો કયા નડે છે તો લાંચ-રુશ્વત અને બેકારી-મોંઘવારી પછી તેઓ એ જ વાક્યમાં શિક્ષણ અને સ્વાસ્થ્યનાં કથળેલાં ધોરણો વિષે ચિંતા સેવતા સાંભાળવા મળશે. આમ કેમ?

સ્વતંત્રતા મળવાની સાથે કેન્દ્ર અને કૈંક અંશે રાજ્ય સરકારનું મોટા ભાગનું નાણું અને ધ્યાન મોટા ઉદ્યોગો ઊભા કરવા, બંધો બાંધવા અને વેપારી ક્ષેત્રોમાં રોજગારીની તકો ઊભી કરવામાં રોકાયેલું રહ્યું. સરકારી શાળાઓ કે દવાખાનાઓમાં ન તો તાલીમ પામેલા શિક્ષકો કે ડોકટરોને નોકરી મળતી કે ન તો તે બંને ક્ષેત્રોને પૂરતાં સાધન સગવડ પૂરાં પાડવામાં આવ્યાં. પરિણામે શિક્ષણ અને સ્વાસ્થ્ય પહેલેથી જ ઉપેક્ષિત ક્ષેત્રો રહ્યાં અને ધીમે ધીમે પણ ચોક્કસપણે તેની ગુણવત્તા ગુણાકારને બદલે ભાગાકાર પામતી રહી.

આપણા છેલ્લા વિદેશી શાસકોને તો પાંચ હજાર માઈલ દૂર બેઠે ચપટી ભર અમલદારો દ્વારા વહીવટ ચલાવવો હતો જેને માટે હજારો કારકુન અને નીચલી પાયરીના કર્મચારીઓની જરૂર પડે તેથી આપણે માટે વિદેશી એવી ભાષાના માધ્યમથી પ્રાથમિક કક્ષાનું શિક્ષણ આપીને પોતાના રાજ્ય વહીવટની સોઈ તેમણે પાક્કી કરી લીધી. થયું એવું કે તેમના પ્રસ્થાન પછી જેમ એ દેશની લોકશાહી શાસન પદ્ધતિ અને તુમારશાહી વહીવટી પદ્ધતિ ભારતે અપનાવી તેમ શિક્ષણનું માધ્યમ અને પદ્ધતિ પણ એની એ જ ચાલુ રાખી. આમ શાસકો બદલ્યા પણ શાસન પદ્ધતિ એની એ જ રહી જેની અસર શિક્ષણ ઉપર પડી. તેમાં અપવાદ હતો કેટલીક રાષ્ટ્રીય શાળાઓનો જે ભારતની આમ પ્રજાને સમજી, તેના જીવનને અનુબંધિત હોય તેવા શિક્ષણની સાથે સર્વાંગી કેળવણીનો યજ્ઞ કરતી રહી. સ્વ. મનુભાઈ પંચોળીએ કહેલું તેમ નાનાભાઈ ભટ્ટ અને મૂળશંકરભાઈ ભટ્ટ જેવાઓને ગામડાંમાં એક શાળા નહોતી ચલાવવી, એમને તો ગામડાંની શાળા ઊભી કરવી હતી. એ સંસ્થાઓમાં કેવું શિક્ષણ અપાતું તેનું એક ઉદાહરણ મનસુખભાઈ સલ્લાના એક લેખમાંથી ઉદ્ધૃત કરું:

મૂળશંકરભાઈનું ઘડતર નાનાભાઈ ભટ્ટે કર્યું હતું. એક વાર મિત્રની સોબતથી ચૌદેક વર્ષના મૂળશંકર ભાવનગરથી ધોળા સુધીની વગર ટિકિટે મુસાફરી કરી આવ્યા. છાત્રાલયમાં બધું ગૌરવભેર વર્ણવ્યું. નાનાભાઈએ જાણ્યું. બોલાવીને કહે, “મૂળશંકર, આ ટિકિટના પૈસા, આ દંડના પૈસા અને આ માફી માગતી ચિઠ્ઠી છે. તમે જઈને સ્ટેશન માસ્તરને આપજો. પહોંચ લેતા આવજો.” મૂળશંકરભાઈ પાછા આવ્યા ત્યારે નાનાભાઈએ કહ્યું, “મૂળશંકર, આપણે અહીં માત્ર ભણવા જ નથી આવ્યા, સારા માણસ બનવા આવ્યા છીએ.”

આજે કેટલા શિક્ષકો પોતાના વિદ્યાર્થીઓને આવું નીતિમત્તાનું શિક્ષણ આપવા તત્પર હોય છે? વિદ્યાર્થીને એક સારા નાગરિક બનાવવાની ઈચ્છા રાખે છે? અરે, તેઓ પોતે વગર ટિકિટે મુસાફરી કરે અને વિદ્યાર્થીઓને પણ તેમ કરતા રોકે નહીં એટલું જ નહીં, તેમ કરતાં આડકતરું પ્રોત્સાહન આપતા હોય તો પણ આશ્ચર્ય ન થાય (જો કે અહીં પ્રામાણિક અને નીતિમાન શિક્ષકોને અપવાદ ગણીએ અને તેમને સાદર વંદન કરીએ).

