PROFILE

‘ગરીબોના બેલી’ હાજીભાઈ દેદા

મેતર અબ્દુલકાદર કાસમભાઈ
02-05-2018

કૌટુંબિક પરિસ્થિતિ :

હાજીભાઈના પિતા હાસમભાઈ જેમલભાઈ દેદા અને તેમના બે ભાઈઓ અને બે બહેનો જૂનાગઢ જિલ્લામાં ગીર માધુપુરમાં માલધારી હતા. ગાય-ભેંસોના માલિક હતા. તેના પર જીવનનિર્વાહ ચાલતો હતો. હાસમભાઈ સ્વભાવે ઉગ્ર હતા. લીલીગીરમાં પશુપાલનના વ્યવસાયની અનુકૂળતાને લીધે તેઓ સારા પ્રમાણમાં દૂધાળાં ઢોર રાખીને માલઘાટનું જીવન સંતોષપૂર્વક વ્યતિત કરતા હતા. એ દરમ્યાન તેમના પરિવાર અને બીજા માલધારી વચ્ચે ઘર્ષણ થતાં સ્વમાનભેર જિંદગી જીવવા નવાબનું રાજ છોડી જામનગરમાં આવીને વસવાટ કર્યો.

આ ગાળા દરમ્યાન તા. ૭-૦૫-૧૯૩૯ના રોજ જામનગરમાં લાલપુર રોડ, જ્યાં બાળ અદાલત છે ત્યાં, હાજીભાઈનો જન્મ થયો. જામનગરમાં સ્થિર થવા સંઘર્ષ કરતા આ કુટુંબની આર્થિક સ્થિતિ વિકટ હતી. આવા નબળા સંજોગોમાં હાજીભાઈનો ઉછેર થયો. માત્ર છ વર્ષની ઉંમરે બટનના કારખાનામાં બાળમજૂર તરીકે સંઘર્ષયાત્રા શરુ કરી હતી. હાજીભાઈ શાળાકીય શિક્ષણથી વંચિત રહ્યા, પરંતુ વાચનનો શોખ આજીવન રહ્યો.

૧૩ વર્ષની ઉંમરે હર્ષદ મિલમાં નોકરીએ લાગ્યા. ઈ.સ. ૧૯૫૩માં હાજીભાઈ લગ્નબંધનથી જોડાયા. તલાલાગીરના સુમારભાઈ ઈબ્રાહીમ જમીનદારના પુત્રી હવાબહેન સાથે લગ્ન કર્યા. નાની ઉંમર, આર્થિક ઉપાર્જનની જવાબદારી, લગ્નજીવનની જવાબદારી છતાં કામદારોના હક્ક માટે હર્ષદ મિલ કામદાર યુનિયનમાં સક્રિય થયા. કામદારોના હક્કો માટે ભૂખ હડતાલમાં જોડાયા. માલિકોએ દમન કર્યું. ધરપકડ કરાવી, પરંતુ હાજીભાઈ ડર્યા નહીં.

આ દરમ્યાન ઈ.સ. ૧૯૫૪માં પોરબંદરમાં વજુભાઈ શુક્લના અધ્યક્ષસ્થાને કામદારોનું સંમેલન યોજવામાં આવ્યુ હતું. આ સંમેલનમાં મહાન અભિનેતા પૃથ્વીરાજ કપૂરે હાજરી આપી હતી. આ બધા  આગેવાનોનાં ભાષણો તથા વિચારોથી હાજીભાઈ ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા. નવા ઉત્સાહ અને ધગશથી જામનગરમાં શાંતિલાલ વસાની આગેવાની હેઠળ વેચાણવેરાની લડતમાં ભાગ લીધો. તે સમયે કોમી રમખાણો થતાં શહેરમાં શાંતિ સ્થાપિત થાય તે માટે બનતા તમામ પ્રયાસો કર્યા. શાંતિલાલ વસા, ભીખુભાઈ વાઘેલા અને અન્ય ૫૦ કામદારોના સમૂહ સાથે જામનગરમાં શેરી-ગલીઓમાં ફરીને શાંતિ-ભાઈચારા-કોમી એખલાસના નારા સાથે ભાઈચારો સ્થાપવા મહત્ત્વનો ફાળો આપ્યો હતો.

ઈ.સ. ૧૯૫૬માં વુલનમિલમાં નોકરી મળી. આ ગાળા દરમ્યાન હાજીભાઈના સસરા અને સાળાનાં તલાલાગીરમાં મૃત્યુ થયાં, આથી હાજીભાઈએ ત્યાં જવું પડ્યું. હાજીભાઈના નાના ઈબ્રાહીમ સુલેમાન કે જેઓ હવાબહેનના દાદા થાય, તેમણે પોતાની તમામ માલ-મિલકત, પોતાની જમીન બધું જ હાજીભાઈ તથા હવાબહેનનાં નામ કરી આપ્યું. આથી તલાલાગીરમાં રહેવાની ફરજ પડી. ત્યાં ખેતી સંભાળવાનું શરૂ કર્યું, પરંતુ આ કામદારોના ઉત્થાન માટે કંઈક કરી છૂટવાની ભાવના માટે હાજીભાઈ જામનગર પરત આવ્યા. વુલનમિલની નોકરી ગુમાવી, પણ ઈ.સ. ૧૯૫૭માં બ્રુક બોન્ડ ઇન્ડિયામાં નોકરીમાં જોડાયા. ત્રણ મહિના બાદ કાયમી થયા. કામદાર યુનિયનની ચૂંટણી થતાં બ્રુક બોન્ડ કામદાર યુનિયનના વર્કિંગ પ્રેસિડેન્ટ તરીકે ચૂંટાઈ આવ્યા. આથી તેઓ બ્રુક બોન્ડ કામદારના હિતો માટે ઘણી જ પ્રવૃત્તિઓ કરતા રહ્યા.

