મળ્યાં એ પાત્ર ભજવાઈ જવાનાં,
ઉઘાડે છોગ ચર્ચાઈ જવાનાં.
ધરી મૂક્યાં હતાં એ ડાયરીનાં,
સુગંધી ફૂલ કરમાઈ જવાનાં.
ભલે પથ્થર લઈ ચાલ્યાં ગયાં પણ,
તડડ દઈ કાચ તરડાઈ જવાનાં.
પવન પણ એ જ રસ્તે નીકળ્યો’તો,
ખબર નહોતી ઉઝરડાઈ જવાનાં.
બધે મકતું જ રાખ્યું જેમણે પણ,
કબરમાં એ સલવાઈ જવાનાં.
સાહિર લુધિયાનવી એટલે શબ્દનો, સંવેદનનો એવો સ્વામી જે શબ્દોમાં અને સંવેદનોમાં સમાય નહીં. એમના નામ સાથે જ યાદ આવે શબ્દ અને સંવેદનની એવી જ સામ્રાજ્ઞી અમૃતા પ્રીતમ. સાહિર મળીને જાય એ પછી એમના શ્વાસ અને સ્પર્શને ફરી ફરી માણવા અમૃતા સાહિરે પીને અડધી છોડેલી સિગરેટ પીતાં. એમણે લખ્યું છે, ‘ઉમર કી સિગરેટ જલ ગઈ … મેરે ઈશ્ક કી મહક કુછ તેરી સાંસો મેં, કુછ હવા મેં મિલ ગઈ’
સાહિર-અમૃતા એક ન થઈ શક્યાં. ત્યાર પછી અમૃતાને એમનામાં જીવતા સાહિર સાથે ઇમરોઝે મૃત્યુ પર્યંત સંભાળી લીધાં. સાહિરના જીવનમાં અમૃતા પછી પણ સ્ત્રીઓ આવી પણ સાહિર જીવનભર એકલા જ રહ્યા. ભગ્ન પ્રેમની વેદના શરાબમાં ડુબાડીને ને લોહીમાં કલમ બોળીને રોમાન્સનાં જુદાં જુદાં રૂપો આલેખતા રહ્યા અને ૫૯ વર્ષની ઉંમરે મૃત્યુ પામ્યા.
આજે સાહિરનું એક સુંદર પ્રણયગીત માણીએ : ‘મિલતી હૈ ઝિંદગી મેં મુહબ્બત કભી કભી’ ફિલ્મ ‘આંખે’(1968), સંગીતકાર રવિ. જિંદગીની જદ્દોજહદ વચ્ચે આંખો ખોલતા અને આમંત્રણ આપતા પ્રેમનું આટલું સહજ સુંદર ચિત્રણ ભાગ્યે જ જોવા મળે. ખરું પૂછો તો મુગ્ધતાથી માંડીને ભગ્નતા સુધીના પ્રેમના તમામ રંગોના આલેખનમાં સાહિર જેટલી મહારત પણ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે કારણ કે આ તમામ રંગો માત્ર સાહિરની કલમની શાહીમાંથી નથી નીતર્યા, આ રંગો સાહિરના લોહીમાં ભળ્યા છે, એમની નસોમાં વહ્યા છે.
પણ એમના અસ્તિત્વમાં પ્રેમના જ રંગો હતા? ના. એમના લોહીનો એક રંગ વિદ્રોહનો પણ હતો. એક આક્રોશનો, એક પીડાનો, એક અહંકારનો, એક સમાજિક નિસબતનો ને એક બદતમીજીનો રંગ પણ હતો. રંગોના આ મેઘધનુષ પર એક વેદનાભરી કડવાશ ઝૂલતી રહેતી. સાહિરનો જન્મદિન વિમેન્સ ડેના દિવસે જ આવે છે એ એક યોગાનુયોગ છે, પણ પુરુષકેન્દ્રી ને ભોગવાદી સમાજવ્યવસ્થામાં સ્ત્રી જે અત્યાચાર અને શોષણનો શિકાર બને છે તેને સાહિર જેવી તીખી ને સાચી અભિવ્યક્તિ ભાગ્યે જ કોઈ આપી શક્યું છે. યાદ છે ને ‘ઔરતને જનમ દિયા મરદોં કો મરદોંને ઉસે બાઝાર દિયા’ અને ‘જિન્હેં નાઝ હૈ હિંદ પર વો કહાં હૈ’ ગીતોની વેધકતા?
