આ કોરોનાકાળમાં, મારો તો સાહિત્યકલા સિવાયનો કશો આરોઓવારો નથી.

વાસ્કો પોપા (1922-1991) મારો પ્રિય કવિ છે. કવિઓ બક્ષાયા હોય છે – બોલી શકે, બીજાઓ માટે. પણ પોપા વિશે ઑક્ટોવિયો પાઝે એમ કહ્યું કે આ કવિમાં બીજાઓને સાંભળવાનો વિરલ સદ્ગુણ છે.

Vasko Popa : Courtesy: YouTube

Octavio Paz: Courtesy: Google Images

વરસો પહેલાં એનાં કાવ્યોના અનુવાદ કરેલા, સુરેશ જોષીના ‘ઊહાપોહ’-માં પ્રકાશિત થયેલાં.

આજે એનાં બે કાવ્યોના ભાવાનુવાદ રજૂ કરું છું.

પહેલા કાવ્યમાં, એક ભૂલની વાત છે. કોરોના સંદર્ભે એ મને વિચારણીય ભાસે છે.

A conceited Mistake / Vasco Popa

એક અભિમાની ભૂલ (ભાવાનુવાદ : સુમન શાહ)

એક વાર એક ભૂલ હતી
એટલી સિલી એટલી સ્મૉલ
કે કોઈ કરતાં કોઈને દેખાયેલી જ નહીં
એનાથી ય પોતા સામે ન તો જોવાયેલું કે
પોતા વિશેનું સાંભળી શકાયેલું
પોતે હતી જ નહીં એમ ઠસાવવા
એણે બધા જ પ્રકારના ફાંફાં મારી જોયા
પુરાવા બતાવવા સ્થળ-સમય શોધી કાઢ્યાં
પુરાવા જોઈ શકે એવા લોકોને ય શોધી કાઢ્યા
એવું એવું એણે જે કંઈ શોધ્યું તે
સાવ સિલી ને સાવ સ્મૉલ ન્હૉતું પણ
જે થયું
ભૂલથી જ થયેલું
આખું જો કે બીજી રીતે પણ કરી શકાયું હોત

+ + +

બીજા કાવ્યમાં, નાયકનો ક્રોધ ભભૂક્યો છે. મને લાગે છે કે કોરોના પર એ કરવા જેવો છે.

Just come to my mind / Vasco Pop-a

એક વાર જો …  / સુમન શાહ (ભાવાનુવાદ)

એક વાર જો
મારા મનમાં ભરાઈ ગયું ને
વિચારો મારા તારા ચ્હૅરાને તરડી નાખશે
એક વાર જો
મારી નજરે ચડ્યું ને
આંખો મારી એવી તો ઘૂરકશે તારી સામે
એક વાર મને
તારી યાદ આવવા દે
યાદદાસ્ત મારી એવો તો પંજો ઉગામશે
તારા પગ નીચેની જમીન ખસી જશે

+ + +

(October 1, 2020: Ahmedabad)

નાગપંચમી મનાવતા અને નાગદેવતાની પૂજા કરતા આપણા દેશમાં દર વરસે અઠ્ઠાવન હજાર લોકો સાપ કરડવાથી મોતનો શિકાર બને છે! કોરોના મહામારીને કારણે છેલ્લા છ મહિનામાં ૯૦,૦૦૦ લોકોના મરણ થયાં છે, પરંતુ આ જ ગાળામાં જૂનથી મધ્ય ઓગસ્ટના અઢી મહિનામાં ભારતમાં ૨૦,૦૦૦ લોકો સર્પદંશથી મરી ગયા છે ! દુનિયામાં વરસે દહાડે સવાલાખ મોત સર્પદંશને કારણે થાય છે. તેમાં અડધોઅડધ ભારતીયો છે. ગુજરાતમાં બાર મહિનામાં ૨.૫૦ લાખ સાપ કરડવાના બનાવો બને છે અને તેમાં ૩,૦૦૦ મોત થાય છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ, વરસે ૮,૭૦૦, બિહારમાં ૪,૫૦૦, આંન્ધ્ર-તેલંગાણામાં ૫,૨૦૦ લોકો સાપ કરડતાં તેનું ઝેર લાગતાં મરી જાય છે.