એક સ્વતંત્ર દેશ તરીકે ભાખોડિયા ભરતા દેશના નેતાઓને ભાન થયું કે સર્વ દુઃખોનું મૂળ અજ્ઞાનતા અને નિરક્ષરતા છે, માટે ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણની જોગવાઈ કરી. સારું જ કર્યું. આથી એ પેઢીના બધા લોકોને અપેક્ષા રહી કે વધુ લોકોને શિક્ષણની તકો મળી તેથી દેશના પ્રશ્નો દૂર થઈ જશે. પણ આજે એમ સવાલ થાય છે કે આ ભણતર? એવા પ્રશ્નો પણ ચર્ચાય છે કે ભણતર એક સારો નેતા કે રાજકારણી બનાવે છે? ભણતર ઉત્તમ હોવું જોઈએ એમ ઘણા સ્વીકારે છે, પણ ‘ઉત્તમ’ એટલે કેવું? આજનું શિક્ષણ કેવું છે? બાળકને પહેલા ધોરણથી પાઠ ગોખીને પરીક્ષાઓ પાસ કરવાનું યંત્ર બનાવીએ અને હાથમાં ત્રણ કે ચાર અક્ષર વળી ઉપાધિનું ફરફરિયું પકડાવીને ઘાણીના બળદની માફક કોઈ ‘white collar job’ કરતો કરી મુકીએ છીએ. તેને આપણે લખતાં – વાંચતાં શીખવીએ અને નિરક્ષરતા ટળ્યાનો સંતોષ લઈએ પણ જો માણસ તરીકે સારો ન બને તો એ નેતા તરીકે કેવો બને? દરેક માતા-પિતા, શિક્ષક, શિક્ષણ શાસ્ત્રી અને જાગૃત નાગરિકે વિચારવું રહ્યું કે ભારતમાંનું આજનું શિક્ષણ બાળકોને અને યુવાનોને શું શીખવે છે? તેમને ‘શિક્ષણ’ મળે છે, પણ ‘કેળવણી’ મળે છે? કેળવણીનો અર્થ કેટલા જાણે છે? કહે છે અનામત બેઠકોને કારણે પછાત જ્ઞાતિ કે પછાત જાતિનાં સ્ત્રી-પુરુષો ચૂંટાઈ આવે છે આથી એ અશિક્ષિત નેતાઓને ભણાવવા પડે છે. તો સવાલ થાય કે એમને શું  ભણાવતા હશે? માત્ર અક્ષર જ્ઞાન આપતા હશે કે નીતિ શાસ્ત્ર, રાજ્ય્કારણ, વહીવટી જ્ઞાન કે પોત પોતાના વિશિષ્ટ ખાતાની તાલીમ અપાતી હશે? જો આવું સર્વલક્ષી શિક્ષણ અપાતું હોય તો એ કહેવાતા ‘પછાત’ પ્રતિનિધિઓ ઉત્તમ વહીવટ કરી શકે.

આધુનિક શિક્ષણની ઉપજનો એક બીજો દાખલો. વિવિધ સમાચાર માધ્યમો દ્વારા જાણવા મળે છે કે ભારતમાં યુવા વર્ગ તેમ જ પ્રતિષ્ઠિત ગણાતા અધિકારી વર્ગોમાં કોઈ દેવી-દેવતા અને તહેવારોને લઈને અકલ્પ્ય એવા વિરોધ અને અશોભનીય વર્તનનાં પ્રદર્શનો થઈ રહ્યાં છે. દેવ-દેવીઓની વિભાવના સામાન્ય રીતે પૌરાણિક કથાઓ સાંભળીને ઉભરતી હોય છે. તે પુરાણ કથાઓ બોધ લેવા માટે છે કે મારું-તારું કરવા માટે? દેવોમાં ય કામુકતા અને જાતીયતાનું પ્રત્યારોપણ કરે છે લોકો? હવે તો હદ થાય છે. ભક્તિ યોગ, કર્મ યોગ અને જ્ઞાન યોગ જાણ્યા છે, પણ આપણે તો અજ્ઞાન યોગ આચરવા  બેઠા !

