પત્રાવલિ : દેવિકા ધ્રુવ / નયના – નીના પટેલ
યોગાનુયોગે એવું બન્યું કે ‘ઉજાસ’ સાથે સંબંધિત આ બીજું પુસ્તક વાંચવામાં આવ્યું, તો થયું કે થોડું અલગ છે, પરંતુ એના વિશે ય લખવું જોઈએ એટલે લખ્યું.
સુરતનાં જ નયના, ઉર્ફે નીના પટેલ, લગ્ન પછી ઇંગ્લૅન્ડ જઈ વસ્યાં, અને વર્ષો પછી, અમેરિકા જઈ સ્થાયી થયેલી બેનપણી દેવિકા – દેવી સાથે ફરી સંબંધ શરૂ થયો; અને પૌઢાવસ્થાની નિરાંતનો સમય આવ્યો તે બન્નેએ પત્રમૈત્રી દ્વારા માણ્યો જે પુસ્તકરૂપે પ્રગટ્યો.
નીના અને દેવી ભણ્યાં અમદાવાદમાં એટલે એમને અમદાવાદની એચ.કે. આટર્સ કોલેજના નગીનદાસ પારેખ, ઉમાશંકર જોષી, યશવંત શુકલ, મધુસૂદન પારેખ જેવા વિદ્વાન પ્રોફેસર્સ યાદ આવે. બન્નેનું શિક્ષણ અમદાવાદમાં થયું એટલે એમની સ્મૃતિમાં તે સમયનું અમદાવાદ જીવે. એવું લાગે છે કે ૧૯૪૫ – ૧૯૭૫ સુધીનો સમયખંડ વિદ્યાવ્યાસંગી ગુરુવર્યોનો જ હતો. હિમાંશીબહેને પોતાના પુસ્તકમાં સુરતના વિદ્વાન ગુરુવર્યોને યાદ કર્યા, નીનાબહેન – દેવીબહેને અમદાવાદના ગુરુજનોને યાદ કર્યા તો મને પણ અમારા વલસાડના ગુરુવર્યો કવિશ્રી ઉશનસ્, ડો. કે.જી.નાયક, ડો. બી.જી. નાયક, શ્રી સંઘવી, ડો. ભાંડુતિયા, શ્રી ઉમરવાડિયાસર, આચાર્યસાહેબ, દરૂસર યાદ આવી ગયા.
નીનાબહેન – દેવીબહેનની પત્રાવલિમાં ડાયસ્પોરા અનુભવોનું વર્ણન છે છતાં ગુજરાતી ગૃહિણીઓનો સ્પર્શ અનુભવાય છે. એમના પત્રોમાં સાહિત્ય, શિક્ષણ, શાળાઓ, સામાજિક જીવન , દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓનું જીવન, આફ્રિકા – લંડન – અમેરિકા વાયા ગુજરાતના વસાહતીઓની સંઘર્ષયાત્રા, પાડોશીઓ સાથે સંબંધ, સ્ત્રી – પુરુષ સમાનતા, વતન ઝૂરાપા સાથે હવે જયાં વસ્યાં તે જ ધરતી અમારીનો ભાવ, ધર્મ અને સંસ્કૃતિ, મંદિરોનું સમાજ – રાજકારણ, પરંપરાઓ પ્રત્યે સમજણ વગરનું વળગણ, વિવિધ સંસ્કૃતિનો મેળ, ફિલ્મો : ટી.વી. સિરિયલો : નાટક : નૃત્ય વિષયક એમ અનેક મુદ્દા વણાયેલા છે.
એમના પત્રવ્યવહારમાં ભાષા – બોલી વિશે ખાસ્સું મંથન થયું છે. ગુજરાતી તળપદા શબ્દો અંગ્રેજી બોલી સાથે વણાઈને જે ભાષા બને છે તેની ચર્ચા રસપ્રદ બને છે તો ક્યારેક એમાંથી નીપજતું હાસ્ય કેટલું રોચક છે તે પણ મજાનો મુદ્દો છે. દેવી સ્વભાવે ગંભીર અને નીનાનો મિજાજ સુરતી લહેરી. હાસ્યકણિકાઓ આ પુસ્તકનું જમા પાસું છે. બન્ને લેખિકા છે. દેવી કવયિત્રી અને નીના નવલકથાકાર/વાર્તાકાર/અનુવાદક/દુભાષિયણ છે. જયાં વસ્યા ત્યાં ગુજરાતી કાર્યક્રમો સાથે સંકળાવાનો અનુભવ બન્નેને છે. અનુકૂલનની ફાવટ બન્નેને છે. બન્નેની લેખણમાં સુન્દરમ્ થી સુરેશ દલાલ, શાહબુદ્દીન રાઠોડ, ગુણવંત શાહ સહિત કાજલ વૈદ્ય પણ આવે અને વૈશ્વિક કક્ષાની સાહિત્યિક હસ્તીઓના વિધાનો પણ આવે. પોતાનું તત્ત્વજ્ઞાન પણ આવે. રસોડાની, અંગત અને રાજકારણની વાતો નહીંવત્ છે. કુલ છવ્વીસ ગુણ્યાં બે એમ બાવન પત્રો એકસો ચોસઠ પાનાંમાં પથરાયેલા છે.