૧૯૫૯માં મહાગુજરાતની લડત વધુ ઉગ્ર બની. જેલ ભરો આંદોલનનો નારો બુલંદ બન્યો. જામનગરમાંથી હાજીભાઈના પ્રથમ પત્ની હવાબહેન, સુંદરબહેન ગાંધી, સારાબહેન ઓસ્માણ રૂંઝાએ જામનગર મહિલા પાંખનું પ્રતિનિધિત્વ કરી, ૧૪૪ની કલમનો ભંગ કરી ધરપકડ વહોરી લીધી. આ બધી બહેનોને રાજકીય કેદી તરીકે અમદાવાદની સાબરમતી જેલમાં લાવવામાં આવી. આમ મહાગુજરાતની લડતમાં ભાગ લીધેલ બહેનોને આ લડતે કાંઈક નવી જ પ્રેરણા આપી, નવી દિશા મળી, સ્ત્રીઓમાં જાગૃતિ લાવવાની અને સ્ત્રીઓના ઉત્કર્ષ, હક્ક, અધિકાર માટે કાર્ય કરવાની તમન્ના જાગી. પરિણામે હર્ષદમિલની ચાલીમાં મીટિંગો ભરાવા લાગી. રાત્રિ ક્લાસ સ્ત્રી શિક્ષણ માટે શરૂ કર્યા. આવી પ્રવૃત્તિઓને વેગ મળે તે માટે હાજીભાઈએ તલાલાગીરની જમીન-મિલકત વેચી નાખી.

ઈ.સ. ૧૯૬૦માં હાજીભાઈએ બ્રુક બોન્ડ કામદાર ક્રેડિટ કો-ઓપરેટિવ સોસાયટીની રચના કરી ત્યારે હવાબહેન દેદાએ તે સમયે રૂ. ૨૦૦૦/- કો-ઓપરેટિવ સોસાયટીની સ્થાપના માટે હાજીભાઈને આપ્યા હતા. આથી જ મંડળીના લાભ માટે કામદારો વ્યાજની ચુંગાલમાંથી છૂટ્યા હતા, અને વધારે પ્રમાણમાં સહાય મેળવતા થયા હતા.

ઈ.સ. ૧૯૬૨માં ચીનના સરહદી વિવાદના કારણે સામ્યવાદી પક્ષનું વિભાજન થયું. સામ્યવાદી પક્ષ અને માર્ક્સવાદી પક્ષના બે ભાગ થયા. હાજીભાઈ માર્ક્સવાદી સામ્યવાદી પક્ષમાં જોડાયા. તેમની સાથે બ્રુક બોન્ડ કામદાર યુનિયનના આગેવાનો તથા મેમ્બરો જોડાયા, ત્યારે ગુજરાત તથા જામનગરમાંથી મોટાભાગના માર્ક્સવાદી સામ્યવાદી પક્ષમાં જોડાયા.

આ જ સમયમાં માર્ક્સવાદી સામ્યવાદી કાર્યકર્તાઓની ધરપકડનો દોર શરૂ થયો. ગુજરાતમાંથી આગેવાનોની ધરપકડ થઈ. હાજીભાઈ દેદાની ધરપકડ માટે પણ તપાસ થઈ. બ્રુક બોન્ડના લીગલ એડવાઈઝર વાઘવાણી સાહેબે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે હાજીભાઈ કોઈ હાનિકારક પ્રવૃત્તિઓમાં સંડોવાયેલ નથી. માત્ર યુનિયનની કાર્યવાહી શાંતિપૂર્વક કરે છે તેવું LIBને જણાવ્યું હતું.

૧૯૬૫માં જામનગરમાં બ્રાસ ઉદ્યોગનો ખૂબ જ વિકાસ થયો. તેમાં કામ કરતા કામદારોની નોકરીની કોઈ સલામતી ન હતી. કાયદાનું પાલન થતું ન હતું. હક્ક રજા, બોનસ, અકસ્માત વળતર મળતું ન હતું. કામદારોને ઓછું વળતર આપી માલિકો શોષણ કરતા હતા. આથી હાજીભાઈએ બ્રાસ ઉદ્યોગના કામદારોને સંગઠિત કર્યા.