ધર્મનો મૂળ મર્મ સમજીને આચરણમાં ઉતારવાને બદલે દેવી-દેવતા, સુર-અસુરમાં અટવાયાં. જુદા જુદા દેવ અને અસુરોમાંથી કોણ શહીદ કહેવાય અને કોણ વધુ મહાન કહેવાય તેના વિવાદમાં પડ્યાં. રાવણ અત્યંત બુદ્ધિશાળી વિદ્વાન હતો, તેની પાસે બાહુબળ પણ હતું. એ તેની ઉજળી બાજુ હતી. પણ સાથે સાથે સીતા સ્વયંવરમાં હારી જવાથી ઘવાયેલા ઘમંડને કારણે વિવેકની મર્યાદા ચૂકી જઈને સીતાનું અપહરણ કર્યું અને સીતાને રામને સુપુર્દ કરવાની તકને ઠોકરે લગાવી તેથી તેનો વધ કરવો પડ્યો. તો એ કથા પરથી પોતાની હાર સ્વીકારી, પરસ્ત્રીનું અપહરણ ન કરવું એવો બોધ લેવાને બદલે રાવણને જુઠ્ઠી રીતે આસુરી વૃત્તિ વાળો ઠરાવ્યો છે એવો પ્રચાર આજે કરું તો તેમાં મારું શિક્ષણ લાજે કે નહીં? પાર્લામેન્ટ અને ખુદ રાષ્ટ્રપતિ પણ આવા મુદ્દા ચર્ચે એ માની ન શકાય તેવી હકીકત છે. દુર્ગા પૂજાનું મૂળ સેંકડો વર્ષ પહેલાં એક વિદેશી શાસકને ખુશ કરવામાં હતું તેવી માહિતી કદાચ મળી આવે, પણ આજે એ ઉજવવા પાછળ અને તેનો વિરોધ કરવા પાછળનું ગાંડપણ તો જુઓ! હજુ એટલું ઓછું હોય તેમ આદિવાસીઓ અને દલિતના દેવો જુદા અને એ આતતાયી પણ હોય એવી માન્યતાઓ પાછળ શું તથ્ય? વાલ્મીકિ ઋષિ બન્યો, જેનું પૂર્વ જીવન યાદ કરી તેની મૂર્તિની પૂજા કરવી અને એ જ્ઞાતિને અલગ અને અછૂત ગણવી તેમાં આપણા શિક્ષણની શોભા છે કે તેના પરથી બોધ લેવો કે ગમે તેવા પ્રકારના સંયોગો તળે ઉછરેલ વ્યક્તિ પોતાનાં સત્કર્મો વડે સામાજિક અને આધ્યાત્મિક ઊંચાઈએ પહોંચી શકે તેવું સમજવામાં છે? પાછા આવી માન્યતાઓ ધરાવનારા યુનિવર્સિટીમાં ભણેલા હોય છે. તો વિચારવાનું એ રહે કે આજનું શિક્ષણ આપણને આપણા અધ્યાત્મ, તત્ત્વજ્ઞાન અને પુરાણ કથાઓને તેમાંથી તત્કાલીન યુગના નીતિ નિયમો અને સામાજિક ધારા ધોરણોના સંદર્ભમાં અને વિજ્ઞાનની કસોટીએ ખરા ઉતરે તેવાં મૂલ્યો શીખવાની દ્રષ્ટિ આપે છે ખરું? આમ થશે તો જ વ્યક્તિ અને સમાજને શિક્ષિત વર્ગનો ખરો લાભ થશે.

આથી કેમ્બ્રિજ જનારા આચાર્યોને વિચાર કરવા વિનંતી કે આજ સુધી અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણેલાઓએ ભારતના સામાજિક અને સાંસ્કૃિતક ઉત્ત્થાનમાં શો ફાળો આપ્યો? વર્તમાન શિક્ષણ પદ્ધતિથી મજબૂત ચારિત્ર્ય ઘડાય છે કે ઘેટાંશાહી મનોવૃત્તિવાળા બીબાંઢાળ કારકૂનો બને છે? બ્રિટનની શાળાઓ પોતાના વિદ્યાર્થીઓને માતૃભાષામાં શિક્ષણ આપે છે કે વિદેશી ભાષામાં એ જોવું પણ મહત્ત્વનું છે. શાળાઓ માત્ર લખી વાંચીને પરીક્ષાઓ આપવા માટે છે કે બાળકો અને યુવાનોની ક્રિયાશીલતા અને કલ્પનાશક્તિને પાંખો આપવા માટે છે એ જોવાનું પણ રસપ્રદ થશે.

એક સમયે દુનિયાના ચારેય ખૂણેથી વિજ્ઞાન, તત્ત્વજ્ઞાન, અધ્યાત્મ અને કળા-સંસ્કૃિતનું શિક્ષણ લેવા જિજ્ઞાસુઓ ભારતની શાળાઓ-વિશ્વવિદ્યાલયોમાં ઠલવાતા હતા. લાગે છે, આજે ગંગા અવળી વહેવા લાગી છે. આજે ભારતના શિક્ષકો પોતાના બાળકોને કઈ પદ્ધતિથી અસરકારક શિક્ષણ આપવું એ શીખવા પશ્ચિમ ભણી નજર માંડે છે. આશા રાખીએ કે આ આચાર્યો ભગીરથ જેવા સાબિત થશે અને જ્ઞાન ગંગાને ફરી ભારત ભૂમિ પર ઉતારીને બીજા સેંકડો અને હજારો કુશળ શિક્ષકોનો ફાલ ઉતારશે.

e.mail : 71abuch@gmail.com

મારી પૌત્રી અનુષ્કાની ‘ઇફ ટાઇમ થિંક્સ’ નામની કવિતાની ચોપડી એપ્રિલ, ૨૦૧૫માં પ્રકાશિત થઈ. તેમાં ‘બ્રુન્ડીબાર’ નામની એક કવિતા છે. હોલોકાસ્ટ દરમિયાન પરીકથા પર આધારિત એક ઓપેરા નાઝી પ્રોપેગેન્ડા ફિલ્મ તરીકે થેરેકીયન્સ્ટડટ કૉન્સન્ટ્રેશન કૅમ્પમાં બતાવવામાં આવ્યો હતો. બીજા કોન્સનટ્રેશન કેમ્પની સરખામણીમાં આ કેમ્પમાં થોડુંક સારું હતું. આ ચિત્રીકરણ થયા પછી સંગીતકારો અને બાળકોને સોશ્યવિટ્‌ઝ લઈ જવાયાં હતાં અને પછી ગૅસચૅમ્બરમાં! અલબત્ત, આ સહુ યહૂદી સંગીતકાર અને બાળકો હતાં.