આ પુસ્તકની પ્રસ્તાવના બળવંતભાઈ જાનીએ એટલી વિદ્વત્તા અને ન્યાયપૂર્વક લખી છે કે પ્રસ્તાવના વાંચીએ તો પણ પુસ્તક સમજાઈ ગયું એવી છાપ પડે. જો કે એક વાત સ્પષ્ટ કરવી પડે કે આ પત્રાવલિ બે બહેનપણીઓની વચ્ચે છે અને પોતાના પરિવેશને અનુલક્ષીને છે.
હિમાંશીબહેનના સાહિત્યિક ક્ષમતાસભર ઉજાસ અને નીના – દેવીના ઉજાસના સ્તર અને અનુભૂતિની સરખામણી થઈ ન શકે, એવો ઈરાદો પણ નથી. સામ્યતા એટલી છે કે ૭૦-૭૫ની ઉંમરે પણ સૌ પોતાની મસ્તીમાં જીવે છે અને ગમતાં કામમાં સક્રિય રહી જીવન માણે છે. દેવી સાથે મુલાકાત થઈ નથી, પરંતુ નીના આજકાલ સુરતમાં છે અને કુન્દનિકા કાપડીઆની પરમ સમીપેની પ્રાર્થનાઓનું ધ્વનિમુદ્રણ કરવાની ફિરાકમાં છે. એમની કામની નિસબત, તૈયારીમાં ચીવટાઈ, સમયપાલન, શિસ્તનો આગ્રહ, ભાર વિનાની કાર્યશૈલીનું જમાપાસું તરત નજરે ચડે છે. નીના અને દેવિકા બન્ને મારાં Facebook Friend તો ખરાં જ હવે રૂબરૂ મુલાકાત પણ થઈ છે. એમની સાથે વાતો કરો તો મજા પડે. એમનાં મા સમાન મોટાંભાભી વિમલાબહેન સાથે પણ એમનાં કારણે જ મુલાકાત થઈ. ૮૫ વર્ષે ઘરેલુ કામકાજ, વાંચન, સંગીત ક્ષેત્રે નોટ આઉટ વિમલાબહેનને મળવાની પણ મજા આવી. મૈત્રીનો એક સરસ અનુભવ .
પ્રતાપરાય પંડ્યા પ્રેરિત ‘ગ્રીડ્સ’ ડાયસ્પોરા ગ્રંથમાળા – ૩; ગાર્ડી રિસર્ચ ઈન્સ્ટિટ્યુટ ફોર ડાયસ્પોરા સ્ટડીઝ દ્વારા સ્વીકૃત, આવરણ: પુલકેશી જાની, પાર્શ્વ પ્રકાશન દ્વારા પ્રકાશિત આ પુસ્તકની કિંમત: ૧૫૦/૦૦₹ અને £-૫, $-૧૦ છે. પ્રાપ્તિ સ્થાન : પાર્શ્વ પ્રકાશન, ૧૦૨/ નંદન કોમ્પ્લેક્સ, નટરાજ સિનેમા રેલવે ક્રોસિંગ સામે, મીઠાખળી ગામ, અમદાવાદ-૩૮૦ ૦૦૬.
https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=1467228643624484&id=100010120877274
ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદીએ ફ્રાન્સમાં જાતે જઈને ૩૬ રફાલ વિમાનો અંગે કરેલ સોદા અંગે કેન્દ્ર સરકાર, ભારતીય જનતા પક્ષ, કૉંગ્રેસ અને અન્ય વિરોધપક્ષો તેમ જ ખુદ ભારતીય જનતા પક્ષની વડાપ્રધાન વાજપેયીની સરકારના પૂર્વ પ્રધાનો વચ્ચે ભારે વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. આ અંગે અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકારના પૂર્વ પ્રધાનો યશવંત સિંહા અને અરુણ શૌરી અને અન્ય લોકોએ સુપ્રીમ કૉર્ટમાં ભારતના બંધારણના આર્ટીકલ ૩૨ હેઠળ જાહેર હિતની ચાર જેટલી અરજીઓ કરેલી. સુપ્રીમ કૉર્ટે તા. ૧૪-૧૨-૨૦૧૮ના ચુકાદાથી આ ચારેય અરજીઓ રદ્દબાતલ કરેલ છે.
