PROFILE

મગન લુહાર

દીપક બારડોલીકર
14-09-2018

‘ના, હું એવો પરાણો નહીં બનાવું. બળદો ય પ્રાણી છે, પથ્થર નથી ! −− મારે ય ઈશ્વરને જવાબ આપવાનો છે. …’

આ શબ્દો હતા, મગન લુહારના. એનો વાસ અમારા ઘર નજીક હતો. કોઢ, ધમણ, એરણ વગેરે પણ ત્યાં જ. સવાર પડે અને ધમણની ધમધમાટી શરૂ થાય. મગન પોતે જ ધમણ ધમે. તણખા ઊડે, જ્વાળા ફૂંફવે અને ત્યાર પછી, ધમણચૂલામાં મૂકાયેલું લોઢું રાતું ચોળ થાય એટલે, તેને એરણ પર ગોઠવી, હથોડા વડે ટીપટીપ શરૂ કરવામાં આવે. આ ટીપટીપ અમે દરરોજ સવારસાંજ સાંભળીએ. ઘડાતા ઘાટ જોઈએ. મજા આવે. ક્યારેક આશ્ચર્ય પણ થતું કે બળબળતા લોઢાના ઘાટ ઘડનારો મગન લુહાર જરાયે ઉગ્ર ન હતો. બલકે શાંત, વિનમ્ર ! તેને કોઈની સાથે લડતાં-ઝગડતાં અમે જોયો ન હતો.

પણ આજે તેનો ચીસ જેવો ઊંચો અવાજ સાંભળ્યો તો અમે ચોંક્યા. જોયું તો એક મૂછાળો રજપૂત, સામાન્ય કરતાં મોટી આરવાળા પરાણા માટે આગ્રહ કરી રહ્યો હતો. અને મગનનો જવાબ હતો, ‘ના, એ નહીં બને ! બિલકુલ નહીં બને ! … મૂંગા પ્રાણીઓ પરના જુલમમાં હું સામિલ નહીં થાઉં … … !’

એ દરમિયાન આવી પહોંચેલા મારા કાકા અહમદે, હકીકત જાણી, તો ગુસ્સો આવ્યો. અને રાતાપીળા થઈ રહેલા રજપૂતને ઠપકો આપતાં કહ્યું, ‘શરમ કર, શરમ ! … જંગલી લાગે છે. જે બળદો તારી ખાતર જાત તોડે છે, તારી જમીનો આબાદ કરે છે, તેમના પર જુલમ કરવો છે ? −− જરાયે દયા નથી આવતી ? −− અરે, મૂરખ, આપણી ખાતર જાત તોડે તેને તો સારું સારું ખવડાવવાનું હોય ! −- ઘોંચવાના નહિ, પોષવાના હોય !’

કાકાના ઠપકાથી એ રજપૂત એવો ભોંઠો પડ્યો કે થોડી વાર પહેલાંનો તેનો રાતો ચહેરો ફીક્કો થઈ ગયો. અને કંઈક બબડતો ને પગ પછાડતો ચાલ્યો ગયો.

કાકા, ભગત જેવા આદમી હતા. મગન લુહાર પણ એ જ દિશાનો રાહગીર. એ બન્નેને સારું બનતું. નવરાશના સમયે તેઓ અલકમલકની, ઇન્સાનિયતની, લોકકલ્યાણની વાતો કર્યા કરતા અને લોકોના એલફેલ દેખીસાંભળી અફસોસ કરતા. કાકાએ મગનને કહ્યું હતું, ‘તારે કોઈથી બીવાની જરૂરત નથી. અમે છીએ. − તું તારો ધંધો બેધડક કર્યા કર.’

મગનને, કાકાની એ હૈયાધારણ ઘણી હતી. અને તેની ધમણ ધમાતી રહેતી હતી.