૧૯૬૬માં કામદારોની હડતાલ પડી. એ ઐતિહાસિક બની ગઈ. માલિકો કામદારોને કોઈ પણ લાભ આપવા તૈયાર ન હતા. બ્રાસ ઉદ્યોગના નાના મોટા આશરે ૨,૦૦૦ કારખાનાઓના ૧૫ થી ૨૦ હજાર કામદારો રોજી મેળવતા હતા. તે બધાના હિતનો પ્રશ્ન હતો. માલિકો સંગઠિત થઈને કામદારોને દબાવતા હતા. તે સમયે કારખાનાના માલિકોના આગેવાન તરીકે કેશુભાઈ ધનાણી મુખ્ય હતા.

હડતાલ તોડી પાડવા પૂરા પ્રયત્નો થતા હતા. આ ૧૫ થી ૨૦ હજાર અસંગઠિત અને અભણ કામદારોને સંગઠિત કરવાનું ભગીરથ કાર્ય મુશ્કેલરૂપ હતું. તે સમયે જામનગરના કડક પોલીસ ઓફિસર (DCP) તખુભા રાણા હતા. કામદારોમાં ગભરાટ હતો. સભા, મીટિંગો ભરવી મુશ્કેલ હતી, ત્યારે જામનગરના અગ્રણી મુસ્લિમ નેતા બાવન જમાતના આગેવાન શેઠ જનાબ અલ્લારખા હશન હમીરકાએ હાજીભાઈને ખૂબ જ સાથ-સહકાર આપ્યો હતો. ઈદ મસ્જિદના ગ્રાઉન્ડમાં સભા ભરવાની સલાહ આપી હતી. આથી હાજીભાઈ રોજ સાંજે મીટિંગ કરતા. રાત્રિના સમયે દરેક વિસ્તાર, ગરીબ વિસ્તાર તથા આજુબાજુના ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં ગ્રુપ મીટિંગો ભરતા અને હડતાલને સફળ બનાવવાનું સફળ આયોજન કરતા. છેવટે જામનગર નગરપાલિકાના પ્રમુખ લીલાધરભાઈ પટેલની મધ્યસ્થીથી વિવાદનું સમાધાન થયું હતું. આથી કામદારોનો પગારવધારો, ભઠ્ઠી કામદારોના કાસ્ટીંગ કામ વળતરમાં વધારો થયો હતો. તેમ જ કોઈ પણ જાતનું શોષણ ન થાય તેવા પ્રશ્નોનો નિકાલ થતાં ૧૦ હજારથી વધુ કામદારોનું વિજય સરઘસ હાજીભાઈ દેદાના નેજા હેઠળ નીકળ્યું હતું અને કામદારોએ વિજય ઉત્સવ મનાવ્યો હતો.

ઈ.સ. ૧૯૬૯માં કોંગ્રેસનું વિભાજન થયું હતું. જામનગરમાં તે સમયના જિલ્લા કોંગ્રેસ (આઈ)ના કન્વીનર કે.ટી. વ્યાસે હાજીભાઈનો સંપર્ક કરી વિશાળ પ્રમાણમાં કામદારો તથા સમાજના બહોળા વર્ગના આગેવાનોને સાથે લઈ કોંગ્રેસમાં જોડાયા હતા. ૧૯૬૯થી ૧૯૭૧ના સમયે કોંગ્રેસની જુદી જુદી પાંખ હરિજન સેલ, લઘુમતી સેલ, સેવાદળ, યૂથ કોંગ્રેસ તથા મહિલા સેલ તમામમાં કામદાર આગેવાનોને સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું.

૧૯૭૧માં ભારત-પાક. યુદ્ધના સમયમાં બાંગ્લાદેશના શરણાર્થીઓને જીવન જરૂરિયાતની ચીજવસ્તુઓ, કપડાં-લતાં, ખોરાક વગેરેની વ્યવસ્થા કરી હતી.

ઈ.સ. ૧૯૭૩માં મજૂર સેવા સંઘના કાર્યાલયનું ઉદ્દઘાટન કરવામાં આવ્યું. ૧૯૭૫માં રાજકીય પરિસ્થિતિ વણસતા દેશમાં કટોકટી લાદવામાં આવી હતી, ત્યારે જામનગર જિલ્લા કોંગ્રેસ પ્રમુખ કે.પી. શાહ હતા. તેઓની આગેવાની હેઠળ લોકજાગૃતિ કેળવવા પદયાત્રાઓ કરવામાં આવી હતી. જેમાં હાજીભાઈ જોડાયા હતા. આથી સમાજના પ્રશ્નોને વધારે સમજી શક્યા હતા. જેથી મજૂર સેવા સંઘ(ઇન્ટુક)ની પ્રવૃત્તિઓએ ખૂબ વેગ પકડ્યો હતો. પોર્ટ, સોલ્ટ ઉદ્યોગ, મીઠાપુર-દ્વારકા-ખંભાળિયા ઓઈલ મિલ ઉદ્યોગ, શિપિંગ કંપની જેવા સંગઠિત અને અસંગઠિત વિભાગના કામદારો મોટા પ્રમાણમાં ઇન્ટુકમાં જોડાયા. જેની આગેવાની હાજીભાઈ દેદાએ લીધી હતી.