આ કવિતા વાંચ્યા પછી અભિજાતના, મારા પુત્રના કેટલાક સાથી પ્રોફેસરોએ ઓટરબિન કૉલેજમાં તેને જણાવ્યું કે આ ઓપેરામાં જેણે કૅટનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, તે સેલા હજુ હયાત છે અને ન્યુયોર્ક પાસેના એક ગામમાં રહે છે! અભિજાત અનુષ્કાને લઈને સેલાને મળ્યો. અત્યારે તે ૮૬ વર્ષનાં છે. તેમણે કહ્યું કે મારી સાથે હેલ્ગા હતી તે પણ અત્યારે પ્રાગમાં છે. અભિયાન અનુષ્કાને લઈને પ્રાગ ગયો. ત્યાં હેલ્ગાને તેઓ મળ્યાં. તે પણ આ જ ઉંમરનાં. બાળકો તરીકે પંદર હજારમાંથી જે ૧૦૦ બાળકો બચી ગયાં તેમાંનાં બે! હેલ્ગાની ડાયરી, ઍન ફ્રૅન્કની વિશ્વવિખ્યાત ડાયરીથી સહેજ જુદી એ રીતે પડે છે કે ઍન ફ્રૅન્કનું મૃત્યુ પહેલાંનું અસહ્ય જીવન અથવા જીવતાં મરણ વર્ણવાર્યું છે, જ્યારે હેલ્ગાનું કૉન્સન્ટ્રેશન કૅમ્પનું અને તે પહેલાંનું પણ જીવન ડાયરીમાં વર્ણવાયું છે.

નીલ બર્મેલે હેલ્ગાનો ઇન્ટરવ્યૂ ૨૦૧૧માં પહેલી ડિસેમ્બરે તેના પ્રાણના ઘરમાં જ લીધો છે. તે વાર્તાલાપને ડાયરીના અંતભાગમાં આવરી લેવામાં આવ્યો છે. તેનો થોડાં તારણો –

હેલ્ગાના પિતા ઑટોવિઝ સંગીતના અભ્યાસુ, ચાહક અને માણનારા હતા. તેઓ કવિતા પણ લખતા. બૅંકમાં ક્લાર્ક હતા. પહેલા વિશ્વયુદ્ધ વખતે ૧૮ વર્ષના હતા, ત્યારે તેમના જમણા હાથને ઈજા થઈ હતી. માતા ડ્રેસ બનાવતાં હતાં. ઘરે રહીને જ કામ કરતાં હતાં.

હેલ્ગાના ફ્રૅન્ડ્‌ઝ રિલેટિવ્ઝ વગેરેનો કરુણ અંત આવ્યો. પિતા ગૅસચૅમ્બરમાં માર્યા ગયા હોવા જોઈએ, એમ હેલ્ગા માને છે. હેલ્ગાના કૉન્સનટ્રેશન કૅમ્પમાં એક ઑટો નામનો મિત્ર હતો. ૨૫ વર્ષનો હતો. તેની ભાળ કાઢવાનો તેણે પ્રયત્ન કર્યો. અંતે ટેરેઝીનમાં માર્યા ગયેલા ૮૦,૦૦૦ લોકોની નોંધ પ્રાગમાં હતી, તેમાં તેનું નામ જોયું. હેલ્ગાની મિત્ર ફ્રૅન્કાની ભાળ પણ ના મળી. ટેરેઝાન કૅમ્પમાં લશ્કરના જવાનોને રહેવા માટેની જગ્યામાં આ લોકોને રાખવામાં આવેલા. ૭૦૦૦ માણસો રહી શકે તેટલી જગ્યામાં ૬૦,૦૦૦ માણસો રહેતા હતા. શરૂઆતમાં હેલ્ગા તેની માની સાથે હતી. પછી દસથી સત્તર વર્ષની છોકરીઓને જુદે સ્થળે રાખવામાં આવી, જ્યાં તેની મૈત્રી ફ્રૅન્કા સાથે થઈ.

હેલ્ગા કહે છે કે કૉન્સન્ટ્રેશન કૅમ્પ પર કેટલીક ફિલ્મો બની છે, પણ તેમાં કાલ્પનિક બાબતો ઉમેરવામાં આવી છે, જ્યારે મારી ડાયરીમાં અનુભવાયેલ હકીકતોનું બયાન છે. હેલ્ગા માને છે કે કોન્સન્ટ્રેશન કેમ્પમાં રહેલા એક-એક માણસની એક-એક કથની છે, હેલ્ગા કહે છે, મારી ડાયરીમાં બાળબુદ્ધિ હશે પણ ક્યાં ય કલ્પના નથી. છૂટ્યા પછી હેલ્ગા પ્રાગના ઘરમાં રહે છે. તેણે લગ્ન કર્યા પણ તેનો પતિ કૅથલિક કુટુંબમાંથી આવતો હતો. સામ્યવાદના નેજા હેઠળ દિયર તેર વર્ષ, નણંદ ૧૨ વર્ષ જેલમાં હતાં, એમ આ જિંદગીમાં જેલવાસે ભાગ ભજવ્યો.