દિવસભર એરણ ઉપર તેની ટીપટીપ ચાલતી રહેતી. કોઢની બહાર તે ગાડાના પૈડે વાટ પણ ચડાવતો અને તેનું આ કામ અમને અદ્દભુત લાગતું ! ધગધગતી આગમાં વાટને લાલચોળ કર્યા પછી, ચીપિયા વડે ઉપાડીને તેને, તે અને તેનો જોડીદાર પૈડા ઉપર ચડાવતા ! અને ત્યારે પૈડામાંથી નીકળતા ધુમાડા વચ્ચે જે ટીપટીપ થતી અને બૂમો પડતી ત્યારે તો મગન લુહાર કોઈ મોટા કાબેલ ઈજનેર જેવો લાગતો ! … અમે શું જે જોતા તે પોકારી ઊઠતા, ‘વાહ, મગનકાકા, વાહ !’

આ કસબી કામ દરમિયાન, પૈડે ચઢાવાઈ રહેલી વાટ, ક્યારેક તેના સાંધામાંથી એકાએક ઉખડી જતી ! છનન કરતીકને છટકતી ત્યારે તો ભારે ભાંજગડ થઈ જતી ! − અગર પૂરતી સાવધાની ન રાખી હોય કે ચપળતા ન વાપરી હોય તો તો એ છટકેલી વાટ કારીગરના જિસમને જલાવી નાખે !

એવી વાટને પુન: સાંધવી પડતી. ટાંકા લગાવવા પડતા. પૈડા સાથે બંધબેસતી છે કે નહીં તે ચકાસવું પડતું. અને ત્યારે પછી વાટ પૈડે ચઢાવાતી. આ ધકમકમાં ત્રણેક દિવસ લાગી જતા.

હું ઘણું કરીને પાંચમા - છઠ્ઠા ધોરણનો વિદ્યાર્થી હતો ને મગનની કોઢમાં મારી આવજા હતી ત્યારે તેણે, બળબળતી વાટની હડફેટે ચઢેલા, એક કણબીનો કિસ્સો કહેલો. કહેલું : એ કણબી બહુ ચાંપલો ને મોંફાટ હતો. વાટ ગરમ થઈ રહી હતી ને પૈડાને ઠીકઠાક કરવામાં આવી રહ્યું હતું ત્યારે ય તેની બકબક ચાલુ હતી. વગર વિચાર્યું બોલ્યે ચાલ્યો જતો હતો.

અને પછી વાટ તપીને લાલચોળ થઈ ગઈ તો મેં અને મારા કારીગરે ચીપિયા વડે વાટ ઉપાડી. અને પૈડા તરફ પગ ઉપાડ્યા તો ન જાણે શું થયું કે એ કણબી ‘અરે − અરે’ કરતો દોડ્યો. લપસ્યો ને મારા પગ સાથે અથડાયો ! એ સાથે વાટ ચીપિયમાંથી છટકી ને ‘છનન’ કરતીકને કણબીના માથા પાસે પડી !

મગન ‘હાય-હાય’ કરી ઊઠ્યો ! બોલ્યો, ‘એ કદાચ એની માની દુઆ હશે, નહિતર એ કણબીના બચવાની કોઈ તક ન હતી. શેકાઈ જ ગયો હોત … … !’ ને માથું ઝટકવા લાગ્યો.

‘પછી શું થયું ?’ મેં પૂછ્યું.

‘થવાનું શું હતું ?’ મગને કહ્યું, ‘લોકોએ એવા ડામ આપ્યા કે એ કણબી તેની બધી ચાંપલાઈ ભૂલી ગયો. − હવે જ્યારે મને જૂએ છે કે કાન પકડે છે !’

મગનની કોઢમાં ધારિયાં બનતાં. કુહાડા, કુહાડી, કોદાળી, દાતરડાં, ખુરપી, ચાંચવા તથા ખેડૂતોના ઉપયોગની, નાનીમોટી બીજી ઘણી વસ્તુઓ બનતી. તે એક કુશળ - અનુભવી કારીગર હતો. ઈચ્છ્યું હોત તો મોટું વર્કશોપ લઈને બેસી ગયો હોત. શ્રીમંત થઈ ગયો હોત ! પણ નહીં, તે પૈસાવાદી નહીં, એક ભક્તજીવ હતો. તે અકસર કહેતો ય હતો કે આ પેસા તો કંઈ પણ નથી. −− અસલ કમાણી છે ઈશ્વરની યાદ. −− ઈશ્વરનો પ્યાર, કરે બેડો પાર !