એક મુલાકાતમાં જાવેદ અખ્તરે કહ્યું હતું કે સાહિર વિરોધાભાસી માણસ હતો, પણ તેના વિચાર અને શબ્દોમાં એક અજબ પારદર્શક્તા હતી. સાહિરના ડ્રોઇંગ રૂમની બાજુમાં એની માનો રૂમ હતો. વાત કરતા કરતા અચાનક સાહિર અચાનક ઊઠીને મા પાસે જાય, ‘મા, મેં કહ્યું તે બરાબર હતું ને ?’ માનો આ જ જવાબ હોય, ‘હા, બેટા, બિલકુલ બરાબર હતું.’ સાહિરની જિંદગીમાં પ્રેમની અહમિયત ઘણી હતી તેમાં ના નહીં, પણ જાણકારો કહે છે કે તેમના ચિત્ત પર અંકિત થયેલા સ્થાયી ભાવ બે જ હતા – મા પ્રત્યે અસીમ પ્રેમ અને પિતા પ્રત્યે અનંત ધિક્કાર. તેમના તમામ સર્જનોના મૂળ આ બેમાં છે.
‘આંખે’ રામાનંદ સાગરની અત્યંત સફળ સ્પાય થ્રીલર ફિલ્મ હતી. આગલા વર્ષે આવેલી ‘ફર્જ’ ફિલ્મે સ્પાય થ્રીલર ફિલ્મની દિશા ખોલી હતી. રામાનંદ સાગરે એક ભવ્ય બિગ બજેટ સ્પાય થ્રીલર બનાવવાનું નક્કી કર્યું અને પ્રમાણમાં નવા ધર્મેન્દ્રને બહુ વિચારપૂર્વક સાઈન કર્યો. સાથે સફળ સ્ટાર માલા સિંહાને લઈ બેલેંસ કર્યું. શૂટિંગ દરમ્યાન ધર્મેન્દ્રની ‘ફૂલ ઔર પથ્થર’ આવી અને સફળ થઈ એટલે સાગરે બજેટ ઓર વધારી દીધું. ‘આંખે’ બૈરુતમાં શૂટ થયેલી પહેલી હિંદી ફિલ્મ હતી. સ્વતંત્ર દેશ માટે ઇન્ટેલિજન્સ સર્વિસિઝ કેટલી અગત્યની હોય છે તે આમાં ખૂબ સારી રીતે બતાવ્યું હતું. આસામની સરહદ પર થતા આતંકવાદી હુમલા પાછળનું ષડયંત્ર પકડવા કામ કરતા એક સ્પાયની બૈરુતમાં હત્યા થાય છે. તેની જગ્યાએ સુનીલ(ધર્મેન્દ્ર)ને મોકલાય છે. ત્યાં તેને મળે છે ભૂતપૂર્વ પ્રેમિકા મીનાક્ષી(માલા સિંહા) અને પ્રિન્સેસ ઝેનબ (ઝેબ રહેમાન). વાર્તા આગળ વધતી જાય છે તેમ મોટા મિશન પર કામ કરનારાઓને પોતાની અંગત લાગણીઓને કેવી રીતે બાજુએ હડસેલી દેવી પડે છે તે સમજાય છે. ‘ગૈરોં પે કરમ’ અને ‘મિલતી હૈ’ આ બન્ને ગીતમાં પમાતી-તરછોડાતી લાગણીઓની અભિવ્યક્તિ છે. ‘મિલતી હૈ’ ગીતમાં એટલે જ પ્રેમના ઈજન સાથે એક હળવી, ન પકડાય એવી ઉદાસીની છાંટ પણ દેખાય છે જે ગીતના આકર્ષણને વધારે છે. આ ગીત લતા મંગેશકરનાં ઉત્તમ ગીતોમાંનું એક છે. દેખાવડા નાયક-નાયિકા, રોમેન્ટિક અપીલ અને જાપાનના ખૂબ સુંદર લોકેશનો – આ એક જ ગીત જોઈએ તો સમજાઈ જાય કે દિગ્દર્શન માટે રામાનંદ સાગરને અને સિનેમેટોગ્રાફી માટે એન. સિંઘને ઍવોર્ડ શા માટે મળ્યો હતો.