અત્યારે હેલ્ગાનો દીકરો વિખ્યાત સંગીતકાર છે. પૌત્રી વાજિંત્ર વગાડે છે. જ્યુઇશ સંગીતના પ્રોગ્રામ્સ આપે છે. હેલ્ગા કૅમ્પમાં ચિત્રો દોરતી. તેણે જ્યારે ‘આઇસ મૅન’નું ચિત્ર દોર્યંુ – ક્યારેક કેદીઓને તેમની બારી પાસેથી લઈ જતા, ત્યારે તેની મા અને હેલ્ગા આતુરતાથી હેલ્ગાના પિતાને જોવા બારીમાં ઊભાં રહેતાં. આ ચિત્ર તેમને મોકલ્યું, તો તેમણે વળતા જવાબમાં એટલું જણાવ્યું, ‘તું જે જુએ છે તેનાં ચિત્રો દોર.’ (Draw what you see) આ આઇસમેન અને પછી પપ્પાની સલાહ મુજબ અનુભવાયેલ ભીષણે હકીકતોને બહાર લાવતાં ચિત્રો આ નાનકડી બાળકીએ દોર્યા જે આ ડાયરીમાં છે.

કેટલીક નક્કર હકીકતો :

શિક્ષિત લોકો મજૂરી ના કરી શકે, તેથી તેમને તરત જ મારી નાંખવામાં આવતા. તદ્દન નાનાં બાળકો અને વૃદ્ધાને તરત જ મારી નાંખવામાં આવતાં. એલાની મા બગીચાનું કામકાજ ખૂબ સુંદર જાણતાં હતાં તેથી તેઓને માર્યા નહીં. બંને સાથે રહેતાં ત્યારે મા-દીકરી છે, તે બતાવતા ન હતાં. એક રૂમમાં એટલા બધા લોકોને રાખવામાં આવતાં કે બધાં માંડ-માંડ ગોઠવાઈને સૂતાં તે જ્યારે છોકરીઓના જૂથમાં ગઈ, ત્યારે સૂવા માટે બંક મળ્યો, જેમાં પગ ઉલાળીને બે સખીઓ હેલ્ગા અને ફૅન્કા વાતો કરતાં. આ વાત એલાના ઇન્ટરવ્યૂમાં એલાએ કરી છે કે હેલ્ગા ચિત્રો દોરતી, ડાયરી લખતી વગેરે. હેલ્ગાના કાકાએ મકાન ચણવાની મજૂરીનું કામ કરતી વખતે હેલ્ગાની ડાયરી બિલ્ડિંગમાં ચણી લીધી, જેથી આ દસ વર્ષની છોકરીની વ્યથાનાં વીતક છતાં થયાં.

ક્યારેક તેમને એક કૅમ્પમાંથી બીજા કૅમ્પમાં ખસેડવામાં આવતાં. મોથોસેન નામના કૅમ્પમાં હેલ્ગાને લઈ જતા હતા. સોળ દિવસે ત્યાં પહોંચ્યાં. બસમાં ઓછો ખોરાક, ગળામાં શોષ, જીભ સૂકી, નાહવાધોવાનું નામ નહીં. પણ મોથોસેન પહોંચ્યાં ત્યારે મોટા મગમાં કૉફી, ૩૦૦ ગ્રામ જેટલી બ્રેડ, આરાનો બરાડવાનો અવાજ નહીં. બસમાંથી ઊતરતી વખતે જ વાતાવરણ બદલાયેલું લાગ્યું. આ બસમાંથી ઊતરીને જતાં લોકોને રહેવાસીઓ બારીઓમાંથી જોતા હતા. આ લોકોને પણ તેમને જોવાથી સારું લાગ્યું. ખુલ્લું આકાશ જોયું. વૃક્ષ ને હરિયાળી જોઈ. બાકી તેમની રૂમ કે બસમાંથી કુદરત જોવી પણ મુશ્કેલ હતી. હેલ્ગા મનોમન બોલી, ‘કુદરત કેટલી સુંદર છે, ઈશ્વર ! તું અમારી સાથે રહેજે.’ પણ થોડી જ વારમાં તેને ખબર પડી ગઈ કે મોથોસેનના ઑફિસરો સારાથી જુદા ન હતા. ભલા તો બિલકુલ નહોતા – બધાંને ફટકારતાં – ફટકારતાં લાઇનમાં ઊભા રાખ્યાં. હેલ્ગાને પકડીને હવામાં ફંગોળી ત્યારે તેને થયું કે હવે બચવાનો ચારો નથી. પછી લખે છે, ‘અમે માણસો નહોતા! વસ્તુઓ હતા! બ્રેડ ખેંચાઈ ગઈ, કૉફીના મગ ખેંચાઈ ગયા! ગંદા બ્લૅંકેટ્‌સ અપાયા. તેની પર જીવાત હતી. ડાયેરિયાની ને વૉમિટની દુર્ગંધ હતી. કેટલાક જણાએ ઓઢ્યા હતા એને હવે આ લોકોએ ઓઢવાના હતા! આ લોકો પણ એક વખત મજબૂત હતા. તંદુરસ્ત હતા. તેમની ઇચ્છાઓ હતી. તેમના વિચારો હતા. લાગણીઓ હતી. જીવનને ચાહતા હતા. હવે આંખો નિસ્તેજ! ઝળહળિયાંથી ભરી-ભરી! અત્યારે છે આત્મા વિનાનું હાડપિંજર!’

