યુવા સંપાદન સાથી કેતન વિશે શું કહીશું? લાગે છે, સંજય શ્રીપાદ ભાવેના શબ્દોમાં એમને ‘છપાયેલાં પાનાંની પાછળની પ્રતિભા’ (નિરીક્ષક ૧-૧-’૧૭) તરીકે ઓળખાવીએ તે ઠીક જ છે, અને આ છપાયેલાં પાનાંમાં ‘નિરીક્ષક’નો પણ સમાવેશ થાય છે તે અલબત્ત ઉમેરવાનું ન જ હોય. સ્વકલમે ચમકવું એ એક વાત છે, અને અન્ય સામગ્રીને પરિષ્કૃત-સંમાર્જિત રજૂ કરવી તે બીજી વાત છે. કેતન રૂપેરા લેખન અને સંપાદન બંને ક્ષેત્રે એક સરખી ગતિ કરી શકે છે એ અર્થમાં સવ્યસાચી છે. ‘नवजीवनનો અક્ષરદેહ’ના એમના વિશેષાંકોમાં તમને એની સાહેદી મળી રહેશે. કાકાસાહેબની એકસો પચીસી વિદ્યાપીઠ, નવજીવન, આશ્રમ, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ સૌ રૂડી પેરે ઊજવી શક્યાં હોત, પણ એ મહેણું ભાંગ્યું અક્ષરદેહના કાકાસાહેબની પ્રસ્તાવનાઓના વિશેષાંકે! આવા આ કેતનને, એમની સમજ મુજબનો પ્રથમ લેખ તેરચૌદ વરસ પર ‘નિરીક્ષક’માં પ્રકાશિત થતાં પોતાને લેખક થયાની લાગણી અનુભવાઈ હતી એવું એક સ્મરણ છે તે હૃદયપૂર્વક સંભારી, અહીં એમનું નવી દિલ્હી ખાતેનું કાલેલકર સન્માન વક્તવ્ય પ્રકાશિત કરતાં ‘નિરીક્ષક’ આનંદ અનુભવે છે. ઇચ્છીએ કે જેમ લેખન તેમ સંપાદન પણ સ્વતંત્ર શિસ્ત, હુન્નર અને કસબ છે એ એક વાત પણ આ નિમિત્તે અંકે થાય.

— "નિરીક્ષક" તંત્રી

સન્માન સ્વીકાર તસવીર, સ્થળ : ગાંધી હિન્દુસ્તાની સાહિત્ય સભા, રાજઘાટ નજીક, જવાહરલાલ નેહરુ માર્ગ, નવી દિલ્હી

(વિગત : ડાબેથી કુસુમ શાહ (મંત્રી, ગાંધી હિન્દુસ્તાની સાહિત્ય સભા), રમેશ શર્મા (ગાંધીમાર્ગી સમાજસેવક), પ્રેમપાલ (હિન્દી સાહિત્યકાર), સન્માન સ્વીકારતા કેતન રૂપેરા, મમતા કાલિયા (કવયિત્રી અને લેખિકા), અમરનાથ અમર (નિર્દેશક, દૂરદર્શન)

સાદગી, સહજતા ઔર સૌંદર્ય સે ભરે આજ કે સન્નિધિ સંગોષ્ઠિ સમ્માન સમારોહ કે મુખ્ય અતિથિ શ્રીમતિ મમતાજી (કવયિત્રી અને લેખિકા), વિશિષ્ટ અતિથિ ડૉ. અમરનાથજી (નિર્દેશક, દૂરદર્શન), સમારોહ કે અધ્યક્ષ પ્રેમપાલજી (હિન્દી સાહિત્યકાર), રમેશ શર્માજી (ગાંધીમાર્ગી સમાજસેવક), કુસુમબહેન (મંત્રી, ગાંધી હિન્દુસ્તાની સાહિત્ય સભા), સભી મહાનુભાવ ઔર સબ કાકાપ્રેમી ઔર વિષ્ણુ પ્રભાકર પ્રેમી શ્રોતાગણ …

ગાંધીજી કે બાદ જિસકી લિખાઈ હંમેશાં સે પસંદ આયી હો ઔર બીસવીં શતાબ્દી મેં ન કેવલ દેશ કી અપિતુ વિશ્વ કી દો મહાન વિભૂતિ – મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી ઔર કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર કે વ્યક્તિત્વ ઔર સાહિત્ય, દોનોં કે સુભગ સંયોજન કે સાથ અપની ભી એક સ્વતંત્ર પ્રતિભા પ્રાપ્ત હો ઐસે કાકાસાહેબ કાલેલકર કે સાથ અપના નામ જુડને સે બહોત હી હર્ષ ઔર આનંદ પ્રતીત કર રહા હું.