પરંતુ એનો અર્થ એ નથી કે તેને ધંધામાં રસ ન હતો. તે આશ્રયી - પરિશ્રમી આદમી હતો. સવારે સમયસર તેની કોઢ ખૂલી જતી. હથોડાની, ઠોકઠાક શરૂ થઈ જતી. ધમણ ધમાતી અને ધમણ જોડેનો ચૂલો ભભૂકતો. અને કમાણી તેની પાસે દોડતી આવતી ! વળી તે હતો એટલો ઉદાર ને એવી માન્યતા ધરાવતો હતો કે, આપણી કમાણીમાં લાચારો − ગરીબોનો ય હિસ્સો હોય છે. કદાચ આ કારણ હતું કે તેને ત્યાં લાચારો, ફકીરો, જોગીઓની અવરજવર ચાલુ રહેતી. તે સૌને કંઈ ને કંઈ આપતો. તે કશા ભેદભાવમાં માનતો ન હતો. માણસાઈમાં શ્રદ્ધા હતી. કહેતો ય હતો :

જૂઠ્ઠી છે સૌ જાતજમાત
સૌથી ઉત્તમ માનવવાદ !

મગન લુહાર આજે નથી. અલબત્ત, તેની કોઢ છે. કામકાજની ભરમાર છે. પરંતુ મગનના સમયમાં, આ કોઢમાં, જે મીઠી સુવાસ હતી, તે આજે નથી.
મગનના અવસાનને વર્ષો થયાં, તેનો દેહ ખાક થઈ ગયો છે. પણ કોઈકે કહ્યું છે એમ દેહ માટીમાં ભળી જાય છે, પણ માણસનું સદાચરણ સદ્દચારિત્ર્ય અને માણસાઈ મરતાં નથી.

માણસ નથી હોતો, પણ તેની સારાઈ, સત્કાર્યોની હળવી - હળવી સુવાસ આપણી આસપાસ વ્યાપતી રહે છે !

“પુષ્પ કરમાઈ શકે છે
ખુશબૂ કરમાતી નથી !”

11, Croston Terrace, Ayres Road, Old Trafford MANCHESTER M16 7FD [U.K.]

Category :- Profile

હઠીસિંઘ

દીપક બારડોલીકર
30-08-2018

નામ હતું હઠીસિંઘ : કદાવર - પુષ્ટિવાન આદમી. જુઓ તો, પુસ્તકોમાં જોયેલી રાણા પ્રતાપની છબી સાંભરી જાય ! ભરાવદાર ચહેરો અને મૂછો પણ રાણા જેવી !

બારડોલી નજીક બમરોલી ગામના એ જમીનદાર, મોટા ખેડવાયા. અને ગામની પટલાઈ પણ એમને હસ્તક હતી. આથી લગભગ દરરોજ બારડોલીની મામલતદાર કચેરીમાં તથા પોલીસ ઓફિસમાં તેમના મજબૂત પગલાં પડતાં. કહે છે કે તેમણે પટલાઈની વ્યવસ્થા એવી કરી હતી કે બમરોલી ને અતરાફનાં ગામોમાં ચોરીચકારી કે અન્ય ગુનાના બનાવો જવલ્લે જ બનતા.

હઠીસિંઘ, જેવા કદાવર ને ટટ્ટાર હતા એવો જ તેમનો ભૂરિયો ઘોડો પણ રૂઆબદાર, પાણીદાર ! અહીં હઠીસિંઘ ઘોડો પલાણે કે ત્યાં બારડોલી સામું દોડતું આવે ! અને મીંઢોળા નદી વળોટ્યા પછી ગામની પાકી સડક ઉપર તો એ ઘોડો ઘૂઘરી છમકાવતો એવી રવાલ ચાલે કે રાહદારીઓ, બે ઘડી ઊભા રહીને, ઘોડાને અને તેના અસ્વારને જોયા કરે !