૧૯૭૭ના અરસામાં ફરીથી બ્રાસ ઉદ્યોગમાં કામદારોના હક્ક, હિસ્સા અને અધિકારોની માંગણી અંગે અસંતોષ પેદા થયો. ઔધોગિક શાંતિ ડહોળાય તેવા સંજોગો પેદા થયા. બ્રાસ ઉદ્યોગના માલિકોએ પીસ-રેટ (ઉધડ કામ)ની મજૂરીમાં વધારો ન કરવા, ભાવ વધારાનો લાભ ન આપવા, હક્ક હિસ્સા આપ્યા વગર છૂટા કરી દેવા જેવાં પગલાં લીધાં. આની સામે પણ હાજીભાઈ દ્વારા ઇન્ટુક મારફત ઉપરોક્ત માંગણીઓ સાથે આંદોલન છેડવામાં આવ્યું. લડત ચાલુ થઈ, હડતાલ પડી, ૫ હજાર કારખાના અને ૨૫ હજાર કામદારોને અસર કરતા પ્રશ્નોને લઈ લડત શરૂ થઈ. આ લડતમાં જાણીતા વકીલ લીલાબહેન ત્રિવેદી અને જનકસિંહ જાડેજાનો સાથ-સહકાર મળી રહ્યો. સભા-સરઘસ-ભૂખ હડતાલ જેવા કાર્યક્રમો થયા. પરિણામે લેબર ઓફિસર ગુસાઈ સાહેબની દરમ્યાનગીરીથી કામદારોની માંગણીનો સ્વીકાર થયો. કામદારો અને માલિકો વચ્ચે સમાધાન થયું અને લડતનું પરિણામ સારું આવ્યું હતું.

સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ :

ગુજરાતમાં તે સમયે શ્રમજીવીઓના હિતરક્ષક મુખ્યમંત્રી તરીકે માધવસિંહ સોલંકી હતા. પછાત તથા આદિવાસીઓના હમદર્દ જીણાભાઈ દરજી કાર્યરત હતા. તે સમયમાં જ ગુજરાત સરકારે બક્ષીપંચના અહેવાલનો સ્વીકાર કર્યો. આ સંદર્ભમાં જામનગર જિલ્લાના જામખંભાળિયામાં સૌ પ્રથમ મીટિંગ સચિવ પ્રેમશંકરભાઈના અધ્યક્ષસ્થાને મળી હતી. તેમાં જામનગરની બધી પછાત જાતિના આગેવાનો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. તે મીટિંગમાં જ જામનગર જિલ્લા બક્ષીપંચ સેવા સમાજની રચના કરવામાં આવી હતી. જેના પ્રમુખ તરીકે હાજીભાઈ દેદાની સર્વાનુમતે નિમણૂક કરવામાં આવી હતી. આથી પછાત જાતિના લોકોને જાગૃત કરવા તથા બક્ષીપંચથી મળતા લાભો મેળવવા માટે સરકારની જુદી જુદી યોજનાઓ વિશે વિગતવાર માહિતી આપવા હાજીભાઈએ ખૂબ જ પ્રયત્નો કર્યા હતા. આથી જીણાભાઈ દરજી સાથે સંપર્ક ખૂબ વધ્યા અને તેઓની વિચારસરણી અને પ્રેરણાથી હાજીભાઈ ગાંધીવાદી વિચારધારા તરફ ઢળ્યા. આથી સામ્યવાદીને બદલે માનવતાવાદી, ગરીબોના બેલી તથા હમદર્દ તરીકે માનવતાવાદી કાર્ય તરફ ઢળ્યા.

ઈ.સ. ૧૯૮૪ થી ૧૯૮૯ના વર્ષો દરમ્યાન સામાજિક પ્રવૃત્તિ, કામદાર પ્રવૃતિ, તથા ઝુંપડપટ્ટી, બક્ષીપંચ, રાજકીય અને સહકારી પ્રવૃતિઓને વધારે વેગ આપવા ખૂબ જ જહેમત ઉઠાવવા લાગ્યા.

તે સમય દરમ્યાન જામનગર ઝૂંપડા સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી. તેના પ્રમુખ તરીકે હાજીભાઈએ ગરીબ, આર્થિક રીતે નબળા વર્ગના લોકોને રોજી, રોટી, રહેઠાણની સગવડ મળી રહે તે માટે સરકારમાં જે તે વિભાગમાં જોરદાર રજૂઆતો કરી હતી. જેનાથી લાખો રૂપિયાની સબસીડીનો લાભ જામનગરના લોકોને મળ્યો હતો.

૧૯૯૦માં જામનગર જિલ્લાને લેબર કોર્ટ મળી. જેનું ઉદ્દઘાટન ગુજરાત રાજ્યના નાયબ મજૂર પ્રધાન ઠાકોરભાઈ નાયકના હસ્તે કરવામાં આવ્યું અને પ્રથમ જજ તરીકે ભટ્ટસાહેબ નિમાયા હતા. આ કામગીરી બજાવવામાં હાજીભાઈનો મહત્તમ ફાળો રહ્યો હતો. ૧૯૯૨માં પ્રથમ લોક અદાલત જામનગર ખાતે થઈ. જેમાં કામદારો, મજૂરોના વધારે ને વધારે કેસોનો નિકાલ, હાજીભાઈના યુનિયનના કામદારોના સમાધાન થયા હતા. આ રીતે પ્રથમ લોક અદાલત હાજીભાઈના પ્રયાસથી સફળ થઈ હતી.