જબ યે સમ્માન કી ખબર મુઝે મિલી ઔર પહેલી બાર ઉસકા અભિનંદન પત્ર પઢા તબ ઇસ શરીર મેં સે એક લંબી હલકી ઝનઝનાહટ સી પ્રતીત હુઈ. ઔર ઇસે યોગાનુયોગ હી કહેંગે કી જિસ દિન હમને નવજીવન મેં સે કાકાસાહેબ કાલેલકર પ્રસ્તાવના વિશેષાંક કી પીડીએફ પાઠકોં કો મેઇલ કી ઉસી દિન યે હર્ષ બરસાની વાલી મેઇલ ભી મુઝે મિલી. ઇસ કે લિયે ‘ગાંધી હિન્દુસ્તાની સાહિત્ય સભા’ ઔર ‘વિષ્ણુ પ્રભાકર પ્રતિષ્ઠાન’ કા બહોત હી શુક્રગુઝાર હું.

ગુજરાત સે આયા હું તો ઇસ મૌકે પર કાકા ઔર ગુજરાત કે બારે મેં થોડા બહુત જાનને કી સબ કી જિજ્ઞાસા હોગી. તો ઉસે, મૈં અપને ખુદ કે અનુભવ સે હી બયાન કરું.

ગુજરાત મેં આજ ભી કોઈ ભી પુસ્તક મેલે મેં, જહાં નવજીવન કા બુક સ્ટોલ હોતા હૈ, વહાં ગાંધીજી કી આત્મકથા કે બાદ જિન પુસ્તકોં કી બિક્રી સબ સે જ્યાદા હોતી હૈ વો કાકા કી પુસ્તકેં હૈ. જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કારપ્રાપ્ત કવિ ઉમાશંકર જોશી, જિસકા ગુજરાતી કવિ ઐસા પરિચય મેં નહીં દુંગા, ક્યું કી ઉન્હોંને હી કાકા કી વિશ્વભારતી કી સંકલ્પના કો અપને શબ્દો મેં યું રખા કી વો કૈસા ગુજરાતી, જો હો કેવલ ગુજરાતી. ઐસે ઉમાશંકર જોશીને અપને ‘સંસ્કૃિત’ સામયિક મેં કાકા કા ચરિત્ર લિખતે હુએ એક સમય કે ગુજરાત કે બારે મેં લિખા થા કી ગુજરાતની હવામાં એમની સંસ્કારમાધુરીનો સ્પર્શ હતો. – ગુજરાત કી હવા મેં કાકા કી સંસ્કારમાધુરી કા સ્પર્શ થા. ઔર આજ ભી જિન કા સાહિત્ય સે કોઈ નાતા ન હો ઐસી કિસી વ્યક્તિ કો તીન યા પાંચ સાહિત્યકાર કે નામ પૂછે જાયેં ઔર વે બતા પાયે, (હાં, આજ કે ગુજરાત મેં ઇતની શર્ત તો રખની હોગી) તો ઉસમેં અન્ય નામ ઇધર-ઉધર હો જાયે, યા આયે ના આયે લેકિન ‘કાકા કાલેલકર’ નામ જરૂર આયેગા.

પત્રકારિતા કે લિહાજ સે થોડી બાત કરેં તો વ્યક્તિગત રૂપ સે કઈ પત્રકાર અપને વિચાર-અભિવ્યક્તિ બડી હિમ્મત સે રખતે હૈ, વૃત્તાંત ઔર ગંભીર લેખ કે અલાવા વ્યંગ-કટાક્ષ કે માધ્યમ સે ભી અન્યાય, શોષણ યા ગૈરરીતિ કે વિરુદ્ધ મેં લિખતે હૈ લેકિન આખિર મેં ચિત્ર – હમ અપના કર્મ કરતે રહે, ફલ કી આશા મત રખેં, ઐસા ઉભર કર આતા હૈ. શાસનવ્યવસ્થા પર ઉસકી કોઈ જ્યાદા અસર નહીં પાઈ જાતી હૈ. ઉસ મેં જો કારણ હૈ વો કોઈ રાજ્ય યા સિર્ફ હમારે દેશ કે નહીં, શાયદ પૂરે વિશ્વ કે કારણ હૈ.

સન્માન સ્વીકારતા વક્તવ્ય આપતા કેતન રૂપેરા

વો કારણ બાજાર હૈ. જરૂરત કી બજાય લાલસા ઔર ઉપયોગ સે જ્યાદા વ્યય કી ઓર ખીંચે જા રહે ઈસ બાજાર સે હમેં તો બચના હી હોગા, સાથ સાથ નઈ પીઢી કો ભી ગાંધીજી કી ‘નઈ તાલીમ’ કી શિક્ષા કે રાસ્તે લે આના હોગા. કાકા, કૃપાલાની જૈસે આચાર્ય ને ઈસી શિક્ષા કો આગે બઢાતે હુએ કઈ રચનાત્મક કાર્યકર તૈયાર કિયે જો ગુજરાત ઔર દેશ કે ગાંવો મેં નીકલ પડે.

