જીવન ટૂંકાવવાનો વિચાર શા માટે?

જન્મ અને મૃત્યુ બંને જીવની ઇચ્છાને આધીન છે. એવી માન્યતાને અધ્યાત્મ અને હવે તો વિજ્ઞાન પણ સ્વીકારે છે. મારી સમજણ પ્રમાણે મનની ઇચ્છાઓ સાથે જોડાયેલાં કર્મો થકી દિશા નક્કી થાય છે. શરીર છોડ્યા પછી પણ ઇચ્છાઓ સ્મૃતિમાં સચવાયેલી પડી હોય છે અને ભૂતપૂર્વ કર્મોના પરિણામરૂપ દિશા પણ જીવની સાથે જ હોય છે. આમ આપણી જ ઇચ્છાઓ અને તે પ્રમાણેનાં કર્મો જીવ સાથે જોડાયેલા રહે છે. શરીર ત્યાગથી જીવની દશા કે દિશા(ગતિ)માં ફેર પડે તેવું મારું માનવું નથી. શરીર ત્યાગ પછી પણ આત્માનો વિહાર આ ગતિ સાથે જ હોય છે. આત્મા એ શુદ્ધ પ્રેમભાવનું સ્વરૂપ હોય તો પણ ઇચ્છાઓના આવરણથી ઢંકાયેલો હોવાથી પ્રકાશતો નથી. શરીર ત્યાગથી કદાચ શરીરની વેદનાનો અંત આવે પણ સાથે પીડાતાં મન અને આત્મા શું આત્મહત્યાથી વધુ દુઃખી નહી થાય?

ઇચ્છામૃત્યુ અને આત્મહત્યા બંનેમાં ઘણો ફેર છે. ઇચ્છામૃત્યુમાં મૃત્યુના સ્વીકાર સાથેની સમાધિ છે જ્યારે આત્મહત્યામાં જીવનના અસ્વીકાર સાથેનો પલાયનવાદ છે. જીવન બોજ લાગે ત્યારે ક્યારેક કિશોરો અને યુવાનો પણ આત્મહત્યા કરે છે. ઘડપણમાં બિમારી કે અશક્તિને કારણે પરાધીનતા મહેસૂસ થાય અને સ્વતંત્રતા ઝૂંટાતી લાગે ત્યારે કેટલીકવાર આપણે બીજા પર બોજ છીએ તેવું આપણને લાગે જે કદાચ સત્ય પણ હોય તો પણ એ બોજ આત્મહત્યાથી હલકો થાય તેમ માનવું અને મનાવવું એ યોગ્ય નથી. એવા વિચારોનો ફેલાવો કરવો તે સદંતર ખોટું છે. આપણે જાણીએ છીએ કે આત્મહત્યાની ખોટી ધમકીઓ અને સાચા વિચારોનો ભેદ પારખવો પણ મુશ્કેલ છે અને તેથી જ કદાચ તે વિચાર સ્વીકાર્ય નથી. આ રીતના મૃત્યુથી કે એની વાતથી સ્વજનોને વધુ દુઃખી કરી ખોટે રસ્તે દોરવા જેવું થાય. વ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્યના ફેલાતા વિચારોમાં હકની જેટલી સમજ દેખાય છે તેટલી ફરજ બાબત નથી જણાતી. કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત કુંટુંબ, સમાજ, દેશ કે દુનિયા પર શી અસર કરે છે તે વિચાર્યા વગર જો બધા લોકો વર્તવા લાગે તો શું થાય તેની કલ્પના કરવી મુશ્કેલ નથી.

વર્ષો પહેલાં મારી એક મિત્ર યુવાનીમાં સાસરિયાના ત્રાસથી કંટાળીને કાંકરિયા તળાવની પાળે આત્મહત્યા કરવા જઈ ઊભી હતી, પણ છેલ્લી પળે પ્રેમાળ પિતાની વેદનાના ખ્યાલે તે પાછી વળી ગઈ.

