પાકિસ્તાનમાં કરાંચીમાં ગયા રવિવારે જે ઘટના બની એ ચોંકાવનારી હતી, પણ એ ઘટના એવડી મોટી પણ નહોતી જેવી ભારતીય મીડિયામાં બતાવવામાં આવતી હતી. આપણને શ્વાન પત્રકારો દ્વારા કહેવામાં આવતું હતું કે પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રાંતમાં આંતરવિગ્રહ ફાટી નીકળ્યો છે. લશ્કર અને પોલીસ સામસામે આવી ગયા છે જેમાં દસ પોલીસ અધિકારીઓ માર્યા ગયા છે,  રણગાડીઓ કરાંચીની સડક ઉપર ફરી રહી છે. આંતરવિગ્રહ પાકિસ્તાનના બીજાં પ્રાંતોમાં, ખાસ કરીને બલુચિસ્તાનમાં પણ ફેલાવાનો છે, વગેરે વગેરે. આનાથી પણ હજુ ઘણું વધારે કહેવાયું હતું. જેવું જેનું મોટું ગજવું, જેવી જેની બેશરમી અને જેવી જેની ખોટું બોલવાની ક્ષમતા. બંગલાદેશની માથાદીઠ આવક ભારત કરતાં વધુ છે અને જી.ડી.પી.માં બંગલાદેશ આગળ નીકળી ગયું છે એવા આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં નિધિએ બહાર પાડેલા સત્તાવાર આંકડાની વાત ન થાય એ માટે આ જરૂરી હતું. જોઈએ તો પાકિસ્તાનનું કાસળ કાઢી નાખીએ પણ સાહેબની પ્રતિષ્ઠા ઝાંખી પડવી ન જોઈએ.

એમાં કોઈ શંકા નથી કે પાકિસ્તાનમાં જે ઘટના બની એ પાકિસ્તાનના ઇતિહાસમાં ક્યારે ય ન બની હોય એવી અભૂતપૂર્વ ઘટના હતી, ચોંકાવનારી ઘટના હતી, અસાધારણ ગંભીર હતી, પણ  એ સાથે આપણે માટે એ ધડો લેવા જેવી ઘટના પણ હતી. બન્યું એવું કે પાકિસ્તાનમાં વિરોધ પક્ષો વચ્ચે મોરચો રચાયો છે, અને તેમનું નિશાન વડા પ્રધાન ઇમરાન ખાન ઉપરાંત લશ્કર અને આઈ.એસ.આઈ. નામની પાકિસ્તાનની ગુપ્તચર સંસ્થા પણ છે. હકીકતમાં ઇમરાન ખાન કરતાં લશ્કર વધુ છે, કારણ કે પાકિસ્તાનમાંના લગભગ દરેક અનર્થનાં મૂળમાં લશ્કર છે. લશ્કર પાકિસ્તાનમાં પવિત્ર ગાય છે. લશ્કર એમ માને છે અને કેટલાક લોકો પણ એમ માને છે કે પાકિસ્તાન જો ટકી શક્યું છે અને અસ્તિત્વ ધરાવે છે તો એ લશ્કરના કારણે. લશ્કર તારણહાર છે એટલે લશ્કર પાકિસ્તાનમાં સર્વેસર્વા છે. અનુકૂળતા હોય તો જનરલો સીધી સત્તા ભોગવે અને જો જોઈએ એવી અનુકૂળતા ન હોય તો જનરલો ચૂંટાયેલી સરકારને ખિસ્સામાં રાખીને સત્તા ભોગવે. આ ઉપરાંત લશ્કરના ભ્રષ્ટાચારની કોઈ સીમા નથી. માટે વિરોધ પક્ષના સંયુક્ત મોરચાનું પહેલું નિશાન લશ્કર છે.