મૈં બહુત આનંદિત હું ઇસ બાત કે લિયે કી ગાંધીજી સ્થાપિત ગૂજરાત વિદ્યાપીઠને ઇસ પથ પર આગે બઢતે હુએ ગ્રામશિલ્પી યોજના તૈયાર કી હૈ. કરીબન દસ સાલોં સે ચલ રહી હૈ. જિસ મેં વિદ્યાપીઠ કે સ્નાતક, શહર ઔર બાજાર કા શિકાર ન બનતે હુએ દૂરદરાજ કે કોઈ એક ગાંવ મેં જાકર બસતે હૈ, ઉસ ગાંવ કે લોગો કે સાથ મિલઝુલકર રહેતે હૈ ઔર ગાંવ કે લોગો કી જરૂરત એવમ્ ગાંધીવિચાર કે આધાર પર ગ્રામસુધાર કા કામ કરતે હૈ. વિદ્યાપીઠ કઈ સાલોં સે અપને સ્નાતકોં કો ગ્રામસેવા કે લિયે મહાદેવ દેસાઈ પુરસ્કાર દેતી હૈ. પહલી જનવરી મહાદેવ દેસાઈ કી જન્મતિથિ હૈ. ઇસ અવસર પર યે પુરસ્કાર અભી તક કે સબ સે નૌજવાન ઔર મેરી હી આસપાસ કે ઉમ્ર કે સ્નાતક જલદીપ ઠાકર કો મિલ રહા હૈ.

તો બાત થી હમારી શાસનવ્યવસ્થા યાની સરકાર ઔર બાજાર કી. વો અપના કામ કરેંગે હી લેકિન, ઔર શાયદ ઉસી કે કારણ હી હમે યાની ગાંધી કે સ્વરાજ વિચાર સે જુડી હુઈ સંસ્થાઓં કો અપને કામ ‘તારી હાક સૂની કોઈ ના આવે’ તો ભી કરતે હી રહેના હૈ.

ક્યોં કી યદી હમ કુછ કરને કા ઠાન લેતે હૈ, કહીં ન કહીં સે, કોઈ ના કોઈ, ઉસ કામ કો આગે બઢાને મેં અપના જો કુછ હો શકે વો પ્રદાન કરતા હૈ, ઐસા હમારા સબકા અનુભવ હોગા. ઐસે હી મેરે ઇસ પુરસ્કાર સે સમ્માનિત હોને કે પીછે જો લોગ હૈ ઉનકો યાદ કરુંગા.

પહેલે મેરે માતા-પિતા, બી.એસસી. કરને કે બાદ એમ.એસસી. કે બદલે મુઝે એમ.જે.એમસી., યાની માસ્ટર ઓફ સાયન્સ કે બદલે માસ્ટર ઑફ જર્નલિઝમ એન્ડ માસ કમ્યૂિનકેશન મેં જાને કે લિયે હાં કહી. હાં, થોડી મસક્કત કરની પડી ઔર વહીં સે પત્રકારિતા શુરુ હો ગઈ. લેકિન ઉસકે કારણ માત્ર શિક્ષક બનને કે બજાય, આજ પત્રકારિતા ઔર શિક્ષા, દોનોં સે જુડ પાયા ઉન કે લિયે આભાર કે કોઈ શબ્દ નહીં હૈ, સિર્ફ વંદન હૈ.

એક અચ્છી બાત યે ભી બની કી જિસ તરહ ઐતિહાસિક ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ મેં પત્રકારિતા કા અભ્યાસ કિયા, ઉસી તરહ સ્નાતક કા અભ્યાસ ઐતિહાસિક ગુજરાત કૉલેજ સે હુઆ. જહાં ‘હિંદ છોડો’ આંદોલન કે દૌરાન રાષ્ટ્રધ્વજ લહેરાને પર ઇસ કૉલેજ કે છાત્ર વીર વિનોદ કિનારીવાલા ને અપની જાન ન્યોંચ્છાવર કી થી. ઉસી કૉલેજ મેં નિબંધ ઔર વક્તૃત્વ કે અધ્યક્ષ નીલાબહેન જોશી (વૈસે સંત જ્ઞાનેશ્વર ઔર સાને ગુરુજી પર ઉનકા ગહેરા અભ્યાસ હૈ ઔર ઉન પર લિખા ભી હૈ, લેકિન આજ વો ‘લગે રહો મુન્નાભાઈ’ કે સ્ક્રિપ્ટ રાઇટર અભિજાત જોશી કી માં સે ભી પહચાની જાતી હૈ) ઉનસે મેરી મુલાકાતેં ન બનતી રહેતી તો પત્રકારિતા મેં આને કા વિચાર ભી શાયદ મુઝે ન આતા. નીલાબહેન કો ભી મેરા વંદન.

હમ સબ જાનતે હૈ કિ ગાંધીજી કે જો પત્ર થે વો સમાચારપત્ર નહીં, વિચારપત્ર થે. ગુજરાત મેં ભી થોડે, લેકિન બડે મજબૂત વિચારપત્ર હૈ. પત્રકારિતા કે અભ્યાસ કે દૌરાન ‘નિરીક્ષક’, ‘નયામાર્ગ’, ‘ભૂમિપુત્ર’, ‘દલિત અધિકાર’ જૈસે વિચારપત્રોં એવમ્ ‘ગ્રામગર્જના’ જૈસે ગ્રામીણ અખબાર ઔર ઉસકે તંત્રીઓ કે સત્સંગ કે કારણ, મૈં અપને વિચાર યહાં રખ પાને લાયક બના હું. ઉનકા ધન્યવાદ કરુંગા તો કહેંગે યે હી તો હમારી પત્રકારિતા હૈ.