બે રાજ્યો વચ્ચેની લડાઈ ટાળવા કોઈ રાજાએ જળસમાધિ લીધી હોય કે કોઈ રાજકુમારીએ પ્રાણ ત્યાગીને લડાઈ અટકાવીને અનેક સૈનિકોના જીવ બચાવ્યા હોય તો તેમાં પ્રેમભાવ જ મુખ્ય છે તેમ જ જીવન પ્રત્યેનો આદર છે જેમાં બીજા જીવોની સુરક્ષાના ખ્યાલ સાથે મૃત્યુનો પણ આદર છે. આવા દાખલાઓ આપણા દેશના ઇતિહાસમાં સહેલાઈથી મળી શકે તેમ છે. બિમારીની પીડા સહન ન થાય ત્યારે ઉપવાસથી દેહ છોડવો અને ઝેર ખાઈને દેહ છોડવો બંનેમાં ભાવનાનો ફેર છે. એકમાં જીવનનો ત્યાગ છે બીજામાં જીવન પ્રત્યે ધિક્કાર છે.

મીરાંબાઈએ ઝેર પીધું પણ રાણાએ મોકલેલ. અહીં મૃત્યુનો સ્વીકાર છે પણ જીવન પ્રત્યે નફરત નથી. આ રાજરાણીનાં ભજનોમાંથી વહેતી અમરપ્રેમની ધારાઓ હજી યે આપણા દિલોમાં થઈને વહે છે. ત્યાગ એમાં સહજ બને છે પછી એ શરીરનો ત્યાગ હોય કે ગૃહત્યાગ! જે છોડવાનું છે તે બળાત્કારે નહીં પણ સહજભાવે છૂટે છે. આપણે જાણીએ છીએ કે બુદ્ધના ગુહત્યાગનું કારણ તેની નજરમાં આવેલી ત્રણ અવસ્થાઓ છે. એમાંની એક તે વૃદ્ધાવસ્થા, બીજી બિમારી અને ત્રીજુ મૃત્યુ. વૃદ્ધ બિમાર હોય તો પણ પ્રેમ તો વહાવી જ શકે જો એના હ્રદયમાં હોય તો! માનવહ્રદયમાં વહેતા પ્રેમનાં ઝરણાં સૂકાયાં છે તેથી જ માનસિક રોગો વધ્યા છે અને જીવનરસ સૂકાયો છે. વેદના સહન ન થાય ત્યારે મૃત્યુને વિકલ્પ તરીકે સ્વીકારીને પછી આપણી ભાવિ પેઢી આવા આત્મઘાતી વિચારો ન કરે તેમ માનવું ભૂલ ભરેલું છે. કુદરતી જીવન અને કુદરતી મૃત્યુથી તો આપણે ઘણા દૂર નીકળી ચૂક્યા છીએ. ભોગ અને રોગ વસ્તી વધારા સાથે વધ્યા છે. આવા સમયે ધૃણા અને નિંદાને બદલે પ્રેમ અને કરુણા ફેલાવી શકાશે? 

e.mail : rekhasindhal@gmail.com

જાણીતા ઉર્દૂ ગઝલકાર અને હિન્દી ફિલ્મો માટેના પટકથાલેખક જાવેદ અખ્તરે તાજેતરમાં હિન્દુત્વવાદીઓની તુલના તાલેબાનો સાથે કરી ત્યારે વિવાદ જાગ્યો હતો. ઘણા લોકોએ તેમણે કરેલી તુલના યોગ્ય ગણાવી હતી અને હિન્દુત્વવાદીઓનાં સંકુચિત વિચારો અને વ્યવહારનાં ઉદાહરણ આપ્યાં હતાં તો હિન્દુત્વવાદીઓએ તેમની ભાષા(એ કેવી છે એ તો તમે જાણો જ છો)માં જાવેદ અખ્તરની આકરી નિંદા કરી હતી.