પોલીસ-લફરાં ને કચેરીનાં કામકાજ પતાવ્યા પછી તે આવે શાકમાર્કિટ તરફ. ઘોડો તેમની પાછળ હોય, નસકોરાં બોલાવતો. અહીં એ રજપૂત જમીનદારનો મુકામ હોય, બારડોલીના મશહૂર ફરસાણવાળા મંગુભાઈ ઝીણાભાઈની વિશાળ દુકાનમાં. અહીં તેમનાં ટેબલખુરસી નિશ્ચિત હતાં. હઠીસિંઘ અહીં મગજ-બરફી, સેવચેવડાનો નાસતો કરે, ચા પીવે અને ઉપલી બજારમાં આવે. ઘોડો તેમની પાછળ હોય. લગામ તેમના ખભે પડેલી હોય ! − − અહીં તો કશી ખરીદી કરે નહીં. પણ એક ચોક્કસ દુકાને શેઠિયાને સત્તાવાહી અવાજે કહે, ‘કાલે ચાકર આવશે, તેને જરૂરી માલસામાન બાંધી આપજો.’ અને ઘોડો પલાણી રવાના થઈ જાય, બમરોલી તરફ નહીં, રેલવે સ્ટેશન તરફ.

સ્ટેશનને રસ્તે તેમને બારડોલીના એક મોટા જમીનદાર યુસૂફ ગબા મળે. ભારે જાંબાઝ જોશીલા આદમી. પક્કા કૉન્ગ્રેસી. નાકરની લડાઈ વખતે નમતું નહીં જોખવા બદલ તેમની જમીનો, સરકારે ખાલસા કરી, હરાજ કરી નાખી હતી, તો પણ તે એકના બે થયા ન હતા. આ બન્ને ઘોડેસવાર − દિલાવર જવાનો સીમની, જમીનજાગીરની વાતો કરતા રેલવે સ્ટેશને જતા, પ્લેટફોર્મ પર થોડું ટહેલતા અને પાછા વળી જતા.

આ હઠીસિંઘ દેખાવે લાગતા હતા ખાસા કઠોર-કરડા. પણ માંહ્યલો હતો મલમલ - શો મુલાયમ. કોઈ દુખ્યાભૂખ્યાને જોતા તો તેના રોટલાનો પ્રબંધ કરાવી આપતા. અગર કોઈ ભિક્ષાર્થી બ્રાહ્મણ મળી જતો તો તેને હવેલીએ લઈ જતા અને ચાકરને કહેતા, ‘અલ્યા મોહન, આ મહારાજને ભાથું બંધાવી આપ. કસર રહેવી ન જોઈએ. − − અને સાંભળ, તું ય કંઈ આપ, મહારાજને કે ઈશ્વર રાજી થાય ને તારા છાપરામાં ત્રિજું માણસ આવે … !’ − અને તે ખૂબ હસતા ! − મોહનનું ય મોં મલકી જતું.

આ હઠીસિંઘ સાથે અમારી, યાને મારી તથા મારા વ્યાયામવીર મિત્ર રતનજી ઢીમર સાથે ઘણી સારાસારી હતી. અમે દર અઠવાડિયે ત્રણચાર વાર, સાંજના સમયે, બારડોલીથી બમરોલી સુધી દોડ લગાવતા. અને બમરોલી જઈએ એટલે હઠીસિંઘની હવેલીને તો સલામ ભરવી જ પડે. અગર હઠીસિંઘ હાજર હોય તો - તો ખાનપાન વિના પાછા જવા ન દે. અને તે ન હોય તો પણ ઉકાળેલા, બદામ-પિસ્તાવાળા, દૂધના ગ્લાસ પીધે જ છૂટકો. એ વગર જવાય જ નહીં. જઈએ તો બીજે દિવસે હઠીસિંઘની ધારદાર નારાજગીનો સામનો કરવો પડે !

હઠીસિંઘ ક્યારેક મજાકમાં અમને આમ પણ કહેતા, ‘તમે બન્ને સગા ભાઈ લાગો છો !’

અમે સવાલ કરતા : ‘તમે શા આધારે આમ કહો છો ? છે કશો તર્ક ?’

જવાબ મળતો : ‘તમારાં નામ એવાં છે, મૂસાજી - રતનજી ! પાછા ગાઢ મિત્રો !’