૧૯૯૫માં સૌરાષ્ટ્રના મુસ્લિમ બુદ્વિજીવીઓનું એક સંમેલન હાજીભાઈએ બોલાવ્યું હતું. આ સંમેલનમાં સૌરાષ્ટ્રના આગેવાનોએ મુસ્લિમ સમાજમાં રહેલા કુરિવાજો, શેક્ષણિક જ્ઞાનનો, આરોગ્ય વિષયક તથા સહકારી પ્રવૃત્તિનો અભાવ વિષે સૌએ પોતાનાં મંતવ્ય આપ્યાં હતાં. આ આગેવાનોનાં પ્રવચનોમાંથી જામનગરના આગેવાનોને સહકારી પ્રવૃત્તિની પ્રેરણા મળી હતી.

૧૯૯૭માં ધી પ્રગતિ ક્રેડિટ કો. ઓ. સોસાયટી લિ.ની સ્થાપના કરવામાં આવી. જેના પ્રથમ પ્રમુખ તરીકે જનાબ એમ.ડી. લોહાની સાહેબને જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી. ઉપપ્રમુખ તરીકે હાજીભાઈ દેદા અને મેનેજિંગ ડાયરેક્ટર તરીકે અલ્લારખાભાઈ સુથારની નિયુક્તિ કરવામાં આવી હતી.

સહકારી કાયદાના અનુભવી હાજીભાઈ દેદાએ સોસાયટી રજિસ્ટર કરવા માટેની કાર્યવાહી સહકારી કાયદા મુજબ કરી. તમામ મંડળીના નો-ઓબ્જેક્શન સર્ટિફીકેટ (NOC) મેળવ્યા હતા. હાજીભાઈ બ્રુક બોન્ડની સહકારી પ્રવૃત્તિના ક્ષેત્રે વર્ષોથી કાર્ય કરતા હતા અને સહકારી આગેવાનોથી પરિચિત હતા. આથી સોસાયટી રજિસ્ટર કરાવવામાં ઘણું આસાન થઈ શક્યું હતું. શરૂઆતમાં હાજીભાઈ ઉપપ્રમુખ હતા, પરંતુ ત્યાર બાદ પ્રમુખ તરીકેની જવાબદારી સંભાળી, જે સોસાયટી આજે કરોડો રૂપિયાનું ટર્નઓવર કરે છે. શરૂઆતમાં ૧૨૭ સભ્યોથી શરૂ કરવામાં આવેલી સોસાયટી આજે ૧,૩૦૦ જેટલા સભ્યો ધરાવે છે. તેથી મંડળીએ ખૂબ જ પ્રગતિ કરી છે. જામનગર જિલ્લામાં આ સોસાયટી સહકારી ક્ષેત્રે આગળ પડતું નામ ધરાવે છે. જામનગર જિલ્લા ક્ષેત્રે સારી કામગીરી બજાવવા માટે ગુજરાત રાજ્ય સહકારી સંઘના અધ્યક્ષ ઘનશ્યામભાઈ અમીને ૨૦૧૦માં પત્રથી હાર્દિક અભિનંદન આપેલ અને ધી પ્રગતિ ક્રેડિટ કો. ઓ. સોસાયટી લિ.ને તૃતીય શિલ્ડ અને પ્રશસ્તિપત્ર એનાયત થયેલ છે. જે લઘુમતી સમાજ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી મંડળીને ખૂબ જ પ્રોત્સાહન પૂરું પાડે છે.

હાજીભાઈના પ્રયત્નોથી સોસાયટીની વેલ્ફેર યોજનાઓ, સભાસદોના કલ્યાણ માટે મૃત્યુ સહાય અને આરોગ્ય સહાય તથા ધિરાણ લેનાર સભાસદ ગુજરી જાય તો તેના વારસદારોને રૂપિયા ૧૦ હજારની સહાય આપવામાં આવે છે. સભાસદોનાં બાળકોને પ્રોત્સાહક ઈનામો આપવામાં આવે છે. દર વર્ષે ડિવિડન્ડ આપવામાં આવે છે. સોસાયટીનું પોતાની માલિકીનું મકાન છે. તમામ કામકાજ કોમ્પ્યુટરાઈઝ્ડ કરવામાં આવેલ છે.

મુસ્લિમ સમાજમાં મેરેજ બ્યુરોની જરૂર લાગતાં રચના કરવામાં આવી છે. જીવનસાથીની પસંદગી અંગે પણ ઓફિસમાંથી કાર્યવાહી થાય છે. આ રીતે જામનગરના આણદાબાવા આશ્રમ કે જેણે એકીસાથે ૫૦ મુસ્લિમોના નિકાહ પોતાના પટાંગણમાં કરાવ્યા હતા, ૫ હજાર મુસ્લિમોનો જમણવાર કર્યો હતો, હજારો રૂપિયાનો માલ મુસ્લિમ દુલ્હનોને દીકરી તરીકે કરિયાવરરૂપે ગૃહસ્થી વસાવવા માટે આપ્યો હતો.