જાવેદ અખ્તરે તાલેબાનો અને હિન્દુત્વવાદીઓની કરેલી તુલના સો ટકા સાચી નથી, અંશત: સાચી છે. તાલેબાનો ધર્મનિષ્ઠા ધરાવે છે અને ધાર્મિક રાજકારણ કરે છે જ્યારે હિન્દુત્વવાદીઓ (સંઘપરિવાર અને તેના નેતાઓ) ધર્મનિષ્ઠા વિનાનું ધાર્મિક રાજકારણ કરે છે. પહેલા પ્રકારના  રાજકારણને મૂળભૂતવાદ (ફન્ડામેન્ટલિઝમ) તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે અને બીજા પ્રકારના ધર્મનિષ્ઠા વિનાના ધાર્મિક રાજકારણને કોમવાદ (કમ્યુનાલિઝમ) તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. મૂળભૂતવાદીઓ ધર્મના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોની બાબતમાં બાંધછોડ કરતા નથી, આકંઠ નિષ્ઠા ધરાવે છે અને ખરેખર એમ માને છે કે સંસાર અત્યારે જે પ્રશ્નોનો સામનો કરી રહ્યો છે એનું કારણ ધર્મના માર્ગેથી ફંટાઈ જવાનું છે. તમે તમારા ઈશ્વર માટે શ્રદ્ધા ધરાવતા હો તો તેના આદેશની અવગણના કેવી રીતે કરી શકો? બધાને એક ખીલે બાંધવા જોઈએ, બાકી સંખ્યાના ધોરણે બળાબળની રમત રમવી એ ધર્મનો દુરુપયોગ છે. તાલેબાનો અને બીજા અનેક મુસલમાનો આ રીતે મૂળભૂતવાદીઓ છે. 

આપણે તેમની સાથે સંમત થઈએ કે ન થઈએ, પણ એટલું ખરું કે તેઓ તત્ત્વનિષ્ઠા ધરાવે છે, ટકોરાબંધ તત્ત્વનિષ્ઠા ધરાવે છે અને માટે તેમનું રાજકારણ આખી દુનિયા જોઈ શકે એવું ખુલ્લું, પ્રામાણિક અને પોતાની જાન કુરબાન કરનારું હિંમતવાળું હોય છે. તેઓ બે મોઢે બોલતા નથી, અનેક મોઢે બોલતા નથી, સગવડ મુજબ સૂર બદલતા નથી, પોતાની વાત છૂપાવતા નથી, દુનિયાની પરવા કરતા નથી, ટોળાંમાં તેઓ ફરતા નથી, ટોળાં રચતાં નથી, ટોળાંને ઉશ્કેરતા નથી, ટોળાંની વચ્ચે સલામતી અને બહાદુરી શોધતા નથી, પ્રતિકૂળતાઓની વચ્ચે પણ તેઓ ઊભા રહેવાની ખુમારી ધરાવે છે અને જાન ફગાવી દેતા ડરતા નથી. તેઓ તેમની તત્ત્વનિષ્ઠા માટે પોતાનાંઓને પણ રસ્તામાંથી દૂર કરવામાં સંકોચ કરતા નથી અને આજે મુસ્લિમ જગતમાં આ જ બની રહ્યું છે.

આગળના લેખોમાં કહ્યું હતું એમ કોઈ ધર્મ ફિરકામુક્ત નથી એટલે ધર્માનુયાયીઓને એક ખીલે બાંધવા હોય અને વિધર્મીઓને પણ અંદર લઈ આવવા હોય તો સધર્મીઓ અને ધર્માંતર કરાવીને સધર્મી બનાવેલા વિધર્મીઓને કયા ફિરકાના ખીલે બાંધવા એ સમસ્યા છે. આને પરિણામે મુસ્લિમ વિશ્વમાં મૂળભૂતવાદીઓ પોતપોતાની મૂળભૂત ધર્મનિષ્ઠા સ્થાપિત કરવા માટે આપસમાં લડી રહ્યા છે.