‘હા, એ બરાબર ! − મિત્ર એટલે ભાઈબંધ, બિરાદર, યાર, ખેરખાહ, ચાહક, સાથી, જોડીદાર, સોબતી … ’

‘એ રીતે તો હું ય તમારો ભાઈ થયો ને ?’

‘બેશક. પણ બેફીકર રહેજો, અમે તમારી મિલકતોમાંથી ભાગ નહીં માગીએ !’

અને હઠીસિંઘ એવું હસતા કે શેરી પડઘી જતી !

હઠીસિંઘની દિલાવરીનો અંદાજ આ પરથી આવી શકે છે કે ધાડપાડું ય તેમનાથી થડકતા. કહે છે કે એક વાર બમરોલી પડખેના એક ગામ પર ચઢી આવેલી એક ડાકુટોળકીને બંદૂક વડે તેમણે મારી ભગાવી હતી. કહે છે કે ત્યાર પછી કોઈ ડાકુટોળકી એ દિશામાં ફરકી ન હતી.

આ દિલાવર આદમી વ્યાયામવીર ન હતા, પણ વ્યાયામનું તેમને ઘણું આકર્ષણ હતું. અને આ કારણ હતું કે તેઓ ક્યારેક ક્યારેક અમારું કુસ્તીદંગલ જોવા આવતા હતા. અખાડામાં અમે દાવપેચની અજમાયશ કરતા, જોમજુસ્સો જમાવતા, ઊઠાપટક કરતા, અખાડો ધમધમતો ને એનો નશો હઠીસિંઘને ચડતો ! તે પોકારી ઊઠતા : ‘હે શાબાશ ! છે ને સિંહના બચ્ચા ! અગર બધા યુવાનો આવા હોય તો વિદેશીઓની મજાલ નથી કે અહીં રાજ કરે !’

અને એ દિવસે અમારી દિવાળી થઈ જતી ! મંગુ ઝીણાને ત્યાંથી મીઠાઈ હોય, ફરસાણ હોય, કેસરિયું દૂધ હોય અને ગામા, ઈમામબક્ષ, કલ્લુ, કિકરસિંઘ વગેરે વિખ્યાત પહેલવાનોની વાતો … ! ગોરા ઝેબિસ્કોને ગામાએ પછાડ્યાનો કિસ્સો સાંભળીને તો હઠીસિંઘ તાળી પાડી ઊઠતા ! અને પૂછતા, ‘આ ગામા ક્યાંનો?’

‘એ પંજાબનો.’ હું અભ્યાસના આધારે કહેતો. પતિયાલાના રાજાનો આશ્રિત હતો. ઈમામબક્ષ એનો ભાઈ. − − કિકરસિંઘ પણ પંજાબનો. કલ્લુ દિલ્હીનો. વડોદરે પણ એક વિખ્યાત પહેલવાન હતો - રમજુ. એ ગાયકવાડ મહારાજાનો આશ્રિત હતો. ખાસો રૂઆબદાર આદમી. તસ્વીરમાં તો મહારાજા જેવો લાગે !’

હઠીસિંઘ સાથે અમારો સંપર્કસંબંધ 1946 સુધી રહ્યો હતો. ત્યાર પછી એક તરફ એ રજપૂત જમીનદાર કેટલીક સરકારી ભાંજગડમાં પડ્યા હતા તો બીજી તરફ અમારો અખાડો બંધ થઈ ગયો હતો, અમને સેવાદળે ઉપાડી લીધા હતા અને ત્યાર પછી ધંધારોજગારે એવા વેરવીખેર કર્યા કે અમે એકબીજાનાં મોં જોવાને વલખી ગયા ! જીવ્યા મર્યાના વાવડને ય તરસતા રહ્યા !

•••

વિખ્યાત ઉર્દૂ સાયર બશીર બદરના આ અશઆર સાંભરે છે :

‘યારો નયે મોસમ ને યે અહસાન કિયે હૈં
અબ યાદ મુઝે દર્દ પુરાને નહીં આતે

ઉડને દો પરિન્દોં કો અભી શોખ હવા મેં
ફિર લૌટ કે બચપન કે ઝમાને નહીં આતે’

11, Croston Terrace, Ayres Road, Old Trafford MANCHESTER M16 7FD [U.K.]

Category :- Profile