કિસી ભી વ્યક્તિ કે ઊંચે ઉઠને મેં ઉનકે જીવન મેં શિક્ષક કી બડી ભૂમિકા હોતી હૈ. સ્કૂલ મેં તો ઐસે શિક્ષક મિલે હી લેકિન પત્રકારિતા મેં અશ્વિનકુમાર (જો કાકા કે બડે અભ્યાસી હૈ. કુછ સાલ પહેલે ઉનકા યહાં સન્નિધિ મેં વક્તવ્ય ભી રખા ગયા થા) ઔર પ્રત્યક્ષ રૂપ સે શિક્ષક ન હો કર ભી શિક્ષક કી ભૂમિકા અદા કી ઐસે અંગ્રેજી કે અધ્યાપક સંજય શ્રીપાદ ભાવે ઔર ‘હિંદ સ્વરાજ મંડલ’ સંસ્થા કે વાસુદેવ વોરા કા બહુત બડા પ્રદાન હૈ.

જિસ જિસ અખબાર મેં મૈંને પત્રકારિતા કી ઉસકે તંત્રી-સંપાદક કામ કરતે કરતે હી દોસ્ત ભી બન ગયે ઔર કઈ દોસ્ત ભી ઐસે રહે જિન્હોંને મેરી લિખાઈ મેં સંપાદક કી ભૂમિકા અદા કી, ઐસે પત્રકારમિત્રોને મુઝે અપને રૂપ મેં લિખને-ખિલને કી ભૂમિકા નહીં અદા કી હોતી તો શાયદ પત્રકારિતા છોડ ચુકા હોતા. ઈસ લિયે ઉન સબકા ધન્યવાદ કરના મેરે લિયે ગૌરવ કી બાત હૈ.

આજ જિસ પત્રિકા સે જુડને મેં હી અપને આપ કો સમ્માનિત માનતા હું ઐસા, ‘નવજીવન પ્રકાશન મંદિર’ કા, ખાસ કર કે નઈ પીઢી કો ગાંધીવિચાર સે જોડને કે લિયે શુરુ કિયા ગયા સંપર્કપત્ર ઔર ગાંધીવિચાર કા પ્રસારપત્ર ‘नवजीवनનો અક્ષરદેહ’ કે તંત્રી વિવેક દેસાઈ ઔર પરામર્શક કપિલ રાવલને મુજ પર હંમેશાં વિશ્વાસ રખા હૈ. ઉસી કે કારણ શાયદ હી કોઈ સંપાદક કો પ્રાપ્ત હો ઐસી સ્વતંત્રતા સે સામગ્રી કા ચયન કર પા રહા હું, ઉસ કે લિયે ઉનકા ભી શુક્રિયાદા કરના ચાહુંગા.

ઔર આખિર મેં, મેરી ધર્મપત્ની જિગીષા ઔર પ્યારી બિટીયા ઋજુલ, જિન્હોંને બહોત બાર અપને હિસ્સે કા સમય મુઝે લિખને-પઢને મેં વ્યતિત કરને દિયા. ઉનકે કારણ હી આ જ ઇસ સમારોહ કે અમૂલ્ય અવસર પર ઉનકો સાથ લેકર આપ કે સામને ઉપસ્થિત હું.

એક બાર ફિર, ‘ગાંધી હિન્દુસ્તાની સાહિત્ય સભા’ ઔર ‘વિષ્ણુ પ્રભાકર પ્રતિષ્ઠાન’ ઔર ઉસસે જુડે સભી વ્યક્તિ કા ધન્યવાદ, જો પૂરે દેશ કે અલગ અલગ હિસ્સે ઔર ક્ષેત્ર મેં અપની અચ્છી નજર બનાયે રખે હૈં. કાકાસાહેબ કી તરહ હમ મેં સે શાયદ હી કિસી ને કભી અપને કામ કે બદલે પુરસ્કાર કી કામના કી હોગી! ઇસી લિયે, યહાં ઉપયુક્ત શબ્દ રખા ગયા હૈ વહ ઍવૉર્ડ યા પારિતોષિક નહીં બલ્કી ‘પ્રોત્સાહન એવમ્ ઉપલબ્ધિયોં કે લિયે સમ્માન’ સમારોહ હૈ.

ઐસે વિચારહેતુ કે સુંદર સમારોહ મેં સમ્માનિત કરને કે લિયે આપ સબ કા બહોત હી ધન્યવાદ.

સન્નિધિ, ગાંધી હિન્દુસ્તાની સાહિત્ય સભા, રાજઘાટ નજીક, જવાહરલાલ નેહરુ માર્ગ, નવી દિલ્હી

તા. ૩૧-૧૨-૨૦૧૬

તા.ક.