ધર્મના નામે કોમવાદી રાજકારણ આ અર્થમાં સલામત છે. ધર્મનિષ્ઠા હોય તો મતભેદ થાય ને! ચોક્કસ ધર્મમાં માનનારા પરિવારમાં જન્મ થયો છે એટલું ધાર્મિક ઓળખ અપનાવવા માટે પૂરતું છે, એનાથી આગળ ધર્મ તરફ જોવાનું જ નહીં. આમાં સમસ્યા એટલી કે કોમવાદી રાજકારણીએ ચોવીસે કલાક ખેપાની બનીને જીવવાનું જેના તરફ મદનમોહન માલવિયાએ ધ્યાન દોર્યું હતું. તેમણે કહ્યું હતું કે  ધર્મનિષ્ઠા વિનાનું ધાર્મિક રાજકારણ તત્ત્વનિષ્ઠ કેવી રીતે હોઈ શકે? આપણો ધર્મ જે કહેતા અને કરતા રોકતો હોય એ માત્ર રાજકીય ફાયદાઓ માટે કેવી રીતે કરી શકાય? જે ધર્મને (ધર્મચીંધી મર્યાદા) ન સાંભળે અને જે ધર્મને ન અનુસરે એ સાચો ધર્મનિષ્ઠ  કેવી રીતે હોઈ શકે? માત્ર કોઈની સામે રાજકીય સરસાઈ મેળવવા માટે ધર્મચીંધી મર્યાદા ઓળંગવાની?

આઝાદી પહેલાં મુસલમાનોમાં ઇસ્લામનું મૂળભૂતવાદી રાજકારણ અને કોમવાદી રાજકારણ એમ બન્ને ધારાઓ અસ્તિત્વમાં હતી. મૌલવીઓ મૂળભૂતવાદી રાજકારણ કરતા હતા અને ભણેલાગણેલા આર્થિક રીતે સંપન્ન મુસલમાનો કોમવાદી રાજકારણ કરતા હતા. ઉદારમતવાદી સેક્યુલર મુસલમાનો આ બેની વચ્ચે ભીંસ અનુભવતા હતા. તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે જે મૂળભૂતવાદી મુસલમાનો હતા તેમાંના મોટાભાગના મુસલમાનો ભારતના વિભાજનના વિરોધી હતા અને જે લોકો અંગત જીવનમાં પ્રગતિશીલ પણ રાજકારણમાં કોમવાદી હતા એ બધા જ ભારતના વિભાજનના હિમાયતી હતા. પાકિસ્તાન એ લોકોને જોઈતું હતું જેઓ અંગત જીવનમાં ઉદારમતવાદી પણ કોમવાદી મુસલમાનો હતા, ધર્મનિષ્ઠ મુસલમાનોને નહોતું જોઈતું.

પણ આમાં આશ્ચર્ય થવા માટે કોઈ કારણ નથી. કારણ કે કોમવાદી મુસ્લિમ નેતાઓને ધર્મ સાથે કોઈ લેવાદેવા નહોતી, તેમને તો સત્તા જોઈતી હતી અને સત્તા મેળવવામાં સંખ્યા મદદરૂપ થઈ શકે, ધર્મનિષ્ઠા મદદરૂપ ન થઈ શકે. ઊલટી ધર્મનિષ્ઠા તો અવરોધરૂપ બને. આપસી વિભાજન પેદા કરે. હિંદુ બહુમતી દેશમાં મુસલમાનો લઘુમતીમાં (પાછી સાવ લઘુમતી નહીં, ભારતની વસ્તીમાં ૨૫ ટકાનો હિસ્સો ધરાવતી ઘણી મોટી લઘુમતી અને ઉપરથી ભારતના કેટલાક પ્રાંતોમાં બહુમતી ધરાવતી લઘુમતી) હતા એટલે સંખ્યાનિષ્ઠ કોમવાદીઓએ ધર્મનિષ્ઠ મૂળભૂતવાદીઓને માત કર્યા અને પાકિસ્તાન મેળવ્યું.

પાકિસ્તાન ધર્મનિષ્ઠા તો છોડો, મૂલ્યનિષ્ઠા વિનાના ખેપાની કોમવાદી રાજકારણનું પરિણામ છે અને પાકિસ્તાન હાજરાહજૂર તમારી સામે છે.

પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 26 સપ્ટેમ્બર 2021

યુનાઇટેડ કિંગ્ડમનું આ વલણ વેક્સિન ડિપ્લોમસીની એક ચાલ હતું જેમાં માત્ર ભારતને નહીં એવા તમામ રાષ્ટ્રોને ભોગવવાનું હતું જ્યાં કોવિશીલ્ડના ડોઝ મોકલાયા છે અને તેનો ઉપયોગ થયો છે

તાજેતરમાં જ યુનાઇટેડ કિંગ્ડમની જાહેરાતને પગલે હોબાળો થઇ ગયો. યુ.કે.એ પોતાના દેશમાં આવનારા બીજા રાષ્ટ્રના નાગરિકો માટે ગાઇડલાઇનની જાહેરાત કરી. યુ.કે. દ્વારા ટ્રાફિક લાઇટ એટલે કે લાલ, લીલી અને પીળી એમ ત્રણ કેટેગરીમાં કયા રાષ્ટ્રોને પ્રવેશ આપવો અને ન આપવોની નીતિ નક્કી કરાઇ હતી, અને ઑક્ટોબરમાં, આ નિયમોમાં ફેરફાર કરવાનું નક્કી થયું. આ નિયમો અનુસાર પીળી એટલે કે એમ્બર સિગ્નલ મળેલા દેશોની લિસ્ટને ગ્રીન સિગ્નલ મળેલા દેશોના લિસ્ટ સાથે ભેળવી દેવાની વાત હતી અને રેડ સિગ્નલ મળ્યું હોય તેવા દેશોને અલગ રાખવાના. આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસને સરળ બનાવવાના હેતુથી યુ.કે. સરકાર આ ગડમથલમાં હતી. નવા નિયમો અનુસાર રાષ્ટ્રોના વેક્સિનેશન સ્ટેટસને આધારે ત્યાંના નાગરિકોને વિઝા આપવો કે નહીં તે નક્કી કરવામાં આવશે તેમ અનુસરવાનું નક્કી થયું. પણ વેક્સિનને મામલે યુ.કે.એ જે જાહેરાત કરી તેનાથી હોબાળો થઇ ગયો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો પર અણધાર્યું દબાણ આવી ગયું.

યુ.કે.એ જાહેરાત કરી કે જેમને ડબલ ડોઝ વેક્સિનના બન્ને શોટ્સ મળ્યા છે, જેમાં ઓક્સફોર્ડની એસ્ટ્રાઝેનેકા, ફાઇઝર બાયોટેક અથવા મોડર્નાનો સમાવેશ થાય છે અથવા તો જેસન વેક્સિનનો સિંગલ શોટ મળ્યો છે તેમને પૂરેપૂરા વેક્સિનેટેડ માનવામાં આવશે. ડિપાર્ચરના ૧૪ દિવસ પહેલાં પૂરું વેક્સિનેશન થયું હોવાની સાબિતી આપી શકે તેવા નાગરિકોને યુ.કે. જતાં પહેલાં કોવિડ-૧૯નો ટેસ્ટ નહીં કરાવવો પડે અને તેમને ક્વોરેન્ટિન પણ નહીં થવું પડે એવી જાહેરાત પણ થઇ. પરંતુ યુ.કે.એ જેને માન્યતા નથી આપી તેવા વેક્સિન લેનારા નાગરિકોએ મુસાફરીના ત્રણ દિવસ પહેલાં કોવિડ-૧૯ ટેસ્ટ લેવો પડશે અને અને મુસાફરી પછી ૧૦ દિવસ સુધી ક્વોરેન્ટિન પણ થવું પડશે અને તે દરમિયાન પણ અમુક દિવસના અંતરે કોવિડ-૧૯નો ટેસ્ટ લેવો પડશે. આ જાહેરાતમાં બ્રિટને ભારત સાથે ભેદભાવ કર્યા હોવાની ચર્ચા છેડાઇ કારણ કે બ્રિટનના આ નિયમો અનુસાર જેણે પણ કોવિશીલ્ડ વેક્સિન લીધી હોય તેને અન-વેક્સિનેટેડ ગણવામાં આવશે તેવી વાત કરાઇ.

