મિત્રો, આનન્દની વાત છે કે આજે હું આ સહિત આ નવલકથાનાં બધાં – ૧૨ – પ્રકરણ પૂરાં કરું છું. અવકાશે આ નવલકથા વિશે વિસ્તૃત સમીક્ષાલેખ કરીશ એવી મનીષા પણ છે.
પ્રકરણ -11 (સારસંક્ષેપ)
કથક તમને – you – જણાવે છે કે તમારી મુસાફરી પૂરી થવામાં છે.
છેવટે તમને ઠીક ઠીક એવો ફ્રી ટાઇમ મળે છે, એટલે તમે લાઇબ્રેરિયનને વિનન્તી કરો છો – મારા વાચનમાં અધૂરાં રહી ગયેલાં તમામ પુસ્તકો મને ઉપલબ્ધ કરાવશો? : પણ એ પુસ્તકો મેળવી આપે એવું ત્યાં કોઈ નથી. અન્ય વાચકો પાસે પુસ્તકો છે, એમની તમને ઇર્ષા થાય છે.
એકાએક એક વાચક તમને સમ્બોધીને કહે છે – સાંભળો, વાચનની ઉત્તમ રીત શી હોઈ શકે. બીજા છ વાચકો બોલી ઊઠે છે. એ દરેક જણ વાચનની ઍકેડેમિક લાગતી થીયરી વિશે કહેતો હોય છે. છેલ્લે, તમારો વારો આવે છે, તમે કહો છો – કશીપણ ચૉક્કસ થીયરી વિના પુસ્તકોને હું તો પ્રારમ્ભથી અન્ત લગી માણું છું : તેમછતાં, તમારા તાજેતરના સંજોગોએ એ વાચનને પૂરું નથી થવા દીધું.
1981-માં, સલમાન રશદી મળે છે, પોતાના પ્રિય સાહિત્યકાર કાલ્વિનોને …
પાંચમો વાચક “Arabian Nights” લઈ આવે છે, તમને કહે છે – આ પુસ્તક મને તમારા – you – સંજોગોને કારણે યાદ આવ્યું. અને, પોતાને સ્વપ્નમાં આવેલી કથા કહેવા એવિયો સૌ પાસે પરવાનગી માગે છે. એ કલિફ-હારુન-અલ-રશીદની વાત શરૂ કરે છે. કહે છે, કલિફ-હારુન-અલ-રશીદને અનિદ્રાનો વ્યાધિ, તે એક રાતે કોઈને ખબર ન પડે એમ વેપારીના વેશમાં નીકળી પડે છે. એક અવિવાહિતા સ્ત્રી સાથે એ સાત સફેદ અને એક કાળી લખોટીઓના જુગારમાં હારી જાય છે. કાળી લખોટી ઉપાડવાની સજા એ હતી કે હારુન-અલ-રશીદે હારુન-અલ-રશીદની હત્યા કરવી ! વેશપલટામાં રહેલો હારુન-અલ-રશીદ આત્મહત્યાની સજા સ્વીકારી લે છે ખરો, પણ પૂછે છે – અવિવાહિતાનું મેં બગાડેલું શું, એ તો કહો !
આ પાંચમા વાચકની કથામાં ય ભંગાણ પડે છે. એને ખબર નથી પડતી કે પોતાની કથાને કહેવાય કેવીક. એટલે થોડી વાર પછી તમે – you – એણે કથેલી કથાના છેલ્લા શબ્દો યાદ કરીને બોલો છો કે – આગળની કથા સાંભળવાને એ આતુર છે : એટલે કે, અવિવાહિતા સ્ત્રી કયા કારણે કલિફની હત્યા ઇચ્છતી’તી, કલિફને એ કથા સાંભળવી છે.