તા. ૧-૧-’૧૭ના ’નિરીક્ષક’માં ’કદર અને નિસબત’ હેઠળ સંજય શ્રીપાદ ભાવેનો સૂક્ષ્મ અવલોકનો સાથેનો સંઘેડાઉતાર લેખ વાંચ્યો. કંઈક અંશે રેખાચિત્ર પણ કહી શકાય એવી આ કાર્યનોંધ વાંચીને ઘણા વડીલો-મિત્રોએ ફોન પર – રૂબરૂ રાજીપો વ્યક્ત કર્યો તો કેટલાક મિત્રોની આંખોના ખૂણા ભીંજવવા જેવી ઘટના પણ બની. આ પ્રતિભાવક માટે પ્રત્યક્ષપણે મિત્ર અને પરોક્ષરૂપે શિક્ષક એવા ભાવેએ જે વિગતો આવરી છે, તેમાં પત્રકારત્વ અને સંપાદન ઉપરાંત પુસ્તકનાં મુદ્રણ અને પ્રકાશનનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેનાં બીજ વવાયાં વિદ્યાપીઠમાં પત્રકારત્વના અભ્યાસ (૨૦૦૩-૦૫) દરમિયાન જિતેન્દ્ર દેસાઈનાં વર્ગો ભરતા. તેમની લાક્ષણિક શૈલીમાં દાખલા, બનાવો, સંસ્મરણો અને અનુભવોની વહેંચણી કરતા કરતા લીધેલા વર્ગોએ મૂળરૂપે તો ’મુદ્રક અને પ્રકાશક ગાંધીજી’નો જ પરિચય કરાવ્યો. જેમાં ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ લખાણને વાચક સુધી અસરકારકપણે પહોંચાડવા માટે ટેકારૂપ થવાનો છે, એ પ્રાથમિક અને પાયાની સમજણ વિકસી. ત્યારની સમજણ અને અત્યારની અભિવ્યક્તિ કહી શકાય એવી દૃષ્ટિ સ્વતંત્રપણે કામ કરતા કરતા પુસ્તકના લેઆઉટ-ડિઝાઇન, પ્રિન્ટિંગ અને પબ્લિકેશનના કાર્યમાં પરિણમી તેમાં ઘણા વડીલો-મિત્રોનો ફાળો છે. શાર્દૂલ પ્રેસના નીતિનભાઈ, નવજીવનના કપિલભાઈ અને રાજેશભાઈ, યુનિક ઑફસેટના મેહુલભાઈ, ડિઝાઇનર મિત્ર ધીરેન પંચાલ અને સચીન પટેલ તથા ગાંધીવિચાર અને સંશોધનમાં સૂઝ ધરાવતા મિત્રો કિરણ કાપુરે અને સોહમ પટેલ સાથેના વખતોવખતના સંવાદે આ મૂળ વિચારને વળગી રહેવામાં સહકાર અને માર્ગદર્શન પૂરાં પાડ્યા છે. આ નિમિત્તે તેમનું સ્મરણ કરવું રહે છે.

Email : ket.rupera@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 02 ફેબ્રુઆરી 2017; પૃ. 18-19

A day after his assassination, Mahatma Gandhi featured across the front page of practically every major newspaper of the world as the symbol of loss that India would find hard to recover from.

While the news of Gandhi’s assassination sent shockwaves across the country, nations across the globe were hardly insulated from this report. (Wikimedia Commons)

Around five months had passed since India had achieved her hard won independence, and less than a week since an official constitution came into force. Mohandas Karamchand Gandhi, the internationally acknowledged symbol of the Indian freedom struggle was on his way for prayer meeting scheduled for the evening. He was suddenly approached by a 35-year-old man named Nathuram Godse – a prominent member of the Hindu Mahasabha. He bent down in salutation in front of Gandhi before pulling out his revolver and shooting him thrice on the chest. Two hours later, Gandhi was declared dead, leaving the newly born nation mourning the loss of a father figure.

While the news of Gandhi’s assassination sent shockwaves across the country, nations across the globe were hardly insulated from this report. The Mahatma was revered almost as a demi-God in his country. However, internationally as well he had made a mark that very few Indians before him had achieved. Gandhi’s foremost priority in India was his fight for freedom from British rule. Internationally, however, he came to acquire a reputation for much more than nationalism. He was the symbol of peace and truth that leaders across the world found inspirational. To some he was the “apostle of nonviolence” while to others his fight against colonialism went above the regular politics of nationalism.

Gandhi did not just represent India’s nationalist pride, but clearly he was a world phenomenon as is evident from the urgency with which newspapers across the globe reported his death. A day after his assassination, Mahatma Gandhi featured across the front page of practically every major newspaper of the world as the symbol of loss that India would find hard to recover from.

The New York Times

A front page story by the New York Times reported on Gandhi’s death with the headline Gandhi Is Killed By A Hindu; India Shaken, World Mourns; 15 Die In Rioting In Bombay Three Shots Fired. (Source: The New York Times)

A front page story by the New York Times reported on Gandhi’s death with the headline Gandhi Is Killed By A Hindu; India Shaken, World Mourns; 15 Die In Rioting In Bombay Three Shots Fired. The story gave a detailed account of the assassination, the frenzy that followed, Jawaharlal Nehru’s appeal to the nation and the attributes of the assassin.

Couple of days later, the American daily published a tribute to Gandhi following his funeral wherein it remarked upon the unparalleled impact of Gandhi on his nation’s history. The article titled The shadow of one man says the following:

What we can now say is that the enormous impact of Gandhi’s personality on humanity, as the flood of tributes to him has shown, gives us the strong hope that the yearning for peace and goodwill still lives, still strives and will survive.