કોવિશીલ્ડ વળી યુ.કે.ના ઑક્સફોર્ડ એસ્ટ્રાઝેનેકાનું જ ભારતીય વર્ઝન છે પણ છતાં ય આ ભેદભાવની નીતિને કારણે સરકારથી માંડીને આમ જનતામાં રોષ ભભૂકી ઊઠ્યો. ભારતના સિરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડિયાના પૂણે પ્લાન્ટમાં એસ્ટ્રાઝેનેકાના ભારતીય વર્ઝનનું ઉત્પાદન થયું છે છતાં ય ભારતને યુ.કે.એ વેક્સિનનું બહાનું કરી માન્ય રાષ્ટ્રોની યાદીમાંથી બહાર રાખ્યો. આ વર્ષની શરૂઆતમાં સિરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડિયા તરફથી યુ.કે.ને મોકલવાના ૧૦ મિલિયન એસ્ટ્રાઝેનેકાના ડોઝમાંથી પાંચ મિલિયન તો મોકલવામાં પણ આવ્યા. (આ લખાઇ રહ્યું છે ત્યારે જાહેરાત બદલાઇ ચૂકી છે, તેની વાત આગળ ઉપર કરીએ, પણ મુદ્દો પહેલેથી સમજવો રહ્યો.)

યુ.કે.ના આ વલણથી છંછેડાયેલા ભારતે ‘રેસિપ્રોકલ મેઝર્સ’ એટલે કે પ્રત્યાઘાતી પગલાં લેવાની જાહેરાત કરી. સોશ્યલ મીડિયા પર અંગ્રેજોની ભેદભાવ ભરી નીતિને લઇને ભારે માછલાં ધોવાયાં. શશી થરૂર અને જયરામ રમેશ જેવા પૂર્વ યુનિયન મિનીસ્ટર્સે તો આમાં રંગભેદનો ખેલ હોવાનો આરોપ પણ મૂક્યો. એમાં પાછી એવી વાત આવી કે એસ્ટ્રાઝેનેકા અને  કોવિશીલ્ડ સરખાં છે પણ એક બીજાની ખોટ પૂરે એટલે કે એક હોય તો તેની બદલે બીજું ચાલી જાય તેવા નથી કારણ કે તે બે અલગ સાઇટ પર બનાવવામાં આવ્યા છે.  યુ.કે.ની મેડિસીન્સ અને હેલ્થકેર પ્રોડક્ટ્સ રેગ્યુલેટરી એજન્સી – એમ.એચ.આર.એ. સિરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડિયાની જે વેક્સિન્સને માન્યતા આપી હતી, તેને યુરોપિયન મેડિસિન એજન્સી – ઇ.એમ.એ. શા માટે માન્યતા નથી આપીનો સવાલ પણ ખડો થયો. ડબલ્યુ.એચ.ઓ.એ પણ કોવિશીલ્ડને વૈશ્વિક માન્યતા આપેલી છે તો પછી યુ.કે.ના આવા વલણમાં વેક્સિન ડિપ્લોમસી, ભેદભાવ અને વારાતારા શા માટે?  બીજા દેશો જ્યાં કોવિશીલ્ડ વેક્સિન અપાઇ છે. તેમની સાથે પણ આમ જ થવાનું હતું કે તેમને અન-વેક્સિનેટેડ ગણવામાં આવે. સિરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના આદર પૂનાવાલાએ જુલાઇમાં કહ્યું હતું કે તેઓ ઇ.એમ.એ.ની માન્યતા મળે તેની રાહ જોઇ રહ્યા છે પણ તેની પર આજ સુધી કોઇ સ્પષ્ટતા કે સમાચાર નથી આવ્યા. યુ.કે.ના ડ્રગ ચોકીદાર ગણાતા ઇ એમ એ. તરફથી માન્યતા ન આવી એટલે કોવિશીલ્ડની સાથે ઓરમાયું વર્તન થયું.