સાહિર સાથે રવિનું તેમ એસ.ડી. બર્મન (ચૂપ હૈ ધરતી, ચૂપ હૈ ચાંદ સિતારે), ઓપી નય્યર (માંગ કે સાથ તુમ્હારા), ખય્યામ (આસમાં પે હૈ ખુદા ઔર જમીન પે હમ), મદન મોહન (રંગ ઔર નૂર કી બારાત કિસે પેશ કરું) અને જયદેવ(અભી ન જાઓ છોડકાર)નું બહુ સરસ કોમ્બિનેશન હતું. આમાંના કોઇની પણ વાત એક પુસ્તક માગી લે અને તો ય અધૂરી રહે.
સાહિરની ‘કભી કભી મેરે દિલમેં ખયાલ આતા હૈ કિ ઝિંદગી તેરી તેરી ઝુલ્ફોં કી નર્મ છાંવ મેં ગુઝરને પાતી તો શાદાબ ભી હો સકતી થી, મગર યે હો ન સકા’થી ‘બુઝા દિયે હૈ ખુદ અપને હાથોં મુહબ્બતોં કે દિયે જલા કે, મેરી વફાને ઉજાડ દી હૈ ઉમ્મિદ કી બસ્તિયાં બસા કે’ની સફર વર્ણવવી બિલકુલ સહેલી નથી. અને ‘યે ભોગ ભી એક તપસ્યા હૈ, તુમ ત્યાગ કે મારો ક્યા જાનો? અપમાન રચયિતા કા હોગા, રચના કો અગર ઠુકરાઓગે’ આ શબ્દોમાં પ્રેમનો જે દર્પ છે, ત્યાગ તરફ જે કટાક્ષ છે તે સાહિરની કલમ સિવાય બીજે ક્યાંયથી નીપજે કે ?
રવીન્દ્ર પારેખ
આપણા કેટલાંક ઘરોમાં દીકરી ઉપેક્ષિત છે કે બહેન-ભાઈમાં ઉછેર બાબતે ભેદ રખાય છે, એ ખરું, પણ ઘરની વહુનું શોષણ અનેક સ્તરે આજે પણ થતું રહે છે ને કેટલાક કિસ્સાઓમાં તો જીવ પર પણ જોખમ ઊભું થાય છે, પણ શોષણમાં ફરક પડતો નથી. દહેજને મામલે આપણે અગાઉ કરતાં વધારે જૂનવાણી સાબિત થઈ રહ્યા છીએ. આમ તો લગ્ન વખતે બંને પક્ષે વાતો થઇ જ હોય છે, છતાં લગ્ન પછી વહુનું લોહી પીવાતું જ રહે છે. ‘તું કંઇ નથી લાવી’ એમ કહીને વહુને ટોર્ચર કરાતી હોય છે, તો પિયરથી વહુ પાસેથી અનેક નાની મોટી ચીજવસ્તુઓ મંગાવાતી હોય છે ને તે ન લાવે તો વહુ પર એટલું દબાણ ઊભું કરાય છે કે તેણે આત્મહત્યા કરવી પડે કે પોતાની હત્યા કરાવવા તૈયાર રહેવું પડે. 2026માં પણ આ દૂષણ અટક્યું નથી તે દુ:ખદ છે. એક તરફ ‘નારી તું નારાયણી’ ચાલતું હોય, સ્ત્રી શક્તિની ધજાઓ ફરફરતી રહેતી હોય ને બીજી તરફ દહેજને લીધે 125 સ્ત્રીનો ભોગ લેવાયાના સમાચાર પણ પ્રગટ થતા હોય તો મન ક્ષુબ્ધ થઈ જાય છે. છેલ્લાં વર્ષમાં પણ દીકરીઓ દહેજને મામલે સોળની સંખ્યામાં મૃત્યુ પામી છે. 