The Irish Times

The front page of the Irish daily featured a detailed story of Gandhi’s assassination and the mourning that followed. (Source: The Irish Times)

The front page of the Irish daily featured a detailed story of Gandhi’s assassination and the mourning that followed. Hailing him as the “apostle of nonviolence”, the article remarked upon how his death brought together people from diverse socioeconomic backgrounds in united mourning.

In the vast throngs outside Birla House, sweeper women of the untouchable class, in their unwashed rags, last night rubbed shoulders with high caste Brahmins, women in silk sarees glittering with diamonds and with high government officials. For once, nobody seemed to care.

The Daily Telegraph

“The Daily Telegraph”, gave half of their front page to Gandhi’s assassination news. (Telegraph media group limited)

One of England’s most popular news daily, “The Daily Telegraph”, gave half of their front page to Gandhi’s assassination news. They called the incident “Irreparable loss to India and world”. Reporting on the announcement made from 10, Downing street, the article said the following:

The tragic news of Mahatma Gandhi’s has come to his Majesty’s government as a profound shock. No man has played a greater part in his country’s history. Throughout his long life he strove for peace and condemned the resort to violence. His loss will be mourned by countless, thousands in all walks of life in every country in the world.

The Economist

The English language weekly came out with a tribute to Gandhi following his death wherein they reflected upon the legacy left behind by the nationalist leader, not just in India but also in Britain where he was highly admired.

British regard for Gandhi is something more than the respect given to a politician sincerely devoted to his principles and prepared to die for them. It is a recognition that in Gandhi’s “soul force” there was a moral and religious factor transcending the ordinary politics of nationalism or democracy.

The Economist went on to remark upon how the ideologies developed by Gandhi that wove together modern theories of democracy with religious notions had been framed by Indian intellectuals before Gandhi as well. However, it was the Mahatma under whose supervision these ideologies became a real political force. Gandhi’s contribution to Indian political development in that sense was unique and is what set him apart from every other Indian nationalist leader.

The Washington Post

Writing about the personal attributes of the father of the Indian nation, the Washington Post said that Gandhi became world leader spiritually and politically. (Source: The Washington Post)

The popular American newspaper published a long front page report on Gandhi’s death commenting upon the riots that followed and the reactions from the international community. Writing about the personal attributes of the father of the Indian nation, the Washington Post said that Gandhi became world leader spiritually and politically. The following words written in the news daily provide the a true insight into the methods taught by Gandhi and the achievements he made.

There was no device of politics or publicity which he did not know and use. He could and did outwit the best political brains the British could send against him.

He was also a spiritual force of great power, the first in hundreds of years to stir the multitudes of the great subcontinent of India. He used his spiritual leadership as a weapon in winning independence from the British Empire.

© The Indian Express Online Media Pvt Ltd

http://indianexpress.com/article/research/gandhi-death-anniversary-30th-january-when-newspapers-across-the-world-mourned-the-loss-of-mahatma-gandhi-4498819/

Mahatma Gandhi arrived in Delhi on Tuesday, 9 September 1947, from Calcutta. He was staying in Birla House at Albuquerque Road (now renamed Tees January Marg—30th January Road). A large carpeted room with an attached toilet was placed at his disposal for use by his entourage. This was an all-purpose room in the ground floor of the huge mansion. A thick cotton mattress and a huge pillow to recline, with a desk in front, was placed in one corner of the room. At the other end was a table and chair piled with correspondence. Gandhiji usually spent the whole day here attending to his correspondence, talking to people, spinning his charkha and taking his midday siesta. There was also a balcony, fully enclosed with glass doors, adjoining the room where he would sleep at nights on the carpeted floor, along with the rest of us.

Friday, 30 January 1948, dawned like any other day. We never knew what was going to happen in the evening. We got up as usual for our prayers at 3.30. We went about our daily routine with no thought about what the day had in store for us. Gandhiji roused his grand niece Abha to get up.

After his ablutions, Gandhiji came out of the toilet and squatted on the mattress. We sat before him. Gandhiji’s day always commenced with prayer. He described prayer as the key of the morning and bolt of the evening. His prayers included recitations from the scriptures of all religions, particularly Hindusim and Islam, in order to stress the essential unity of all religions.

He closed his eyes in meditation. Abha was still asleep. He had noticed her absence. Prayer was held without Abha’s participation. Immediately after the prayer Manu went to the kitchen to fetch Gandhiji’s morning beverage—a glass of hot water mixed with a tablespoonful of honey and lime. When she handed him the marble tumbler of nectar, Gandhiji told her in Gujarati, ‘It appears my influence, even among my close companions, is waning. Prayer is like a broomstick meant to cleanse one’s soul. Abha’s failure to participate in the prayer pains me. You are aware of the importance I attach to prayer. If you have the courage, you may, on my behalf convey my displeasure to her. If she is not willing to participate in the prayer she should take leave of me. This will be in our joint interest!’