૧૯૪૫માં સ્વાતંત્ર્ય મળ્યું તે પહેલાંના ચાર દિવસ પહેલાં ૧૦૦૦ લોકોને ગૅસચૅમ્બરમાં ધકેલાયા હતા. હેલ્ગાને પોતાના ભાવિની ખબર નહોતી. ગૅસચૅમ્બર કે જીવન? “May be” શબ્દ ડાયરીમાં વારંવાર ડોકાય છે. બહાર આવ્યા પછી તે એક કૅથલિક સંગીતકારને પરણી. અત્યારે તેના પૌત્રને નવો દાંત ફૂટ્યાનો ફોન આવ્યો, ત્યારે તેમાં તેણે હિટલરની હાર અનુભવી.

કેન્ટનાં ત્રણ સૂત્રો અત્રે સ્મરીએ :

તમે એવું વર્તન કરો કે બધાં તેવું વર્તન કરે એવું તમે પોતે જ ઇચ્છો. તમને કે અન્યને હંમેશાં સાધ્ય તરીકે જુઓ, સાધન તરીકે ક્યારે ય નહીં. હંમેશાં કલ્યાણરાજ્યના સભ્ય તરીકે વર્તો.

અંતે જ્ઞાનદેવની ઓવીની આ એક પંક્તિ –

આણિ જગાચિયા સુખોદ્‌ેશે, શરીરવાચામાનસે
રહાટણે તે અહિંસે રૂપ જાણ ।।

જગતના સુખોદેશને ધ્યાનમાં રાખીને મનવચનશરીરથી રહીએ તે જ અહિંસાનું સાચું રૂપ.

૨-એ, પુષ્પદંત ઍપાર્ટમેન્ટ, નવરંગપુરા, અમદાવાદ-૩૮૦ ૦૦૯

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 અૅપ્રિલ 2016; પૃ. 07-08 

વહીવટની વાતો : કુલીનચંદ્ર યાજ્ઞિક : વિતરક – ‘રંગદ્વાર’, G-15, University Plaza, Navrangpura, Ahmedabad – 380 009 : પ્રથમ આવૃત્તિ 2015 : પાનાં 410 : કિંમત રૂ. 400

જાણીતા સનદી અધિકારી, સંસ્કૃતસાહિત્યના અભ્યાસી અને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદમાં ઉપપ્રમુખની કક્ષાએ પહોંચેલા, ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિકના કુટુંબીજન કુલીનચંદ્ર યાજ્ઞિક જાહેરજીવનમાં ઠીકઠીક જાણીતા છે. દૈનિક ‘ગુજરાત સમાચાર’માં તેમણે જે નામે લાંબો સમય સુધી કૉલમ લખી, તે જ નામે હવે તેમના વહીવટનાં સંસ્મરણો ‘વહીવટની વાતો’ નામના પુસ્તકમાં આપણી સમક્ષ મૂક્યાં છે. ૩૫ વર્ષની જાહેર વહીવટની સેવાયાત્રા દરમિયાન જે મહાનુભાવો નીચે તેમણે કામ કર્યું તે બધાં પ્રત્યેનો તેમનો ઋણભાવ પાને પાને પ્રગટતો દેખાય છે. ભાવિ કર્મશીલોને આ સંભારણાં રસપ્રદ અને ઉપયોગી જણાશે, એવી તેમને આશા છે. આખરે કલ્યાણરાજ્યમાં વહીવટી તંત્રનો લાભ પ્રજાને મળવો જોઈએ. તેથી અંતિમ લાભાર્થી એવી ગુજરાતી પ્રજાને આ ૪૦૦ પાનાંનો ગ્રંથ તેમને ‘અર્પણ’ કરવામાં આવ્યો છે.

અગાઉ, ગુજરાત રાજ્યના છેલ્લા ICS લલિતચંદ્ર દલાલના ‘સનદી સેવાનાં સંભારણાં’ પ્રગટ કરવામાં યાજ્ઞિક સાહેબે ઘણો રસ લીધેલો. તેનાથી જાહેર બાબતોમાં સારું એવું મૂલ્યવાન પ્રદાન થયું હતું. હવે તેમણે ખુદ પોતાનાં સંસ્મરણો થકી પણ જાહેર જીવનને રળિયાત કરવાનો ઉપક્રમ દાખવ્યો છે. ‘દર્શક’ ઇતિહાસનિધિ દ્વારા આ ગ્રંથ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે. અગાઉની માફક ગ્રંથની વિતરણવ્યવસ્થા રઘુવીર ચૌધરીના રંગદ્વાર પ્રકાશન દ્વારા થઈ રહી છે. રોજનીશી વિના માત્ર યાદદાસ્ત ઉપરથી સાડા ચાર વરસ ચાલેલી લેખમાળા લખવી તે લેખકની સાબૂત સ્મૃિતનો અચ્છો પરિચય આપે છે! લેખકની ઉંમર અત્યારે નેવું વર્ષની છે.

રઘુવીર ચૌધરીએ તેમના વિશે લખતાં લખેલું કે “નિર્વ્યાજ સાહિત્યપ્રીતિના માણસ. નાગરોના દોષોથી મુક્ત, ગુણોથી વિભૂષિત.” આ પુસ્તકના વાચકને તેની ખાતરી થયા વિના નહીં રહે.