ટોરેન્ટો વિશ્વ વિદ્યાલયના સેન્ટર ફોર ગ્લોબલ રિસર્ચે સર્પદંશથી થતા મોતનો અભ્યાસ અહેવાલ પ્રગટ કર્યો છે. ભારતમાં ૨૦૦૦થી ૨૦૧૯ના વીસ વરસોમાં સાપનું ઝેર બાર લાખ લોકોનો જીવ લઈ ગયું છે. સર્પંદંશથી મૃત્યુ પામનાર સત્તાણું ટકા ભારતીયો ગામડાંના, ગરીબો, ખેડૂતો, ખેતકામદારો હતા. માત્ર ત્રણ ટકા જ મોતના બનાવો શહેરોમાં બન્યા છે. જે બાર લાખ લોકો મૃત્યુ પામ્યા છે તેમાં ૬.૦૨ લાખ પુરુષો અને ૫.૬૫ લાખ મહિલાઓ છે. ૧૫ વરસથી નીચેના બાળકો ૨૭.૮ ટકા, ૧૫થી ૨૯ વરસના કિશોરો અને યુવાનો ૨૫ ટકા તેમ જ ૪૬.૫ ટકા તેથી વધુ ઉંમરના લોકો ભોગ બન્યા છે. 

ચોમાસાની ઋતુ અને ગીચતાવાળા કૃષિ આધારિત વિસ્તારોમાં સર્પદંશના બનાવો સવિશેષ બને છે. બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, આંધ્ર, તેલંગાણા, ઝારખંડ, ઓડિસા, રાજસ્થાન અને ગુજરાત એ નવ રાજ્યો સર્પદંશના બનાવોમાં મોખરે છે. સાપ કરડવાથી થતાં મોત જેટલા જ મોટા આંકડા સાપ કરડવાના બનાવોના પણ છે. જે વ્યક્તિ માટે સર્પદંશ જીવલેણ નથી નીવડતો અને જીવ બચી જાય છે તે કાયમી અપંગ બની જતો હોય છે. સાપ કરડવાથી થતાં મોતના આંકડા તો સરકારી દફતરે નોંધાયેલાના છે, પરંતુ વણનોંધાયેલા બનાવો અને મોત એથી પણ વધારે છે.

સર્પદંશના બનાવો જાહેર આરોગ્ય માટે મોટો પડકાર છે. આપણે બહુ આસાનીથી સાપ કરડ્યો એનું ઝેર ચડ્યું અને માણસ મરી ગયો, એમ કહી વાતને વિસારે પાડી દઈએ છીએ. પણ વાસ્તવમાં આટલાં બધાં મોત સાપ કરડવાથી નહીં, સાપ કરડ્યા પછી તાત્કાલિક મળવી જોઈતી સારવારના અભાવે થાય છે. સાપ કરડ્યાના આરંભના બે કલાક બહુ નિર્ણાયક હોય છે. આ બે કલાકમાં વ્યક્તિને દવાખાને પહોંચાડવો અને તરત જ સારવાર અપાવવી ગામડાંઓમાં શક્ય બનતી નથી. વળી નાગપૂજાના ખ્યાલોમાં રાચતા સમાજમાં આરંભે ભૂવા અને ઝેર ખેંચનારનો આશરો લેવાય છે, જ્યારે તે ઉપાયો કારગત નીવડતા નથી અને દરદીનો જીવ જોખમમાં મૂકાય છે ત્યારે દવાખાને લઈ જવાય છે. આ વિલંબ જીવલેણ પણ બની શકે છે કેમ કે વ્યક્તિના શરીરમાં ઝેર પ્રસરી ગયું હોય છે.