વિરોધ પક્ષના મોરચાનું નેતૃત્વ ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન નવાઝ શરીફ લંડનમાં રહીને કરી રહ્યા છે અને પાકિસ્તાનમાં તેમની પુત્રી મરિયમ અને તેના પતિ મહમ્મદ સફદર અવાન આંદોલનમાં અગ્રેસર છે. આ મહમ્મદ સફદર અવાન પોતે લશ્કરી અધિકારી હતા અને અત્યારે પાકિસ્તાનની સંસદના સભ્ય છે. એ તો જાણીતી વાત છે કે પાકિસ્તાનમાં નવાઝ શરીફ અને બેનઝીર ભુટ્ટો વચ્ચે બાપે માર્યું રાજકીય વેર હતું. પરંતુ હવે બેનઝીર હયાત નથી અને નવાઝ લંડનમાં છે ત્યારે બન્ને નેતાઓનાં સંતાનોએ રાજકીય સમજૂતી કરી લીધી છે. બેનઝીરના પુત્ર બિલાવલ ભુટ્ટો ઝરદારી અને મરિયમ સાથે મળીને કરી રહ્યાં છે. આ નવા રાજકીય સમીકરણોએ જે નવી તાકાત પેદા થઈ છે, તેને પરિણામે નવાઝ શરીફે લશ્કરના પ્યાદા ગણાતા ઇમરાન ખાનને લલકારવાની જગ્યાએ સીધું લશ્કરને જ લલકાર્યું છે. એ વાત જુદી છે કે આજથી ૩૫ વરસ પહેલાં ખુદ નવાઝ શરીફ જનરલ ઝીયાનું પ્યાદું હતા.

ગયા રવિવારે લશ્કરી અધિકારીઓએ સિંધના પોલીસ વડાને નવાઝ શરીફના જમાઈ મહમ્મદ સફદર અવાનની ધરપકડ કરવાની સલાહ આપી. ગુનો મહમ્મદ અલી ઝીણાની મઝારમાં રેલીંગ ઠેકીને ઘૂસવાનો અને મઝારને અપવિત્ર કરવાનો હતો. હકીકતમાં આ કોઈ મોટો ગુનો જ નહોતો કે તેમની ધરપકડ કરવી પડે. પોલીસ વડાએ ધરપકડ કરવી યોગ્ય નથી એવા કેટલાક કાનૂની પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા; એટલું જ નહીં, ઘર આંગણેના કાયદો અને વ્યવસ્થાના પ્રશ્ને લશ્કરને માથું મારવાનો અધિકાર નથી એવી દલીલ પણ કરી. ત્યારે તો તેમને જવા દીધા પણ પછી લશ્કરને અધિકારીઓએ પોલીસ વડાનું અપહરણ કર્યું અને જબરદસ્તી એરેસ્ટ વોરંટ પર સહી કરાવી. મહમ્મદ સફદર અવાનની ધરપકડ પણ કરવામાં આવી અને પાછળથી જામીન ઉપર છોડવામાં આવ્યા.

આ ઘટનાની પ્રતિક્રિયારૂપે પોલીસે વળતો મોરચો માંડ્યો. સિંધના તમામ પોલીસ અધિકારીઓ એક સરખી અરજી કરીને એક સાથે બે મહિનાની રજા ઉપર ઊતરી ગયા. આ ઘટના પછી લશ્કરી વડા જનરલ બાજવાને ભાન થયું કે જવાનોએ સત્તાના મદમાં જરાક વધારે પડતી ચરબી બતાવી છે અને મસ્તી કરી નાખી છે. જનરલ બાજવા સિંધની પોલીસને શાંત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. તપાસ કરવાના આદેશો બહાર પાડ્યા છે અને જવાબદાર લશ્કરી અધિકારીઓ સામે પગલાં લઈ રહ્યા છે. તેઓ વિરોધ પક્ષોને પણ સમજાવવાની કોશિશ કરી રહ્યા છે.