Meanwhile, Abha got up and started attending to her work. Gandhiji, did not, for reasons known to him, confront her directly. I continued to sit by his side to receive my instructions for the day. He wanted me to make arrangements for his visit to Sevagram for ten days from 2nd February. I placed before him the typed draft of the new constitution for the Indian National Congress he had dictated to me the previous day, suggesting its disbandment and reconstitution as a new body with greater emphasis on social service and rural uplift. He was not inclined to go through it. He summoned my superior Pyarelalji and handed the draft to him with instructions to peruse it carefully and make any suggestions or corrections that he may consider necessary.

I Do Not Wish to Live Long

Conditions in Delhi were far from normal those days. There had been communal disturbances owing to the large influx of Hindu refugees from Pakistan. Having gone through unpleasant experiences at the hands of Muslims in Pakistan, they wanted to take revenge on Muslims in Delhi. Delegations of Muslim and Hindu leaders called on him everyday to discuss ways and means of restoring normalcy in the capital.

During those cold winter days, Gandhiji preferred to spend the day sitting on a charpoy in the open lawn, basking in the sun. His daily engagements were crowded. He could never be seen idle. When he had no appointments he would be busy writing letters and articles in Gujarati, Hindi and English. While Ministers and other VIPs visited him by prior appointment, Pandit Nehru, whenever he was in station, made it a point to call on Gandhiji, at about 9 am, on his way to office.

Among the prominent visitors who met Gandhiji that day was Mrs. R.K. Nehru, who came in at 6 am. She was scheduled to leave for USA in the afternoon. At her request Gandhiji gave her an autographed photograph with the message, ‘As a representative of a poor nation, you should lead a simple and frugal life while you are there’. At 2 pm, Margaret Bourke White, famous photographer of the Life magazine interviewed Gandhiji. In the course of her conversation, she asked him, “You have always stated that you would like to live up to 125. What gives you that hope?” Gandhiji surprised her by answering that he no longer entertained that hope. When questioned why, he replied, “Because of the terrible happenings in the world. I do not want to live in darkness”.

Most of his time at Birla House was spent in writing letters, meeting visitors and prayers. Soon after she left, Prof N.R. Malkhani, our Deputy High Commissioner in Pakistan, met Gandhiji with two others and told him of the sad plight of the Hindus of Sind. After hearing them patiently, Gandhi replied, “These things would not have happened had people listened to me. I say things, which do not go home, yet I go on saying what I believe to be true. I know that I am a ‘back number’.”

Bob Stimsom of the BBC, who had submitted some questions to Gandhiji, was to meet him after the prayers. He had already arrived and proceeded straight to the lawn where Gandhiji was to hold the prayer. Chief Minister U N Dhebar and Rasiklal Parekh from Kathiawar and the celebrated author Vincent Shean, who had some interviews with Gandhiji in the last few days, had also come without prior appointment in the hope of meeting Gandhiji. All of them were disappointed.

Birla House had its own watchmen at the gate. There had been objections to the recitation of the Koran at Gandhiji’s earlier public meetings in the previous year. Sardar Patel had therefore, in his capacity as Home Minister, ordered the deployment of one head constable and four foot-constables at Birla House as a precautionary measure.

Bomb Explodes at Gandhiji’s Prayer Meeting

There was a bomb explosion at the prayer meeting on 20 January. Madan Lal, the Punjabi refugee had thrown a bomb, but it didn’t hit him. A wall was broken that’s all and Gandhi never thought somebody had come to kill him. Gandhiji had undertaken a fast against the Government of India’s decision to hold back payment of Pakistan’s share of the cash balances (Rs. 50 Cr) due to them on the ground that Pakistan had connived with the Afridi tribesmen to invade and occupy Kashmir. To save Gandhiji’s life, the government relented and released the amount. Fundamentalist Hindus were infuriated by Gandhiji’s tactics and felt that he was appeasing Muslims to the detriment of the Hindu community. The bomb incident referred to was a consequence of this.

The police guards at Birla House were therefore increased. They had instructions to stop all persons who appeared to be of doubtful character. However, the police considered that to make the precautions more effective they should be permitted to search every visitor entering the compound to attend the prayer or at other times. When a police Superintendent approached me with this proposal, I consulted Gandhiji. He did not agree to the search and I informed the Superintendent accordingly. This decision was conveyed to the higher authorities and within minutes the DIG arrived and sought permission to speak to Gandhiji. I ushered him in. The DIG represented that there was danger to his life and the facilities asked for should be allowed as otherwise the police would be discredited if any mishap took place.

Men Who Want Security Have No Right To Live: Gandhi

Gandhiji would have none of it and told him bluntly that his life was in the hands of God and that if he had to die no precautions could save him. ‘Those who preferred security to freedom had no right to live’, he said. He would rather stop holding public prayer meetings than agree to any such personal search. Police in plain clothes were then asked to keep a watch on suspicious characters and prevent anyone from attacking Gandhiji while he was on his way to the prayer and back. At two in the afternoon Abha and Manu had, with Gandhiji’s permission, gone to visit some friends, promising to return in time for the evening prayers. The responsibility of serving Gandhiji’s evening meal fell on me. Although the government had been in office for only five months, the media was full of alleged differences between Pandit Nehru and Sardar Patel. Gandhiji was distressed with these rumours and wanted to counter this. He was even thinking of asking Sardar Patel to resign so that Nehru may have a free hand to conduct the affairs of the country. But that didn’t happen. He had summoned Patel for a discussion at 4 pm and intended to speak on the subject after the prayers, but that was not to be. Accompanied by his daughter Maniban, Patel arrived on time when Gandhiji was having his frugal supper. While they were conversing, Abha and Manu had also arrived.