ઈ.સ. ૨૦૦૪માં આ સમૂહ શાદીના પ્રસંગને સુખરૂપ પાર પાડવા માટેનો જશ હાજીભાઈ દેદાને તથા ધી પ્રગતિ ક્રેડિટ કો. ઓ. સોસાયટીના ફાળે જાય છે. આણદાબાવા આશ્રમના મહંત દેવીપ્રસાદ મહારાજનું ઘણા વર્ષોનું સ્વપ્ન હતું કે ૫૦ જેટલી મુસ્લિમ દીકરીઓનો શાદીનો પ્રસંગ પોતાના આશ્રમમાં થાય અને હજારો મુસ્લિમો આ પ્રસંગે હાજર રહી પ્રસાદનો લાભ લે. ૫ હજારથી વધારે મુસ્લિમોએ હાજર રહી બપોરના જમણવારનો લાભ લીધો હતો. આ રીતે મહંતનું સ્વપ્ન સાકાર કરવામાં હાજીભાઈનો અમૂલ્ય ફાળો છે. આ રીતે જામનગરમાં હિંદુ-મુસ્લિમ એકતાને સુદઢ બનાવવા હાજીભાઈની બહુ જ મોટી સેવા છે.

જામનગરના મુસ્લિમ ટ્રસ્ટ દ્વારા ચાલતી રંગૂનવાલા હોસ્પિટલના બાંધકામ માટે પ્રણામી ધર્મ નિજાનંદ સંપ્રદાય વિદેશમાં રહેતા અનુયાયીઓએ ઇન્ડિયા એબ્રોડ થકી લાખો રૂપિયા દાન ભેટ સ્વરૂપે આપ્યા છે. આથી હોસ્પિટલ થઈ શકી છે. આમ રંગૂનવાલા હોસ્પિટલ હિંદુ-મુસ્લિમ એકતાનું પ્રતીક છે. આ હોસ્પિટલનો સંગે-બુનિયાદ નાખવામાં હાજીભાઈ દેદાની અથાગ મેહનત છે. સંગે-બુનિયાદના પ્રસંગે હિંદુ, મુસ્લિમ, જૈન, ઈસાઈ, શીખ વગેરે તમામ સમાજના લોકો ઉપસ્થિત રહ્યા અને પ્રવચનો કર્યા. તે માટેની પૂરેપૂરી મહેનત હાજીભાઈ દેદાની છે.

મુસ્લિમોની સમસ્યા અંગે ભારત સરકારના વડાપ્રધાનના સચિવાલયે ૯મી માર્ચ, ૨૦૦૫ના આદેશથી જાહેરનામા દ્વારા જસ્ટિસ રાજેન્દ્ર સાચરના વડપણ હેઠળ સાત સદસ્યોવાળી વડાપ્રધાનની ઉચ્ચસ્તરીય (હાઈ લેવલ) સમિતિને મુસ્લિમ સમુદાયના સામાજિક, આર્થિક, શેક્ષણિક સ્થળ અંગે અહેવાલ તૈયાર કરવા માટે રચવામાં આવી હતી. આ કમિટિએ તા. ૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૬ના રોજ અમદાવાદના શાહીબાગ ગેસ્ટ હાઉસમાં મુસ્લિમોની સમસ્યા અંગે મીટિંગ યોજી હતી. સમગ્ર ગુજરાતના મુસ્લિમ સમુદાયના જુદા જુદા જિલ્લાના લોકોએ પોતાની સમસ્યાઓ વર્ણવી હતી. આ પ્રસંગે હાજીભાઈ દેદા તથા અબ્દુલકાદરભાઈ મેતર જામનગર જિલ્લાના મુસ્લિમોની સમસ્યા વિષે લેખિત આવેદનપત્રો તથા મૌખિક પ્રવચનો કરી, જસ્ટિસ  સાચરસાહેબ સમક્ષ રજૂઆત કરી હતી. જેનું ઘણું જ સારું પરિણામ આવ્યું હતું. આ મીટિંગમાં જામનગરના એક માત્ર મુસ્લિમ આગેવાન હાજર રહેતા હાજીભાઈએ યોગ્ય જગ્યાએ રજૂઆત કરી કોમની સેવા કરી છે. કોમના હંમેશાં હમદર્દ રહ્યા છે.

દેશમાં શાંતિ અને સદ્દભાવના સ્થાપિત થાય અને લોકોમાં રાષ્ટ્રભાવના સુદઢ બને તે હેતુસર હાજીભાઈએ જામનગરમાં એક સદ્દભાવના કમિટિ બનાવેલ છે. તેના દ્વારા નવેમ્બર ૨૦૦૮માં હિન્દુ-મુસ્લિમ અગ્રણીઓની વિચારગોષ્ઠીનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રસંગે પ્રણામી ધર્મના સંત સુરેન્દ્ર્જી, ગુજરાતના જાણીતા પત્રકાર દિગંતભાઈ ઓઝા, જમાતે ઇસ્લામી હિન્દના ગુજરાતના પ્રમુખ જનાબ મહંમદશફી મદની, ખાસ દિલ્હીથી પધારેલા સૈયદ અમીનુલ્લહનાન, અમદાવાદના પ્રખર વક્તા ડો. શકિલ એહમદ, શહેરના જાણીતાં ગાયનેકોલોજિસ્ટ ડો. કલ્પનાબહેન ખંઢેરિયા, થિંકિગ ટુગેધરના વિજયભાઈ આશર વગેરેએ સમાજમાં કોમી એકતા જળવાઈ રહે તે માટે જોરદાર પ્રવચનો કર્યા હતા. આ સમગ્ર કાર્યક્રમનું આયોજન હાજીભાઈએ કર્યું હતું.