વાત આટલી હતી. કોઈ ગોળીઓ નહોતી ચાલી, કોઈ પોલીસ અધિકારીઓ માર્યા નહોતા ગયા, કોઈ રણગાડી રસ્તા ઉપર નહોતી ઊતરી અને કોઈ આંતરવિગ્રહ નહોતો થયો. એ તો આપણા શ્વાનોની કલ્પના હતી કે જેથી બંગલાદેશ ભારત કરતાં આગળ નીકળી ગયું (હકીકતમાં ભારત બંગલાદેશ કરતાં નીચે ઊતરીને પાછળ થઈ ગયું) તેના તરફ લોકોની નજર ન જાય. છતાં ય વાત ગંભીર છે અને પ્રારંભમાં કહ્યું એમ આપણા માટે આમાં ધડો લેવા જેવી ઘટના છે. ધડો લેવા જેવી વાત એ છે કે વિવેક તેમ જ બંધારણીય મર્યાદા ઓળંગીને કેટલાક ખાસ લોકો જ્યાંને ત્યાં ચરબી બતાવે તો ક્યારે ય મોંઘુ પડી શકે છે. અભિમાન તો રાજા રાવણનું પણ ક્યાં ટક્યું હતું!

ટૂંકમાં કરાંચીની ઘટના રાજી થવા જેવી નથી, ધડો લેવા જેવી છે. આ તમને શ્વાન નહીં કહે, અમારા જેવા કહેશે.

પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 25 ઑક્ટોબર 2020

There is news that in UK, Chancellor Rishi Sunak has unveiled (17/10/2020) 50 Pence 'Diversity coin’ to celebrate Britain’s diverse history and recognise the profound contribution minority communities have made to the shared history of the country. The coin carries the message “Diversity Built Britain”. This is in the backdrop of the campaign led by ‘We too built Britain’ group. The release of the coin is the beginning of the series which will honour the country’s ethnic minorities. There can be a detailed elaboration as to how different ethnic minorities have lived and made Britain their home. A significant number of these are from South Asia, including India.

The real import of this is the backdrop of the thesis of ‘Clash of civilizations’ by Samuel Huntington, as per which the present era is the one where after the collapse of socialist Soviet union, the clash is along the lines of civilizations. Different religions will be in conflict as per this thesis. "It is my hypothesis that the fundamental source of conflict in this new World will not be primarily ideological or primarily economic. The great divisions among humankind and the dominating source of conflict, will be that the cultural. Nation states will remain the most powerful actors in world Affairs, but the principal conflicts of global politics will occur between Nations and groups of different civilizations. The clash of civilizations will dominate global politics. The fault lines between civilizations will be the battle lines of the future."

This theory dominated the global scene particularly in the aftermath of 9/11 attack on World Trade Centre. Osama bin Laden called 9/11 jihad and George Bush launching the attack on Afghanistan used the word Crusade, while Tony Blair, the then UK PM, attributed ‘divine reasons’ for the attacks on the countries of West Asia.

This theory did provide an ideological cover for the attacks on different countries by US and allies. It was primarily driven by lust for control over oil resources. The ‘Clash theory’ provided cover for the violations done by American axis always out to control global resources, earlier in form of direct colonization and now as imperialist forces, influencing global economy with an eye on oil resources. At ideological level the best response to this thesis came from the then President of India, Dr K.R. Narayanan, who stated that ‘civilizations don’t clash, it is barbarisms which clash’.

The United Nation at that time was led by Kofi Annan, who was the General Secretary. He went on to appoint a high level international committee, cutting across different religions and nations to come up with an understanding of the world today and to recommend the measures to restore the amity of civilizations, cultures and people of the of the World. The report (Mid Nov2006) (http://www.unaoc.org/repository/report.htm) is a landmark in more ways than one.This committee came out with a brilliant document, ‘Alliance of Civilizations’.

There is not much awareness about this global study, which aptly describes the role of migrations, building of nations by diverse communities through alliances at multiple levels.