486 સ્ત્રીઓનાં લગ્ન કે અન્ય કારણોસર અપહરણ થયાં છે. 2025માં અભયમ હેલ્પલાઈન પર 1.68 લાખ કોલ આવ્યા એ જ બતાવે છે કે ગુજરાતમાં સામાજિક હિંસામાં ઉત્તરોત્તર વધારો થતો આવ્યો છે. 2026ના થોડા જ મહિનાઓમાં ઘરેલુ હિંસાના દસેક હજારથી વધુ કેસો નોંધાયા છે. એમ લાગે છે કે ભૌતિક વિકાસથી માનસિકતા બદલાતી નથી. એને નવા વિચારોથી કે કહેવાતા સુધરેલા સમાજથી ફેર પડતો નથી. મિજાજ તો એ જ સામંતી રહે છે. પોલીસમાં 1,926 ફરિયાદો પતિ અત્યાચારની નોંધાઈ છે. કોણ જાણે કેમ પણ પુરુષોનું પત્ની પર આધિપત્ય જમાવવાનું ઓછું થતું નથી. પત્નીઓનો પણ દોષ હશે જ, પણ ઘરેલું હિંસા પત્ની કરતી હોય એવી ફરિયાદો ઓછી જ હશે. ઘણાં બધા કિસ્સા તો પુરુષને નામે ચડેલા છે ને દહેજની માંગણી પત્ની તરફથી તો થતી નથી, તો તેને નામે વધારે કેસ નોંધાય કે પતિને નામે?
૦
સ્ત્રીઓનાં શોષણના બીજા કેવા અખતરા થાય છે તે થોડાં કાલ્પનિક પાત્ર દ્વારા સમજીએ. રીતિ અને મિતેશ એક કાર્યક્રમમાં સાથે થયા ને પ્રેમમાં પડ્યાં. રીતિનું સૌન્દર્ય ને વર્તન મિતેશને એટલું આકર્ષી ગયું કે બંને એકબીજાને પરણી ગયાં. ઘરસંસાર સરસ રીતે ચાલ્યો. વરસેકમાં તો રીતિ માતા બની. દીકરીનું નામ બંનેએ મિતેરી પાડ્યું. બંને વચ્ચેના પ્રેમમાં દીકરી ભાગ પડાવવા આવી હતી. રીતિ તો મિતેરીમય બની ગઈ ને એમાં મિતેશ તરફ ધ્યાન ઓછું અપાતું રહ્યું. મિતેશે શરૂઆતમાં તો બધું ચલાવ્યું, પણ પછી રીતિના મિતેરીમય પ્રેમની તેને ચીડ થવા લાગી. તેણે રીતિને સમજાવવાની કોશિશ કરી જોઈ, પણ રીતિનું મન મિતેરીમાં જ એટલું વ્યસ્ત રહેતું કે ઇચ્છા છતાં તે મિતેશ તરફ ધ્યાન આપી શકતી ન હતી. તે મિતેશની માફી પણ માંગતી, પણ મિતેશ નિરાશ થવા સિવાય કંઇ કરી શકતો ન હતો.