જામનગરની ભારત-પાકિસ્તાન-બાંગ્લાદેશ સંસ્કૃિતક સંસ્થા, રોજેદાર બાળકોનો સન્માન સમારંભ, જાણીતા શિક્ષણશાસ્ત્રી ડો. દાઉદભાઈ ઘાંચી સાહેબનો સન્માન સમારંભ, ગુજરાત બિરાદરીના કાર્યક્રમો કે આઈફી સંસ્થા માટે કાર્યક્રમો યોજવા હોય તો હાજીભાઈ હંમેશાં ખડે પગે સેવા આપે. જામનગરમાં મુસ્લિમ સમાજના લોકો તથા ખાસ બહેનોનો આર્થિક વિકાસ થાય તે માટેની યોજનાઓ તથા સંસ્થાનો વિકાસ થાય તે માટે હંમેશાં પ્રયત્નશીલ રહે.

છેલ્લે, જોઈએ તો હજીભાઈએ ૧૯૮૮માં હજ અદા કરી છે. ગરીબીમાં જન્મેલા અને અતિ અલ્પ શિક્ષણ પામેલા હાજીભાઈએ પોતાની બે પુત્રીઓને બી.એ. ગ્રેજ્યુએટ કરાવેલ છે અને પુત્રને એલએલ..બી. એડવોકેટ બનાવેલ છે.

નસીબની બલિહારી એ છે કે હાજીભાઈનાં પ્રથમ પત્ની મર્હૂમ હવાબહેન કે જેઓ પોતાનાં મા-બાપના એકમાત્ર જીવિત સંતાન હતાં. માતા-પિતા તલાલાગીરમાં સુખી ખેડૂત હતાં. તેઓ લાખો રૂપિયાની સ્થાવર-જંગમ મિલકત ધરાવતા હતા. તે બધી જ સંપતિ મર્હૂમ હવાબહેનના ભાગે આવી અને હવાબહેનના પતિ હોવાના નાતે હાજીભાઈને આ બધી સંપત્તિ મળી.

પ્રથમ પત્ની હવાબહેનનાં મૃત્યુ બાદ હાજીભાઈના નસીબમાં બીજી પત્નીનો યોગ લખાયેલ હશે, તેના લીધે આફ્રિકાના ઝામ્બિયા રાજ્યના છિપાટા શહેરમાં વસવાટ કરતા ઓસમાણ હશન સુંડીની પુત્રી મરિયમબહેન હાજીભાઈના બીજીવારનાં ધર્મપત્ની બન્યાં છે. તેઓ નેક નમાઝી છે. જોગાનુજોગ આ કુટુંબમાં પણ એક પુત્ર અને એક પુત્રી જ હતાં. બીમારીના કારણે પુત્ર શરીફભાઈ જન્ન્તનશીન થયા અને મરિયમબહેન ફક્ત એક જ જીવિત વારસદાર તરીકે રહ્યાં છે. આમ જિંદગીમાં બે વખત હાજીભાઈને તેઓની ધર્મપત્ની દ્વારા વારસામાં લાખોની મિલકતો મળી, પરંતુ આ બંને વારસાનો હાજીભાઈએ સંપૂર્ણપણે સ્વીકાર કરેલ નથી, ફક્ત વહીવટ ચલાવે છે.

જામનગરના સામાજિક ક્ષેત્રે જનાબ હાજીભાઈ હાસમભાઈ દેદાનું પૂરેપૂરું પ્રદાન છે. જેમાં બે મત નથી. આ રીતે તેઓ માનવતાવાદી કાર્ય કરી અન્ય લોકો માટે પ્રેરણારૂપ બન્યા છે.

(હાજીભાઈનું તા. ૨૬-૦૧-૨૦૧૮ના રોજ અવસાન થયું. ગુજરાત બિરાદરીની નિયમિત બેઠકમાં તેઓને શ્રદ્ધાંજલી આપવામાં આવી. – સંપાદક)