Talking of India, diversity has been the hall mark of this society from long. Christianity entered India, right in first century. Already different religious traditions, Jainism Buddhism were present here. Islam came in 7-8 Century from Malabar Coast through Arab traders and later many of those who were victims of Varna-Caste system embraced Islam through Sufi saints. The Muslim invaders coming from North West were more for reasons related to power and wealth. Buddhism had spread in various South East Asian countries. Indians also migrated to different parts of the World mostly for economic purpose, employment or greener pastures. UK has abundant number of them, Similarly America and Canada, now Australia has lot of migrants from India. Earlier many Indians did migrate to Caribbean’s, Mauritius, and Ceylon among other places.

The migrating communities have no monolithic approach in the countries of their migration. Most of them do maintain their nostalgia for the country of their origin, while relating to the societies of their migration in different ways. Today you will see a large numbers of Indians in West Asia, particularly in Gulf region. Here in India the sectarian elements uphold the Non Resident Indian’s nostalgia for India, they also look down upon minorities (Muslims and Christians) as foreigners. There is an infinite diversity within the Hindu fold itself. Indian culture has been a total mix of diverse sections of society, each contributing in their unique ways. All our Literature, Art, Architecture is a mix of contributions from multiple streams.

India’s diversity has been multi-factorial and at different layers. Different communities have been living and celebrating this diversity. Religious festivals have been one of the strong platforms for community interactions. In the area of religions Bhakti and Sufi traditions have upheld the diversity. While ‘melting pot model’ of cultural integration does apply partly, the main expression of diversity has been a ‘salad bowl’ model where different components are visible and still are thick part of the whole. Our literature for example not only mirrors the reality of society, it also tells us the diversity which has been prevailing here. We can learn this from so many literary giants and see this diversity of our culture. The same diversity formed the base of freedom movement of India, which gave space to each of these components of diversity.

In contrast to those who were part of national movement, the communal streams went for monolithic concepts, like ‘Urdu-Muslim-Pakistan’ and matching ‘Hindi-Hindu-Hindustan’. The leasers of freedom movement went on to uphold this diversity as a strength to coin phrases like ‘Unity in Diversity’. One of the paramount leaders of freedom Movement, Jawaharlal Nehru, went on to express the same as a celebration in his magnum opus, ‘Discovery of India’.

Today we do need to learn from the UK example where role of minorities is recognised, appreciated and upheld. One needs to give the similar acceptance for diversity, to pave the path of peace and progress.

૧૯૧૫ના જાન્યુઆરી મહિનામાં ગાંધીજી ભારત આવ્યા, ત્યારે ગાંધીજીએ જેમને પોતાના રાજકીય ગુરુ તરીકે ઓળખાવ્યા હતા એ ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલેએ ગાંધીજીને સલાહ આપી હતી કે તેમણે એક વરસ કોઈ પણ પ્રકારનું રાજકીય નિવેદન કર્યા વિના ભારતભ્રમણ કરવું જોઈએ અને ભારતીય સમાજના સ્વરૂપને પોતાની સગી આંખે સમજવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. ગાંધીજીને તેમની વાત ગળે ઊતરી હતી અને ગોખલેના આદેશને શિરોમાન્ય માન્યો હતો. તેમણે એક વરસ ભારતભ્રમણ કર્યું હતું. અહીં જ એક વાત નોંધી લેવી જોઈએ કે ભારતમાં પશ્ચિમમાં ક્વેટાથી લઈને પૂર્વમાં મણિપુર સુધી અને કાશ્મીરથી લઈને કન્યાકુમારી સુધી ગાંધીજીએ જેટલો પ્રવાસ કર્યો છે અને જેટલી વખત પ્રવાસ કર્યો છે એટલો પ્રવાસ ગાંધીજીની પહેલાં અને તેમની પછી કોઈએ નથી કર્યો. એમ કહી શકાય કે ભારતમાં ગાંધીજીની કંઈ નહીં તો ચોથા ભાગની જિંદગી રેલવેમાં વીતી છે.