છઠ્ઠો વાચક તમારી પાસેથી તમામ પુસ્તકોનાં શીર્ષક જાણવા માગે છે જેના અન્તની તમને ખબર નથી. તમે ક્રમશ: કહેવા માંડો છો : “If on a winter’s night a traveler”, “Outside the town of Malbork”, “Leaning from the steep slope without fear of wind or vertigo”, “Looks down in the gathering shadow in a network of lines that enlace, in a network of lines that intersect”, “On the carpet of leaves illuminated by the moon around an empty grave”, “What story down there awaits its end? -he asks, anxious to hear the story”. છઠ્ઠા વાચકનું કહેવું એમ છે કે પોતાને એવા પ્રારમ્ભવાળી નવલકથાની જાણ છે.
તમે – you – ખુલાસો કરો છો – મેં તો શીર્ષકોની માત્ર યાદી આપી છે, એ કંઈ આખાં ને આખાં પુસ્તકો નથી ! : સાતમો વાચક પ્રશ્ન કરે છે – તમે, ‘વાચક’, કથાઓને પ્રારમ્ભ અને અન્ત હોય એવી અપેક્ષા સેવો છો, પણ હકીકતે એવું હોય છે ખરું? પ્રાચીન કાળમાં, કથાઓના અન્તની બે જ રીત હતી – નાયક અને નાયિકા જોડાઈ જાય અથવા બન્ને મૃત્યુ પામે. આ વાત જેવા તમે – you – સાંભળો છો કે તરત મનોમન નક્કી કરી લો છો કે – મારે લુદ્મિલા જોડે પરણી જવું જોઈશે.
++
પ્રકરણ -12 (આ સારસંક્ષેપ નથી. મૂળમાં જ આ પ્રકરણ સાતેક લીટીનું છે.)
તમે – you – અને લુ્દ્મિલા હવે પતિ-પત્ની છો, વાચક અને વાચક. તમારા બન્નેનું વાચન સમાન્તરે ચાલી શકે એવા એક ગ્રેટ ડબલબેડમાં તમે બન્ને સૂતાં છો. લુદ્મિલા ઉશિકે માથું મૂકી લાઇટ ઑફ્ફ કરે છે, અને કહે છે : તારી લાઈટ પણ બંધ કરી દે ને, વાંચતાં કંટાળો નથી આવતો? : અને તમે કહો છો : એક મિનિટ ! હું ઇટાલો કાલ્વિનોકૃત “If on a winter’s night a traveler” પૂરી કરવામાં છું …
= = =
(06/24/24 : A’bad)
સૌજન્ય : સુમનભાઈ શાહની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર
આર્કાદિયન પોર્ફિરિચનું એમ માનવું છે કે જુદાં જુદાં રાજ્યોની પોલીસ લિખિત શબ્દોમાં જ માનતી હોય છે કેમ કે પુસ્તકો બૅન્ન કરવા માટે તેઓને એ જ શબ્દોને અનુસરવું પડે છે. એ તમને એમ પણ જણાવે છે કે બૅન્ન થયેલાં પુસ્તકો એવાં જ પુસ્તકોની એકથી બીજા દેશમાં લેવડદેવડ માટેનાં સમર્થ પ્રતીકો છે અને એને ગુપ્ત કરારો પણ કહી શકાય.
કથક જગત પર જાણે ઈશ્વર જેવું પ્રભુત્વ ધરાવે છે, એટલે એવી વસ્તુઓ બનાવવા માંડે છે, જે કદી અદૃશ્ય ન થાય. જાહેર ઇમારતો, સરકારી કારભારીઓ અને પોલીસ સ્ટેશનોથી છૂટકારો મેળવવાનું શરૂ કરે છે. જો કે જ્યારે એને થાય છે કે અગ્નિશમનવાળાઓથી અને પોસ્ટના ટપાલીઓથી પોતે આઘો ગયો એ ભૂલ હતી, અગ્નિ અને અને ટપાલોનો નાશ કરે છે. આર્થિક વ્યવસ્થાઓનો ત્યાગ કરતાં પહેલાં સરકારી તન્ત્રોથી છૂટવાની મથામણ કરતો રહે છે. એ પછીથી તો, કથક પ્રકૃતિથી પણ છૂટવા કરે છે – ત્યાં લગી કે ‘પ્રોસ્પેક્ટ’ વેરાન થઈ જાય.