તેની નીચે જડે છે સ્વતંત્ર પાર્ટીનો ઉપપ્રમુખ. સામ્યવાદી વલણ ધરાવતી કોન્ગ્રેસનો વિરોધ કરવા અને દેશમાં સાચી સ્વતંત્રતા લાવવા ભારતીય રાજકારણના ભીષ્મપિતામહ રાજાજી સાથે મળીને અમે એ નવો પક્ષ સ્થાપેલો. મેં આ દુનિયામાંથી વિદાય લીધી તે પછી ત્રણેક વર્ષે એ પાર્ટી પણ ભૂંસાઈ ગઈ. એના ઉપપ્રમુખનું નામ પણ છો ભૂસાઈ જતું. હા, અમે એ પાર્ટી દ્વારા નેહરુના સમાજવાદી સમાજરચનાના ધ્યેયનો વિરોધ કરેલો. પણ નેહરુ માટે અંગત રીતે તો મને માન જ હતું. અરે, હા. જવાહરલાલનું નામ આવ્યું તે પરથી એક વાત યાદ આવે છે. ૧૯૪૮ના જાન્યુઆરીની ત્રીસમી તારીખની એ ગોઝારી સાંજ. ગાંધીજીના અંતિમ સંસ્કાર કરવા માટે યોગ્ય જગ્યા શોધીને નક્કી કરવાની કપરી જવાબદારી જવાહરલાલ અને સરદારે મને અને હરુભાઈને, એચ.એમ. પટેલને, સોંપી. મોટરમાં અને પગપાળા, અમે જમના નદીને કિનારે ફરી વળ્યા. અગ્નિસંસ્કાર તો સ્મશાનભૂમિમાં જ થવા જોઈએ એવો કેટલાક સ્થાનિક નેતાઓનો આગ્રહ હતો. પણ તેમ કરવામાં રહેલી મુશ્કેલીઓ અમે તેમને સમજાવી. રાષ્ટ્રપિતાની સમાધિ કેવી હોવી જોઈએ, ભવિષ્યમાં એ સ્થળ કેવું પવિત્ર તીર્થધામ બની રહેશે તેનું કાલ્પનિક ચિત્ર મેં રજૂ કર્યું. છતાં કેટલાક લોકોએ જવાહરલાલ પાસે જઈ વિરોધ નોંધાવ્યો. વહેલે પરોઢિયે નેહરુ અને સરદાર એ જગ્યા જોવા ગયા. ઝાઝા ખુલાસાની જરૂર ન પડી. બંનેએ સંમતિની મહોર મારી દીધી. આ એ જ જગ્યા જે પછીથી ‘રાજઘાટ’ તરીકે ઓળખાઈ છે. પણ આજે તો એ રાજઘાટ ઉપવાસના ને વિરોધના છાશવારે થતા તમાશાનું થાનક બની ગયું છે. એટલે પાવડાને સપાટે ભલે ફેંકાઇ જતો એ ‘આઈ ફોલો ધ મહાત્મા’ કહેનારો મુનશી. અને એની આગળ-પાછળ ઓ જાય પેલા ઉત્તર પ્રદેશના ગવર્નર મુનશી, ને પેલા સેન્ટ્રલ ગવર્મેન્ટના ઓનરેબલ મિનિસ્ટર ઓફ ફૂડ એન્ડ એગ્રિકલ્ચર કે.એમ. મુનશી.
ચારે તરફ ધૂળ ઊડે છે. ઢગ નાનો થતો જાય છે. હું પરસેવો લૂછું છું ને કોદાળી ટેકવીને મારાં પરાક્રમ જોઉં છું. ઢગને તળિયે સાત વર્ષનો છોકરો દેખાય છે. કેડે સાંકળી, હાથે સોનાની કલ્લી, કાને મોતીની કડી. દુબળો, ગંભીર, ને લાડકો. સુરતમાં, મોટા મંદિરના ઘરના ચોકમાં ધનુષ્ય-બાણે રમતો એ કનુભાઈ. હા, જડ્યો, એ કનુભાઈ આખરે પકડાયો. હું કનુભાઈ ન હોત તો બીજું શું હોત! કંઈ જ નહીં. આ સત્ય છે, હા, મારું સત્ય.’ લોપામુદ્રા’ના વિશ્વરથના શબ્દો આજે ય મારા કાનમાં ગુંજે છે: ‘મારું સત્ય એ મારું જ.’ ચાલો, ૮૪ વર્ષના આયુષ્યના પોપડા એક પછી એક ઉખેડી નાખ્યા. ગોવર્ધનરામના નવીનચંદ્ર ઉર્ફે સરસ્વતીચંદ્રનો જન્મ ૧૮૮૭માં, મારો જન્મ પણ એ જ સાલમાં, ડિસેમ્બરની ૩૦મી તારીખે બપોરે બાર વાગ્યે, ભરૂચમાં. કોદાળી-પાવડાથી ઘણું બધું તોડ્યું-ફોડ્યું, ઉખેડ્યું-ફેંક્યું પણ પાવડા-કોદાળીથી બચાવીને સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં કરેલા પ્રવાસના માર્ગ પરના ત્રણેક માર્ગસૂચક સ્તંભો મેં સાચવી રાખ્યા છે. તેની થોડી વાત કરું?