ગામડાંઓનાં સ્થાનિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં સાપના ઝેરની અસર ખતમ કરનારી દવા, એન્ટી વેનમ, મોટાભાગે ઉપલબ્ધ જ હોતી નથી. કેમ કે તેને ફ્રીજમાં રાખવી અનિવાર્ય છે અને ગામડાંઓના સરકારી દવાખાનાઓમાં ફ્રીજ હોતાં નથી. જ્યાં આવી વ્યવસ્થા હોય છે ત્યાં એન્ટી વેનમ નિશ્ચિત માત્રામાં આપનાર પ્રશિક્ષિત ડોકટર કે પેરા મેડિકલ સ્ટાફ હોતો નથી. ઘણીવાર એન્ટીવેનમના ઓવર ડોઝથી મૃત્યુ કે અપંગતતા આવે છે. સાપનું ઝેર પ્રસર્યા પછી શરીરના જે તે અંગની તાત્કાલિક સર્જરી પણ કરવી પડે છે, તેની વ્યવસ્થા ગામડાંઓ અને નાના નગરોમાં હોતી નથી. એન્ટી વેનમની બજાર કિંમત આશરે રૂ. ૫૫૦ હોય છે તે ખાનગી દવાખાનામાં સારવાર લેતા ગરીબ દરદીને પરવડતી નથી. આ દવાની અછત હોવાથી તે સહેલાઈથી મળતી પણ નથી. એટલે સાપ કરડ્યો ને મરી ગયોનો સરળ રસ્તો અપનાવી આરોગ્ય સેવાઓની કમી પર કાયમ પડદો પાડી રખાય છે. સર્પદંશથી થતાં મોટાંભાગનાં મોત રોકી શકાય તેમ છે, પરંતુ સમયમર્યાદામાં સારવારના અભાવે મરણ થાય છે.

સરકારે ૨૦૦૯ના વરસમાં ‘નેશનલ સ્નેકબાઈટ મેનેજમેન્ટ પ્રોટોકોલ’ તો ઘડ્યો છે, પરંતુ તેનો અમલ થતો નથી. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ પણ ૨૦૩૦ સુધીમાં સર્પદંશથી થતાં મોત અડધા કરવાનો સંકલ્પ કર્યો છે. તે માટે પ્રાથમિક તબક્કે એન્ટી વેનમનું ઉત્પાદન ૨૫થી ૪૦ ટકા વધારવું જરૂરી છે. આ માટેની દવાઓ અંગે સંશોધન કરવાં પડશે. મોટી ફાર્મા કંપનીઓને સર્પદંશના ઝેરને ખતમ કરતી દવાઓના સંશોધન અને ઉત્પાદનમાં રસ નથી. તે બાબત વિચારવી પડશે. છોડના એન્ટી ઓક્સિડન્ટ લઈને ટેબલેટના રૂપમાં એન્ટી વેનમ વિકસાવવાની ગતિ વધારવી પડશે. અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં જ્યાં વાહનવ્યવહારની સગવડો નથી, ત્યાં એમ્બ્યુલન્સ જેવી સેવાઓ ત્વરિત મળી રહે તેના ઉપાયો વિચારવા પડશે. હાલમાં આપણી આરોગ્ય સેવાઓના લિસ્ટમાં સર્પદંશને અકસ્માત કે દુર્ઘટના ગણવામાં આવે છે, તેને બદલે તેને કાયમી ઈલાજની યાદીમાં સમાવવાની જરૂર છે. હાફકીન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ, મુંબઈ અને ઈરુલા કો.ઓ.  સોસાયટી ચેન્નાઈમાં એન્ટી વેનમ અંગે ચાલી રહેલાં કામને આગળ વધારવાની જરૂર છે.