ભારતના વિદેશ સચિવ હર્ષ વર્ધન શ્રુંગલાએ પણ મંગળવારે યુ.કે. સરકારના આ વલણની આકરી ટીકા કરી. ભારતના દબાણને વશ થઇને આખરે યુ.કે.એ ભારતીય વેક્સિન વિશેની પોતાની માર્ગદર્શિકા બદલી નાખી. બુધવારે સાંજ સુધીમાં તેમણે ચોખવટ કરી કે કોવિશીલ્ડ વેક્સિન લેનારાને પણ યુ.કે.માં પ્રવેશ મળશે, પણ તેમણે ત્યાં પહોંચીને ક્વોરેન્ટિન પિરિયડ પૂરો કરવો પડશે. આ બધાં પરિવર્તનો કર્યાં ખરા, પણ યુ.કે. સરકાર માટે તેનો જવાબ આપવો જરૂરી હતો કે તેમને આખરે વાંધો ક્યાં હતો. તેમણે કહ્યું કે તેમને વેક્સિન સામે નહીં પણ વેક્સિનના સર્ટિફિકેટ સામે વાંધો હતો (ના, સર્ટિફિકેટ પરના ફોટાવાળો જોક યાદ કરીને એને સાચું માની લેવાની ગફલત ન કરતાં). બ્રિટનને કો-વિન સામે વાંધો છે, કોવિશીલ્ડ સામે નહીં. તેઓ કો-વિનના સર્ટિફિકેશનને માન્યતા આપવાને મામલે ચોક્કસ નથી. આ અંગે બન્ને સરકારો વચ્ચે વાટાઘાટો ચાલી રહી છે. વળી યુ.કે. દ્વારા આવા વાંધાવચકા પહેલીવાર ઊભા કરાયા છે એવું નથી. યુરોપિયન યુનિયન – ઇ.યુ.એ. આ વર્ષની શરૂઆતમાં પણ સિરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા ઉત્પાદીત કોવિશીલ્ડને ઑક્સફોર્ડ એસ્ટ્રાઝેનેકાના લાઇસન્સની અંડર જ રાખવામાં આવી હતી. માત્ર ચાર જ વેક્સિનને માન્યતા આપવાની જાહેર કરી યુ.કે. માટે સાપે છંછુદર ગળ્યા જેવી સ્થિતિ થઇ અને પછી તેમણે વિરોધને પગલે પોતાના નિયમોમાં ફેરફાર કર્યા.

સમયાંતરે ઑસ્ટ્રીયા, સ્લોવેનિયા, જર્મની, ગ્રીસ, આઇસલેન્ડ, આયરલેન્ડ, સ્પેઇન, ઇસ્ટોનિયા, સ્વિટ્ઝરલેન્ડ, બેલ્જીયમ, ફ્રાંસ, હંગેરી, રોમાનિયા, સ્વીડન, ક્રોએશિયા, ફિનલેન્ડ , નેધરલેન્ડ્ઝ જેવા અઢાર યુરોપિયન દેશોએ કોવિશીલ્ડના વેક્સિનેશનને માન્યતા આપેલી છે.

બાય ધી વેઃ 

યુ.કે.નું આ વલણ વેક્સિન ડિપ્લોમસીની એક ચાલ હતું, જેમાં માત્ર ભારતને નહીં એવા તમામ રાષ્ટ્રોને ભોગવવાનું હતું જ્યાં કોવિશીલ્ડના ડોઝ મોકલાયા છે અને તેનો ઉપયોગ થયો છે.  યુ,કે,ની દાનત ભારતનું સ્થાન નબળું કરવાની હતી કે પછી હાંસિયામાં ધકેલીને આછકલાઇ ભર્યું શક્તિ પ્રદર્શન કરવાનો વિચાર હતો? આ સવાલનો જવાબ યુ.કે. સત્તાધીશોની દાનત માત્ર આપી શકે. કો-વિનના સર્ટિફિકેશનને માન્યતા આપવાને મામલે હજી અલકચલાણું ચાલે છે ત્યારે આ લેખ તમારા સુધી પહોંચે ત્યારે બાજીમાં શું ફેરફાર આવ્યા તે જોવું રહ્યું.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”,  26 સપ્ટેમ્બર 2021