આગલા લેખમાં કહ્યું હતું એમ એવું પણ નહોતું કે ગાંધીજી ભારત આવતા પહેલાં ભારતના સમાજથી અને તેના રાજકારણથી પરિચિત નહોતા. તેમને આની ઠીકઠીક પ્રમાણમાં જાણ હતી અને દક્ષિણ આફ્રિકામાં હતા ત્યારે ‘ઇન્ડિયન ઓપીનિયન’માં લખતા પણ હતા. તેમને એ વાતની પણ જાણ હતી કે ભારતનો શિક્ષિત વર્ગ રાજ્યના અને વિકાસના પાશ્ચાત્ય ઢાંચાથી પ્રભાવિત છે અને એને એમને એમ તેના સંપૂર્ણ સ્વરૂપમાં ભારતમાં લાગુ કરવા માગે છે. ગાંધીજીને રાષ્ટ્રની/રાજ્યની અને વિકાસની પાશ્ચત્ય અવધારણા પણ કબૂલ નહોતી અને તેનો ઢાંચો પણ કબૂલ નહોતો. ગાંધીજીને એ વાતની પણ જાણ હતી કે ભારતનો બહુજન સમાજ, મુસલમાનો અને અન્ય લઘુમતી કોમો અને સંપન્ન ભદ્ર વર્ગ અંગ્રેજ રાજ્યની તરફેણ કરે છે. લગભગ ૭૫થી ૮૦ ટકા ભારતીય પ્રજાને સ્વરાજ જોઈતું જ નથી, બલકે તેનો વિરોધ કરે છે. આનો અર્થ એ થયો કે ભારતીય પ્રજામાં પરસ્પર અવિશ્વાસ છે. ભારત આવ્યા એ પહેલા ગાંધીજીને એ વાતની પણ જાણ હતી કે ભારતીય પ્રજા બીકણ ભયભીત છે. પ્રતિકાર કરી શકતી નથી એટલે કાકલૂદીઓ અને માગણીઓ કરે છે. ટૂંકમાં દૂર રહીને પણ તેઓ ભારતના પ્રશ્નોથી પરિચિત હતા. ખાતરી કરવી હોય તો તેમણે આફ્રિકામાં ‘ઇન્ડિયન ઓપીનિયન’માં લખેલા લેખો જોઈ શકાય એમ છે.

આમ છતાં તેમણે મૂંગા રહીને ભારતભ્રમણ કરવાનું ગોખલેને વચન આપ્યું હતું અને પાળ્યું પણ હતું. તેઓ ભારતમાં ફરતા હતા એ દરમ્યાન દરેક જગ્યાએ તેમનું સન્માન કરવામાં આવતું હતું અને સન્માનના ઉત્તરમાં તેમને બોલવાનું કહેવામાં આવતું હતું. મોટા ભાગે ગાંધીજી બે વાત કહેતા હતા. એક અસ્પૃશ્યતા નિવારણની અને બીજી નિર્ભયતાની. તેમને એમ લાગતું હતું કે આમાં ગોખલેને આપેલા વચનનો ભંગ થતો નથી. માણસ બીજા માણસ સાથે માણસ તરીકે વર્તે એ માણસાઈનો પ્રશ્ન છે એમાં રાજકારણ ક્યાં આવ્યું? અને બીજું માણસ જો બીકણ હોય તો બીજા માટે તો ઠીક, પોતાના માટે પણ કોઈ કામનો નથી તો રાષ્ટ્ર તો બહુ દૂરની વાત છે. પોતાનાથી બીજાને દૂર રાખનારો માણસ, બીજાથી દૂર રહેનારો માણસ અને અનેક પ્રકારના ડરથી ડરનારો ભયભીત માણસ કોઈ મહાન કામ કરી જ ન શકે. આમ એક વરસના ભારતભ્રમણ દરમ્યાન ગાંધીજી નીડર અને અખંડ માણસની હિમાયત કરતા હતા.