ભોગ બનનારા ગામડાંના ગરીબો, કિસાનો અને કામદારો છે એટલે તે સરકારની અને સમાજની કશી ગણતરીમાં નથી. તે વલણ ત્યાગી સર્પદંશથી થતાં મોતને અટકાવવાને પ્રાથમિકતા અપવી પડશે. લોકોએ પણ જાગ્રત થવાની જરૂર છે. ખેતરોમાં અને કામનાં સ્થળે રબરના બૂટ, મોજાં, ટોર્ચ કે મોબાઈલની ફ્લેશ લાઈટ જેવા હાથવગા ઉપાયો અજમાવી શકાય. જો કે ઘણાં મોત તો પાકા ઘરના અભાવે અને સૂવા માટે ખાટલા જેવી સગવડના અભાવે થતા હોય છે. એટલે તે દિશામાં વિચારવાની જરૂર છે. લોકોની જાગૃતિ, થોડી સાવધાની અને સરકારના આરોગ્ય સેવાઓને વધુ ઝડપી અને કાર્યક્ષમ બનાવવાના પ્રયાસો આ સમસ્યાથી છૂટકારો અપાવી શકે તેમ છે. સાવધાની સાથેનું સહજીવન અને ઝેરી સાપની પરખ પણ આ સમસ્યાના ઉકેલનો એક રસ્તો બની શકે.

(તા.૩૦-૦૯-૨૦૨૦)

e.mail : maheriyachandu@gmail.com

ભારતમાં કોરોના વાઇરસ સંક્રમિત દરદીઓની સંખ્યા 56 લાખ ઉપર અને મૃતકોની સંખ્યા 96 હજારથી વધુ સત્તાવાર જાહેર થઈ. આ બાબતે વિશ્વભરમાં અમેરિકા પછી ભારત બીજા ક્રમે છે. સંસદમાં પુછાયેલા એક પ્રશ્નના જવાબમાં સરકારે જવાબ આપ્યો કે લૉક ડાઉનના કારણે ચાલતા જઈ રહેલા કે પાછળથી શરૂ કરાયેલી ખાસ શ્રમિક ટ્રેનોમાં, બીમારીથી કે ભૂખમરાથી શ્રમિકોનાં થયેલ મૃત્યુ વિશે સરકાર પાસે કશી માહિતી નથી.

ગત મે માસમાં વતન મધ્ય પ્રદેશ જઈ રહેલ 16 શ્રમિકો જાલના અને ઔરંગાબાદ વચ્ચે કચડાઇ મૂઆ હતા. તે જ દિવસોમાં મુઝફ્ફરપુર રેલવે પ્લેટફોર્મ પર બાળક ભૂખમરાથી મૃત્યુ પામેલી માતાને જગાડવા પ્રયાસ કરી રહ્યાનાં કરુણ દૃશ્યોનો વીડિયો વાઇરલ થયો હતો. અમદાવાદથી ટ્રેનમાં આવેલ આ સ્ત્રી ભૂખમરાથી મૃત્યુ પામી હતી. મુઝફ્ફરપુર જિલ્લા વહીવટીતંત્ર તેમ જ રેલવે સત્તાવાળાઓએ એવો ખુલાસો કર્યો કે આ સ્ત્રી તેના કોઈ શારીરિક રોગના કારણે મૃત્યુ પામી હતી. શ્રમિકોની ખરાબ દશા અંગેના અનેક વીડિયો વાઇરલ થયા હતા.

સરકારના દાવા પ્રમાણે શ્રમિકો માટે 4,611 ખાસ ટ્રેનો દોડાવવામાં આવી હતી. આ ટ્રેનો મારફત આશરે 63 લાખ શ્રમિકોને તેમના વતન ઝારખંડ, મધ્ય પ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ, ઓરિસ્સા વ. રાજ્યોમાં પરત મોકલાયા. તેમાંના કેટલાક રાજ્યોએ આ મુસાફરી દરમિયાન પાણી તેમ જ ખોરાકની વ્યવસ્થા પૂરી પાડી હતી.