પંદર પ્રકરણોમાં પુસ્તક વિભાજિત છે. માહિતીખાતું, જ્યાં તેમની નોકરીની શરૂઆત થાય છે, પેટલાદ અને રાજકોટ, જ્યાં તેઓ તાલીમ પામે છે, કચ્છ, જ્યાં તેઓ સ્વમાનના પાઠ શીખે છે, વસતીગણતરી, જ્યાં તેઓ ગુજરાતની સંસ્કૃિતને લગતાં બે મહત્ત્વનાં પુસ્તકો આપે છે, ડભોઈ, અમદાવાદ, ભરૂચ, ડાંગ, વડોદરાનાં પ્રકરણો રસપ્રદ છે. રાજભવનનો તેમનો અનુભવ અને વિવિધ રાજ્યપાલોનાં વલણો અને વૃત્તિ તરફ તેમણે સારું ધ્યાન દોર્યું છે. માધવસિંહ સોલંકીના સમયમાં મુખ્યમંત્રીની કચેરીનો અનુભવ તેમણે પ્રગટ કર્યો છે. છેલ્લે શિક્ષણ વિભાગથી લઈને ઉત્તર ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં જોડાયા, ત્યાં આ પુસ્તક પૂરું થાય છે. ઉત્તર ગુજરાત યુનિવર્સિટીના પ્રકલ્પ સાથે જોડાવું તેમને ગમ્યું છે. તેની ઉજ્જ્વળ પરંપરાનો પાયો નાખવામાં તેઓ નિમિત્ત બન્યા, એ ઇતિહાસ તો હજુ બહુ દૂરનો નથી.

રસપ્રદ રીતે પુસ્તકની શરૂઆતના પ્રકરણ પહેલી મુલાકાતના શબ્દો છે : ‘સરકારે મારું પાણિગ્રહણ કર્યું (એટલે કે હાથ ઝાલ્યો) તે પહેલાં, ૧૯૪૯માં મેં હાથ લંબાવેલો ખરો, પણ તે કમજોર પડ્યો હતો.’ તેમનું કહેવું એમ છે કે IASની સીધી પરીક્ષા તેમણે આપેલી પરંતુ ઇન્ટરવ્યૂમાં તેઓ નિષ્ફળ રહ્યા હતા. જો કે પછીથી કાળક્રમે નોકરી દરમિયાન IASમાં નિયુક્તિ પામ્યા હતા. નિષ્ફળતા એ જ સફળતાનો પાયો છે, જો આપણે શીખવા તૈયાર હોઈએ તો. આ વાત પુસ્તકના પહેલા પ્રકરણથી તેમણે સ્પષ્ટ કરી આપી છે. નોકરી દરમિયાનના વિવિધ અનુભવોને પણ તેમણે એ દૃષ્ટિએ જ જોયા છે.

અંગ્રેજ વહીવટ, ICS અધિકારીઓનો વહીવટ, સૌરાષ્ટ્ર રાજ્યનો વહીવટ અને ગુજરાતનો વહીવટ આ બધાનો વાચકને ખ્યાલ આવે છે, એટલું જ નહીં, આ બધાં વચ્ચે વિવેકબુદ્ધિથી તે તોલ કરી શકે એવી વિગતો સમગ્ર પુસ્તક દરમિયાન તેઓ પીરસતા રહ્યા છે. સરકારી નોકરીનાં ૩૫ વર્ષમાંથી ત્રણ ભાગ મહેસૂલમાં અને બાકીના બે ભાગ આઠ કચેરીઓમાં અને વિભાગોમાં એમ તેમણે જણાવ્યું છે. નર્મદાના બંને કાંઠે કલેક્ટર તરીકે કામ કરવા મળ્યું તેમાં તેમણે ગૌરવ જોયું છે. ICS અધિકારી પિંપૂટકર પાસેથી ઘણું શીખવા જેવું છે, એમ તેમણે કહ્યું છે. મુખ્ય સચિવ કપૂર સાહેબ જેટલો લાંબો ગાળો અન્ય કોઈ મુખ્ય સચિવને મળ્યો નથી કે મળશે નહીં તે પણ તેમણે નોંધ્યું છે. મોરારજી દેસાઈએ કમિશનરોની જગ્યા નાબૂદ કરી તેનાં બીજ ડેપ્યુટી કલેક્ટર મોરારજીભાઈના અનુભવમાં પડ્યાં હતાં, એમ તેમણે ઠીક સંશોધન કર્યું છે!

૧૯૫૬માં દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્ય રચાયું, ત્યારે ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિકે કરેલો કટાક્ષ તેમણે બરાબર નોંધ્યો છે : “દીકરી (મુંબઈ) ભેગી મા(ગુજરાત)ને પણ વળાવી!” યાદ રહી જાય તેવું નિરીક્ષણ છે.

રાજકાજમાં રમૂજ, વિનય, સદ્‌ભાવ, કર્મયોગ જેવાં પ્રકરણો આખી વાતને રસપ્રદ બનાવે છે. પાયજામા વગર આવેલા કમિશનર માટે મામલતદાર રાતોરાત તે સિવડાવી લાવે એવા કમાલના અનુભવો પણ ઘણા બધા છે. રજવાડાંનો વહીવટ પણ કેવો હતો, તે વાત સમયે  સમયે જોડતાં રહેવામાં તેમને આનંદ આવ્યો છે. પ્રામાણિકતા વિશેના નાનકડા પ્રકરણની શરૂઆતમાં તેમણે લખ્યું છે : “મારી કર્મકુંડળીમાં ભાગ્યેશ ગ્રહ પરાક્રમભુવનમાં નહીં, પણ પરિશ્રમભુવનમાં પડેલો હતો.” રસપ્રદ અનુભવો તેમણે બહુ લાઘવથી રજૂ કર્યા છે. અત્યારે આપણે ખેમકા પ્રકરણ વિશે જાણીએ છીએ. પરંતુ તે સમયે પણ પિંપૂટકરને સહી ન શકનારા પ્રધાનોએ તેમને તાલીમના નિયામક મોકલી આપ્યા ત્યારે તેમણે કહેલું : “એમને ખબર નથી હું દર વર્ષે ૨૫-૨૫ પિંપૂટકર તૈયાર કરીશ !” (એ.ડી. ગોરવાલા જેવા યાદ આવે છે જેમણે કહેલું : I have nothing to declare but my ‘OPINION’!)