એમાં મિતેશની જ ઓફિસમાં કામ કરતી રીવા કામને લીધે નજીક આવી ને મૈત્રી આગળ વધી. રીતિથી મિતેશનું ટિફિન થતું ન હતું એટલે ટિફિન વગર જ તે ઓફિસે પહોંચતો. ઘણી વાર રીવા ઓફર કરતી ને મિતેશ તેનું ટિફિન થોડા સંકોચ સાથે શેર પણ કરતો. ઘણો વખત ઓફિસના કામને નિમિત્તે મિતેશ ને રીવા વધારે નજીક આવ્યા. બહાર ડિનર માટે કે ફિલ્મ જોવા જવાનું પણ શરૂ થયું એટલે ઘરે આવવાનું મોડું થવા લાગ્યું. રીતિ જમવામાં રાહ જોતી ને મિતેશ જમીને આવ્યો છે, એમ કહીને રૂમમાં ભરાઈ જતો. દીકરી મિતેરીને જોવાનું પણ એને યાદ આવતું ન હતું. ઘરમાં મિતેશનું ધ્યાન ઘટતું ગયું ને રીવા પર ધ્યાન વધતું ગયું. એકવાર તો મિતેશે જ પ્રપોઝ કર્યું, આઈ લવ યૂ. રીવાએ એ વાત હસવામાં ઉડાવી દીધી. જવાબ ન મળવાથી મિતેશ વિચારમાં તો પડ્યો, પણ રીવા મળવાનું છોડી ન શકી.
મિતેશનું બદલાયેલું વર્તન રીતિના ધ્યાનમાં આવ્યું ને તેણે એકવાર સોંસરું જ પૂછ્યું, ‘કોણ છે?’ મિતેશે પણ કહી દીધું કે એ રીવાના પ્રેમમાં છે ને તેની સાથે લગ્ન કરવા ઇચ્છે છે. રીતિને ધક્કો બેઠો, ‘હું દીકરીમાં એટલી ખોવાઈ ગઈ કે તારા તરફ ધ્યાન ધ્યાન ન આપી શકી, હવે દીકરી મોટી થઇ છે તો તું પાછો વળી જા, પ્લીઝ ! આઈ એમ સોરી , ડિયર !’ રીતિ રડી પડી. મિતેશ વધારે ઊછળ્યો ને રોકડું પરખાવ્યું કે હવે ડ્રામા ના કર. તું તારે દીકરી સંભાળ. રીતિ બોલી, ‘એ મારી છે એટલી જ તારી પણ છે. એ રીતે તો એને ઉછેરીને તારું કામ મેં પણ કરી લીધું છે. તારા પર એનો બોજ નથી નાખ્યો, તો હવે તું મને બોજ ન માન. આપણે નવું જીવન શરૂ કરીએ, પણ તું આવું ના કર. તને મારામાં રસ નથી કે હું તને ગમતી નથી એવું છે?’ મિતેશે સાફ સાફ કહ્યું કે તું મને દીઠી નથી ગમતી. આપણે છૂટા પડીએ. રીતિએ બહુ વિનવણી કરી, પણ મિતેશ એક જ વાત બોલતો રહ્યો કે મને તું નથી ગમતી. મને રીવા ગમે છે ને તું અમને પરણવાની રજા આપ. આઈ વૂડ બી હેપ્પી, ઇફ યૂ એલાવ મી ટુ મેરી હર.’
રીતિ રડી પડી, પણ પછી તેણે તરત જ આંખો લૂંછી નાખી, એવા નિર્ધાર સાથે કે હવે મિતેશ માટે ના રડવું. મિતેશને પોતાનો દોષ દેખાતો ન હતો ને ઉપરથી એવો આરોપ મૂકતો હતો કે જરૂર હતી, ત્યારે દીકરીને વહાલી કરી ને એ હવે સમજણી થઈ છે તો મિતેશને શોધવા નીકળી છે. દુ:ખદ એ હતું કે મિતેશને કંઇ ખોટું થયું હોવાનો રજ માત્ર રંજ ન હતો. રીતિએ મનોમન નક્કી કરી લીધું કે હવે રડારોળ કે કાલાંવાલાં ન કરવાં ને માનભેર, સ્વમાનભેર જીવવું.