આમ છતાં કેન્દ્રીય શ્રમ મંત્રીએ એક પ્રશ્નના ઉત્તરમાં એમ જાહેર કર્યું કે શ્રમિકોનાં થયેલ મોત સંબંધમાં કોઈ માહિતી ન હોવાથી તેમના કુટુંબીજનોને વળતર ચૂકવવાનો પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થતો નથી. સંસદના પ્રથમ દિવસે સરકારના આ જવાબથી સંસદમાં અને બહાર ઘણો ઊહાપોહ મચ્યો છે. રેલવે મંત્રાલયે સંસદમાં જાહેર કર્યું છે કે મુસાફરી દરમિયાન 97 શ્રમિકોનાં મૃત્યુ થયાં છે. સરકારે પ્રથમ વખત લોકડાઉન દરમિયાન શ્રમિકોનાં મોત બાબતે સંસદમાં કબૂલાત કરી છે.

આવી જ મૂંઝવણ સરકારે દેશમાં કોરોના વાઇરસના ચેપથી મૃત્યુ પામેલા આરોગ્ય કાર્યકરોના સંબંધમાં આપેલા જવાબથી ઉત્પન્ન થઈ છે. એક પ્રશ્નના ઉત્તરમાં આરોગ્ય મંત્રાલયે જાહેર કર્યું કે આરોગ્ય એ રાજ્યનો વિષય હોવાથી તે સંબંધના આંકડા કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રાલય પાસે ઉપલબ્ધ નથી. જે સરકારે કોવિડ સારવાર કરી રહેલ તબીબો અને આરોગ્યકર્મીઓને ‘યોદ્ધા’ જાહેર કર્યા અને તેમના પર હેલિકોપ્ટરમાંથી ફૂલો વરસાવ્યાં તેના વિશેની માહિતી હોવાનો હવે તે ઇનકાર કરે છે તે વિચિત્ર જણાય છે. આ બાબતે ઇન્ડિયન મેડિકલ એસોસિયેશન રોષે ભરાયું છે. તેણે 381 તબીબોની યાદી જાહેર કરી છે, જેમનું સારવાર કરતાં મૃત્યુ થયું હોય. એસોસિયેશને જાહેર કર્યું છે કે જો સરકાર કોરોના સંક્રમણની સારવાર કરતાં મૃત્યુ પામેલા તબીબો અને આરોગ્યકર્મીઓના આંકડા ન ધરાવતી હોય, તો તે મહામારીનો વહીવટ કરવાની નૈતિક જવાબદારી પણ ગુમાવે છે.

કોરોનાના ચેપથી મૃત્યુ પામેલા સફાઈ કામદારો બાબતમાં પણ સરકારે આવો જ ઉડાઉ જવાબ આપ્યો. સામાજિક ન્યાય મંત્રાલયે પ્રશ્નના જવાબમાં જાહેર કર્યું કે હોસ્પિટલ સફાઈ રાજ્ય વિષય હોવાથી તે અંગેના કોઈ આંકડા કેન્દ્ર સરકાર પાસે ઉપલબ્ધ નથી. આમ, જશ લેવામાં દોડી જતી કેન્દ્ર સરકાર આવા અનેક મુદ્દા અંગે જવાબદારી લેવાની આવે ત્યારે તે બીજા ભણી આંગળી ચીંધીને પોતાના ઉત્તરદાયિત્વમાંથી છટકી રહી છે. આ મહામારીમાં લોકોનાં જીવન-મરણનો સવાલ છે. એવા સમયે સરકારે માહિતી એકત્ર કરીને મૃતકોના કુટુંબીજનોને વળતર ચૂકવવું જોઈએ. એવું થાય, તો જ સરકારે સામાજિક ન્યાયનું ઉત્તરદાયિત્વ નિભાવ્યું કહેવાય.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 28 સપ્ટેમ્બર 2020; પૃ. 16