આઝાદી પછી પણ, ૧૯૬૧ની વસતીગણતરી વખતે, યાજ્ઞિકસાહેબે જોયું કે પંચમહાલના લુણાવાડા તાલુકાનાં લાકડીપોઇડા અને ખેચપુર ગામોએ આઝાદી આવી, તેની સાથે જ પોતાને સ્વતંત્ર જાહેર કરી દીધાં હતાં. છેલ્લાં ૧૨ વરસથી આ લોકો કોઈ પણ સરકારી કરવેરા ભરતા નહીં; એટલું જ નહીં, પણ કોઈ પણ સરકારી કર્મચારીને સાદી તપાસ કે પૂછપરછ માટે પણ ગામમાં પેસવા દેતા નહીં. તેમણે આ કિલ્લો કેવી રીતે ભેદ્યો અને મિશન પાર પાડ્યું, તે સહેજ પણ સિદ્ધિ કે અભિમાનના ભાવ વિના ટૂંકમાં લખ્યું છે.

‘નિરખને ગગનમાં’ નામનું પ્રકરણ પાન ૧૦૦-૧૦૧ ઉપર છે. તે તો જાણે એક નાનકડો લલિત નિબંધ હોય એવું છે. જેમાં સ્થળનું અને કુદરતનું વર્ણન છે અને અધિકારીનો લિઝર અને પ્લેઝર છે. આજના રાજકારણીઓ અને આજનો સમય કથળતો જાય છે, એવું કહેવું આપણને બહુ ફાવે છે, પરંતુ વર્ષોપૂર્વે કલેક્ટરની બદલી સંદર્ભે હિતેન્દ્ર દેસાઈએ કાર્યકરને આપેલો જવાબ સૂચવે છે કે ત્યારે પણ સારા મનાતા રાજકીય નેતાઓ તો આવા જ હતા.

નવનિર્માણ વખતે વડોદરામાં તેઓ કલેક્ટર હતા. કલેક્ટર અને ડીએસપી વડોદરામાં લશ્કર ઊતર્યાનું જાણતા ન હતા, પણ સરકારી ‘આકાશવાણી’ દિલ્હીથી એવા સમાચાર આપતી હતી! લશ્કર ક્યાં લડે છે અને નિર્ણયો ક્યાં થાય છે, તેની ખબર જિલ્લાને કે રાજ્યને પણ પડતી નથી હોતી તે વાત આ કિસ્સો બરાબર પ્રતિપાદિત કરે છે.

પાને-પાને સુરુચિની, શિષ્ટાચારની, સદ્‌ભાવની, વિવેકની ચિંતા અધિકારીને છે અને તે આખા પુસ્તકમાં ‘અંડર કરન્ટ’ રૂપે અનુભવાતી રહે છે. ક્યારેક એવું લાગે કે આ તો અનુભવો છે અને તેનું બયાન છે, પરંતુ એ અનુભવતા બયાન પાછળ પ્રજાકીય વહીવટ અને લોકકલ્યાણની ભાવના અનુસ્યૂત છે. આવા અનુભવો થકી વહીવટી કિલ્લાઓમાં શું રંધાય છે, તેનો કંઈક અંદાજ સામાન્ય પ્રજાને થતો રહે છે. અહીં કોઈ વહીવટી પ્રશ્નો અને તેના ઉકેલો કોઈ ‘ગાઇડ’ની રીતે મળી જાય એવું તો ન જ બને. પરંતુ નવીપેઢીના જાહેર સેવકોને વહીવટની પરંપરા અને તેનાં શિખરો કેવાં હોઈ શકે, તેનો અંદાજ અવશ્ય મળે.

‘વહીવટી’ શબ્દોમાં રેકર્ડ (વહી) અને સ્ટેટસ બંને જોડાયેલા છે. આ બેની વચ્ચે પ્રજા અને પ્રજાના સવાલો ભીંસાતા રહે છે. લોકોના પ્રશ્નો ઊકલતા નથી. કલ્યાણકારી સરકારો અને અધિકારો તેને ક્યારેક વધુ ગૂંચવે છે. કામ કરતાં અધિકારીઓ અને નવા દાખલ થતાં અધિકારીઓએ આવા અનુભવોના બયાનમાંથી ઘણું-ઘણું દિશાસૂચન અને માર્ગદર્શન મેળવવાનું શક્ય છે, જો તે ઇચ્છે તો. નહિ તો, પ્રજા અને મીડિયા તો પોતપોતાની ભૂમિકા ભજવવાનાં જ છે. આશા રાખીએ, આવા અનુભવો તંત્ર અને પ્રજા વચ્ચે અંતર ઘટાડવામાં નિમિત્ત પણ બને.

સ્વાગત સિટી, અડાલજ

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 અૅપ્રિલ 2016; પૃ. 08-09