આ રાજકીય બાબત નહોતી? ગાંધીજી ભારત આવ્યા એ પછી ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલેનું તરત જ અવસાન થયું હતું. જો તેઓ હયાત હોત તો કદાચ તેમણે આ સવાલ ગાંધીજીને પૂછ્યો પણ હોત. માણસની માણસ તરીકેની અખિલાઈ અને નીડરતા એ રાજકારણ છે કે આધ્યાત્મિકતા એવો વળતો સવાલ કદાચ ગાંધીજીએ ગોખલે મહારાજને પૂછ્યો હોત. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો અભેદ અને અભય એ આધ્યાત્મ છે કે રાજકારણ? આ તો માત્ર મારું અનુમાન છે, તમારે તો મેં જે મુદો ઉપસ્થિત કર્યો છે એના વિષે વિચારવાનું છે. ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલેએ ગાંધીજીને રાજકીય નિવેદનો કર્યા વિના એક વરસ ભારતભ્રમણ કરવાની સલાહ એટલા માટે આપી હતી કે તેઓ રાજકારણને જૂની પરંપરાગત નજરે જ જોતા હતા જેમાં છાવણીઓ હોય. આશ્ચર્ય એ વાતનું છે કે તમામ ભારતીય નેતાઓમાં ગોખલે ગાંધીજીને સૌથી વધુ જાણતા હતા. ૧૯૦૯માં તેમણે કૉન્ગ્રેસના અધિવેશનમાં લગભગ આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇનના શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે આ ધરતી ઉપર ભાગ્યે જ જોવા મળે એવો માણસ ભારતમાં અવતર્યો છે અને આફ્રિકામાં કામ કરે છે. આમ છતાં ગોખલેને અખંડતા અને નિર્ભયતાના આધ્યાત્મિક ગણાતા ગુણોની રાજકીય સંભાવના ધ્યાનમાં નહોતી આવી.

એ પાસું ધ્યાનમાં આવ્યું હતું પાછળથી દીનબંધુ તરીકે ઓળખાયેલા સી.એફ. ઍન્ડ્રુઝને. તેઓ પાદરી હતા, દિલ્હીની સેન્ટ સ્ટીફન કોલેજમાં ભણાવતા હતા, ગોખલે અને રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના મિત્ર હતા. ૧૯૧૩માં દક્ષિણ આફ્રિકામાં ગાંધીજી અને જનરલ સ્મટ્સ વચ્ચે રાજકીય મડાગાંઠ સર્જાઈ અને રાજકીય ઉકેલ આવતો નહોતો ત્યારે ગોખલેએ ભારતના વાઇસરોયને કહ્યું હતું કે ભારત સરકારે દક્ષિણ આફ્રિકાની સરકાર ઉપર સમાધાન માટે દબાણ લાવવું જોઈએ. વાઇસરોયના પ્રતિનિધિ તરીકે સર બેન્જામીન રોબર્ટસન અને કૉન્ગ્રેસના પ્રતિનિધિ તરીકે ઍન્ડ્રુઝ અને ડબલ્યુ. ડબલ્યુ. પીઅરસન એમ ત્રણ સભ્યો મધ્યસ્થી કરવા આફ્રિકા ગયા હતા. તેઓ બીજી જાન્યુઆરી ૧૯૧૪ના રોજ ડર્બન બંદરે પહોંચ્યા ત્યારે ડોક પર તેમનું સ્વાગત કરવા દક્ષિણ આફ્રિકાની સરકારના અધિકારીઓ અને ગાંધીજી હાજર હતા. ઍન્ડ્રુઝ બહાર આવીને ગાંધીજીને પગે લાગ્યા હતા. એક લવાદ અને ખ્રિસ્તી ફાધર પક્ષકારને પગે લાગે અને એ પણ હિન્દી? અધિકારીઓ તો ચોંકી ગયા હતા.