The Last Meeting with Sardar Patel

Prayer was scheduled to start at 5 pm. The discussion between Gandhiji and Patel continued beyond 5 pm. In view of the importance and seriousness of the talk, none of us dared to disturb them. The girls gestured to Sardar’s daughter Maniben and the talk ended at 5.10 pm. After that, Gandhi went to the toilet and immediately proceeded to the prayer ground, which was nearly 30-40 yards away. There were four or five steps and then there was a big lawn. Gandhiji was late by fifteen minutes for the prayer meeting. There were about 250 people anxiously awaiting his arrival. I could see from the distance that the attention of the gathering was focused on Gandhiji’s room. And, as he emerged, I heard people saying, ‘There comes Gandhiji’. The word went round when all necks craned and eyes stared in his direction. Gandhiji walked briskly as usual with his head bent and his glance glued to the ground, supporting himself on the shoulders of the two grand nieces. I was following closely to his left.

I heard him admonishing the girls for not telling him that it was getting late for the prayer meeting. He told them that they were his time-keepers. “I am late. I do not like all this,” he added. When Manu replied that they did not want to interrupt because of the serious nature of their talks, Gandhiji shot back, “It is the duty of a nurse to give medicines at the right time to a patient. If there is delay the patient may die”.

When Nathuram Godse Fired His Shots…

We ascended the steps leading to the prayer platform. People stood with folded hands and Gandhiji reciprocated. They made way for him to go to the rostrum, about 25 feet from the steps, where he would sit on a one-foot-high wooden dais. The assassin (Nathuram Godse) had obviously been waiting in this crowd hiding a revolver in his pocket. Gandhiji had walked hardly five or six paces when the assassin fired some shots in quick succession from close range resulting in the Mahatma’s instantaneous death. He fell behind bleeding profusely and in that melee, his spectacles and footwear were thrown asunder. I was too shocked and dumb-founded to react. Later, in loneliness, tears came to my eyes.

The news spreads fast. Within minutes, a crowd started gathering outside Birla House and the gate had to be closed to prevent people entering the premises. Patel had already left. I rushed to my room and conveyed the news to Nehru’s office by phone. In those days we had free access to Ministers’ residences. I pushed my way through the crowd, got into a waiting car and sped to Patel’s house, hardly five minutes drive, to inform him of the calamity.

Meantime, his body was lifted and carried to his room. There he lay on the mat with people around him. He looked as if he was asleep. His body was warm for quite some time. Night was passed with distress and tears—not for a few chosen ones, but for the millions all over the world for whom he lived and died.

Immediately after Gandhiji’s body was carried away to his room, there was a scramble from the public to possess something belonging to Gandhiji as a souvenir. They started removing a handful of earth from the place where Gandhiji fell to the assassin’s bullet, leaving a big pit there within hours. Arrangements were then made to have the area cordoned and a guard was posted there.

In this connection, detailing the precautions taken by the government to protect Mahatma Gandhi prior to and after the bomb explosion at his prayer meetings, the Home Minister, Sardar Patel declared, “I had personally pleaded with Bapu to permit the police to do their duty in regard to his protection but without success. To my profound regret and utter sorrow and to the irreparable loss of all of us, the nation and the world, the weak spot both I and the police had apprehended was deceitfully and successfully exploited by the assassin and Gandhiji’s prophetic words that, if he had to die, no precaution could save him, came true”.

“Gandhi never uttered ‘Hey Ram’ when he was shot at”

It is widely stated that Gandhiji invoked God saying, “Hey Ram” as he was assassinated. There was no possibility at all of his uttering a single syllable although he had often proclaimed that he would like to die with the name of Ram on his lips. This speculative comment by some enterprising, shrewd reporter has gained worldwide currency, the authenticity of which has never been verified.

A monumental falsehood has been thrust into the mouth of the apostle of truth. Had he been sick or bed-ridden, he would have surely invoked Ram. But here he was denied that opportunity. It is indeed very strange that the commission that was appointed to probe into Gandhiji’s killing never thought of making any enquiries from any one of us who were so close to him on that day.

In his last few days in his post-prayer speeches, Gandhiji had been repeatedly expressing the wish that God take him away since he did not want to be a silent witness to the monstrous barbarities that were going on in the country. I thought God had answered his prayer through the assassin. He had a glorious death while he was walking towards God and not on sick bed. He died without anguish, without pain for a moment.

(V Kalyanam, personal secretary to Mahatma Gandhi, recounts Friday, January 30, 1948, moment-by-moment—the day when the Mahatma was shot. V Kalyanam was just behind Gandhi when Naturam Godse fired his shots.)

Email: info@mkgandhi.org 

Web: www.mkgandhi.org