રીતિએ નક્કી તો કર્યું, પણ એમ કરવું સહેલું ન હતું. તે મિતેશની ખામી શોધવાને બદલે રાતભર એ વિચારતી રહેતી કે પોતાનામાં કોઈ દોષ છે? તેણે એ પણ સ્વીકાર્યું કે દીકરીનાં ઉછેરમાં વધારે પડતી વ્યસ્ત રહી ને મિતેશને બીજે મોં મારવાનું બહાનું મળ્યું, પણ તે સાથે જ તે એ પણ વિચારતી રહી કે પોતાનામાં એવું શું ઘટ્યું કે મિતેશ બીજે ફંટાયો. મિતેશને ફંટાવાના અનેક કારણ હોય તો તે તેનો પ્રશ્ન છે, રીતિએ તો પોતાની જાત તપાસવા માંડી. શરૂ શરૂમાં રીતિએ સમજાવી જોયો, પણ એ તો રીવા સાથે પરણવાની જીદ લઈને બેઠો હતો. રીતિએ કહ્યું પણ ખરું કે રીવા એક પરણેલા પુરુષને પરણવા તૈયાર હતી? મિતેશ એની વાત ઉડાવી દેતો … એક દિવસ મિતેશ ઘરે આવીને રડી પડ્યો. રીવા પણ પરણેલી હતી ને તેનો પતિ નોકરી નિમિત્તે બીજા શહેરમાં હતો. રીવાએ તો મૈત્રી પૂરતો જ મિતેશને સ્વીકાર્યો હતો.
મિતેશે પસ્તાવો કરતા કહ્યું કે તે રીતિને સમજી ના શક્યો ને હવે તે રીતિ જોડે જ રહેવા ઉત્સુક હતો. રીતિએ આગ ઓકતા કહ્યું, ‘આ સારું છે. બૈરીને ગમે ત્યારે લાત મારી શકાય. કોઈ ગમી ગયું તો તેની પાછળ ચાલ્યા ને પછી ત્યાંથી લાત પડી એટલે ફરી જૂના ખીલે બંધાવા આવી જવાનું, પણ મેં નક્કી કરી લીધું છે કે હવે હું એકલી રહીશ.’
– ને રીતિએ ઘર છોડી દીધું.
૦
રીતિ બીજો નિર્ણય લઈ શકી હોત, તે મિતેશને માફ કરી શકી હોત, પણ એ આપણી માન્યતા છે. જેમ એ છે તેમ રીતિને પણ હોયને. તેને લાગ્યું હશે કે આમ કોઈ જોડેની સરખામણીથી બચવું. રડીને જીવવા કરતા પોતાની રીતે જીવવું. કોઈના ઇગોને ન પોષવો. સામેની વ્યક્તિને પણ ખુલાસાઓમાંથી બચાવવી. તેણે બરાડા ન પાડવા હોય કે રડીને દિવસો ન કાઢવા હોય એટલે પણ અલગ રહેવાનું સ્વીકાર્યું હોય. આમ કરીને તે મિતેશને ગિલ્ટ ફીલ કરાવવાનો ઈરાદો પણ ન રાખતી હોય, પણ પોતાની જાત તપાસ કર્યા કરવાનું પણ ઠીક ન લાગતું હોય. તેને લાગતું હોય કે તે થોડી મુક્તિ અને શાંતિ અનુભવે ને તેણે મિતેશથી અલગ રહેવાનું સ્વીકાર્યું હોય તો તે એનો નિર્ણય છે ને એની આપણે કદર કરવી જોઈએ એવું નથી લાગતું?
000