આનું રહસ્ય બે જણ જાણતા હતા. એક જનરલ સ્મટ્સ અને બીજા સી.એફ. ઍન્ડ્રુઝ. ઍન્ડ્રુઝ વિષ્ટિ કરાવવા આવ્યા હોવા છતાં ગાંધીજીને પગે લાગે એમાં સ્મટ્સને કોઈ આશ્ચર્ય નહોતું થયું. ગાંધીજીમાં રહેલા અભેદ અને અભય એ બે ગુણ બે અંગ્રેજોના ધ્યાનમાં આવી ગયા હતા, જે ગોખલેના ધ્યાનમાં નહોતા આવ્યા. આનું કારણ એ છે કે ઍન્ડ્રુઝ યુરોપિયન હતા, અંગ્રેજ હતા, ખ્રિસ્તી હતા, ફાધર હતા, ભારતમાં રહેતા હતા એટલે પાશ્ચાત્ય અને પૌર્વાર્ત્ય સભ્યતા વિશેના ગાંધીજીના દૃષ્ટિકોણને બન્ને છેડેથી સમજી શકતા હતા. સ્મટ્સ પ્રચંડ શક્તિશાળી સામ્રાજ્યના પ્રતિનિધિ સત્તાધીશ હતા અને ગાંધીજીની અંદર રહેલા સામ્રાજ્યને હલાવી શકનારા શક્તિના સ્રોત વિશે તેઓ જાણતા હતા. રોજેરોજ અનુભવ કરતા હતા. એક બાજુએ સામ્રાજ્યની શક્તિ અને બીજી બાજુ મુઠ્ઠી હાડકાંના માનવીની શક્તિનો તેમને અનુભવ હતો. એટલે તો સમાધાન પછી ગાંધીજીએ આફ્રિકાથી ભારત આવવા વિદાય લીધી ત્યારે સ્મટ્સે લખ્યું હતું, ‘અંતે સંતે આફ્રિકાનો કિનારો છોડ્યો, હું આશા રાખું છું કે કાયમ માટે’.

ગાંધીજીએ તેમની આત્મકથામાં ‘શાંતિનિકેતન’ નામના પ્રકરણમાં અંતમાં લખ્યું છે: ‘ઍન્ડ્રુઝ બર્દવાન સુધી મારી સાથે આવ્યા હતા. તેમણે મને પૂછ્યું, ‘તમારે હિંદુસ્તાનમાં સત્યાગ્રહ કરવાનો અવસર આવે એમ લાગે છે ખરું? ને લાગતું હોય તો ક્યારે એની કાંઈ કલ્પના આવે છે?’

મેં જવાબ આપ્યો, ‘આનો જવાબ આપવો મુશ્કેલ છે. મારે એક વર્ષ તો કાંઈ કરવાપણું છે જ નહીં. ગોખલેએ મારી પાસેથી વચન લીધું છે કે, એક વર્ષ લગી મારે ભ્રમણ કરવું, કોઈ જાહેર પ્રશ્ન પર વિચાર ન બાંધવો, ન બતાવવો. આ વચન હું અક્ષરસઃ પાળવાનો છું. પછી પણ મારે કોઈ પ્રશ્ન પર બોલવાપણું હશે તો જ હું બોલવાનો છું. એટલે પાંચ વર્ષ લગી સત્યાગ્રહ કરવાનો અવસર આવે એમ મને લાગતું નથી.’’

એ પછી ગાંધીજી લખે છે, ‘અહીં આટલું કહેવું પ્રસ્તુત છે કે ‘હિંદ સ્વરાજ’માં મેં જે વિચારો દર્શાવ્યા છે તેને ગોખલે હસી કાઢતા અને કહેતા: ‘એક વર્ષ તમે હિંદુસ્તાનમાં રહી જોશો એટલે તમારા વિચારો એની મેળે ઠેકાણે આવશે.’’

e.mail : ozaramesh@gmail.com

પ્રગટ :  ‘દૂધનું દૂધ, પાણીનું પાણી’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ‘સંસ્કાર’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 25 ઑક્ટોબર 2020