પણ સપનાં કાંઇ રાતોરાત સફળ થતાં નથી. સપનાંનું પણ વાવેતર કરવું પડે છે. મેં એક સપનાનું વાવેતર કર્યું ૧૯૩૮ના નવેમ્બરની સાતમી તારીખે. ત્યારે મારી ઉંમર હતી એકાવન વર્ષની. એ દિવસે તો મેં એક બીજ વાવ્યું હતું. પણ વખત જતાં તેમાંથી વટવૃક્ષ વિકસ્યું. આ વટવૃક્ષ તે ભારતીય વિદ્યા ભવન. કેવી રીતે એની શરૂઆત થયેલી? એક દિવસ એક મેલોઘેલો માણસ મને મળવા આવ્યો. મેલી પાઘડી, ઠેર ઠેર થીગડાં મારેલો કોટ, મોઢા પર દીનતા અને નમ્રતા. આવો માણસ મને કહે છે: ‘મારે છ લાખ રૂપિયાનું દાન આપવું છે.’ મને મનમાં શંકા હતી કે આવો દરિદ્રી માણસ ખરેખર દાન આપશે ખરો? મેં કહ્યું ‘જોઈશું.’ કશું બોલ્યા વગર એ ચાલતો થયો. થોડા દિવસ પછી પાછો આવ્યો. કહે: ‘તે દિવસે મેં છ લાખ રૂપિયાનું દાન આપવાની દરખાસ્ત કરી હતી, પણ આપે કહ્યું, જોઈશું. એટલે પછી એ પૈસા મેં તાતા ડીફર્ડ શેરમાં રોક્યા. હવે એના આઠ લાખ રૂપિયા થયા છે. આજે સોમવતી અમાસ છે. હિંદુ ધર્મમાં આજના દિવસે દાન કરવાનો મોટો મહિમા છે. માટે આ પૈસા લો અને સંસ્કૃતના ને ગાયોના ઉદ્ધાર માટે કંઇક કરો.’ એ નમ્ર ફિરસ્તો હતો મુન્ગાલાલ ગોયેન્કા. એમનું એ દાન બન્યું ભવનના સપનાનું બીજ.
અને હવે કોદાળી-પાવડાના ઘાથી બચાવીને રાખેલો છેલ્લો મહામૂલો પથ્થર. મારા જીવનની બીજી બધી વાતો ક્યારેક કદાચ ભૂલાઈ જશે. પણ તે દિવસે જોયેલા સપનાને સાકાર કરવા માટે મેં જે કર્યું તે તો લાંબા વખત સુધી ભૂલાશે નહીં. એ પથ્થર પર લખ્યું છે જૂન, ૧૯૧૨. એવું તે શું બન્યું હતું ત્યારે? ‘સુંદરી સુબોધ’ નામના માસિકના એ મહિનાના અંકમાં એક વાર્તા પ્રગટ થઈ હતી: ‘મારી કમલા.’ કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી, બી.એ. એલેલ.બી.એ લખેલી અને એ જ નામે પ્રગટ કરેલી ટૂંકી વાર્તા. ગુજરાતીમાં છપાયેલું મારું પહેલવહેલું લખાણ. પછી તો ‘કમલા’થી ‘કૃષ્ણાવતાર’ સુધીની લાંબી લેખનયાત્રા ચાલી. વાર્તાઓ તો થોડી જ લખી, પણ નવલકથા ઘણી લખી, નાટકો ઘણાં લખ્યાં, આત્મકથા લખી, બીજું પણ ઘણું લખ્યું. અનેક પાત્રોનું સર્જન કર્યું. એ બધાં મારાં સંતાનો જેવાં છે. તેમનામાં જીવ મેં મૂક્યો છે, પણ એ બધાં જીવે છે પોતાની રીતે. એમને વિશે ક્યારેક વિવેચકોએ, ક્યારેક વાચકોએ, તો ક્યારેક ખુદ પાત્રોએ જ ફરિયાદ પણ કરી છે. કરે. કયા સંતાનને તેનાં માતાપિતા સામે કોઈ ને કોઈ ફરિયાદ નથી હોતી?