સૌજન્ય : “બિરાદર”, 15 માર્ચ 2018; પૃ. 05-10

Category :- Profile

વર્ષો વીત્યાં છે. તાજેતરમાં જ વડોદરામાં વિજ્ઞાનની એક શાખામાં સ્નાતક-કક્ષાની ઉપાધિ લઈ અનુસ્નાતક અભ્યાસ માટે હું અમદાવાદ આવ્યો હતો. શિક્ષણ તથા વ્યાવસાયિક વ્યવસ્થા મુજબ રહેઠાણ નગરગૃહ  પાસે આવેલા મા.જે. પુસ્તકાલયથી ચાલતાં જતાં પાંચેક મિનિટ દૂર હતું. શાસ્ત્રીય પદ્ધતિએ આપણે સાહિત્યપદાર્થ શીખેલા નહીં. એટલે અવકાશપ્રાપ્ત સમયમાં સાહિત્યના તરસ્યા વિદ્યાર્થી તરીકે એક પુસ્તકાલય આટલું નજીક હતું એ ફાવતું ગોઠવાઈ ગયું હતું. આ ત્યારની વાત છે, જ્યારે કવિ હસમુખ પાઠકના ત્યાં ગ્રંથપાલ તરીકેના કાર્યાલયનું છેલ્લું એકાદ વર્ષ હતું.

એક દિવસ હું મા.જે. પુસ્તકાલયમાં ગયો. સાહિત્યમાં નાટક એ રસનો વિષય. સંસ્કૃત નાટકો, જૂની રંગભૂમિનાં નાટકો, આધુનિક નાટકો તક મળે વાંચતો હતો, ભજવાય તો જોતો હતો. એ અરસામાં વિદેશી સાહિત્યમાં જ્યૉર્જ બનાર્ડ શૉ અને ઇબ્સનનાં નાટકો વાંચવાના સંદર્ભમાં લુઈજી પિરાંદેલોનાં નાટકો વિશે જાણવા મળ્યું હતું. એટલે પિરાંદેલો વિશે કશુંક વધારે વાંચવાની અને પછી કંઈક લખવાની ઇચ્છા હતી. પુસ્તકાલયમાં તપાસ કરી તો પિરાંદેલો વિશે પુસ્તકો તો બેત્રણ હતાં, પણ ક્રમાંક પ્રમાણે જ્યાં હોવાં જોઈએ, ત્યાં અલમારી પર હતાં નહીં, એટલે પૂછવા માટે હું ગ્રંથપાલના કાર્યાલયખંડમાં ગયો. ગ્રંથપાલે ખૂબ સજ્જનતાપૂર્વક અને સહાનુભૂતિપૂર્વક સમજાવ્યું કે ઘણી વાર પુસ્તકો આડાઅવળાં મુકાઈ જાય છે, જેમાં પુસ્તકાલયના સદસ્યોનો તેમ જ કર્મચારીનો પણ ફાળો હોય છે, પરંતુ અમુક અલમારીમાં જુઓ, એક પ્રકારની ગેરસમજને લીધે આ ક્રમાંકનાં પુસ્તકો ભૂલથી ત્યાં મુકાઈ ગયાં હોય તેવી શક્યતા છે.

મને જોઈતી માહિતી મળી ગઈ, એટલે હું ત્યાંથી નીકળવા જતો હતો ત્યાં ખંડમાં બાજુની એક ખુરશીમાં અત્યાર સુધી મૌન બેઠેલા એક સજ્જને - જેમના પર હજી સુધી મારું ધ્યાન નહોતું ગયું એમણે - મને ઉદ્દેશીને કહ્યું કે તમને યુરોપીય નાટકોમાં રસ હોય એમ લાગે છે. અને એમણે પછીની થોડીક મિનિટો સુધી અસ્ખલિત વાણીપ્રવાહમાં ટૂંકમાં શેક્સપિયર અને શૉની તુલનાત્મક આલોચના, શૉની અને ઇબ્સનની નાટ્યકલાથી એક નવીન પ્રકારની આધુનિક નાટ્યકલાનો આરંભ શાથી મનાય છે અને એ જ શ્રેણીમાં પિરાંદેલો આવે છે, એમ કહ્યું. પછી ખાસ ભાર દઈને ઉમેર્યું કે તમને આ દિશામાં રસ છે, તો એક બીજા લેખક છે નામે સેમ્યુઅલ બેકેટ, એમનું નાટક ‘વેઇટિંગ ફોર ગોદો’, જેનો મૂળ ફ્રૅન્ચમાંથી અંગ્રેજી અનુવાદ થયેલો છે, તે પુસ્તકાલયમાં છે પણ ખરું, તે જરૂર વાંચજો, આ લેખક આધુનિકોમાં અગ્રેસર છે. આ વાત ત્યારની કે જ્યારે હજુ બેકેટને નોબલ પારિતોષિક મળવાને બેએક વર્ષની વાર હતી ત્યારે બેકેટનું આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરનું મૂલ્યાંકન અમદાવાદના એક પુસ્તકાલયમાં અમદાવાદના એક નાગરિક દ્વારા થયું હતું, જેનો હું સાક્ષી હતો.

આ વક્તવ્યની શરૂઆત થઈ - એમને ક્યાંક તો જાહેર કાર્યક્રમમાં જોયા હશે - એટલે મેં ઓળખ્યા હતા કે આ તો કવિશ્રી નિરંજન ભગત છે. અથવા યથાર્થ શબ્દોમાં કહું તો, આ તો ભગતસાહેબ છે. ત્યારે જ સમજી લીધું કે આ ભગતસાહેબ છે તે કોઈ ખુરશીને આધારે થયેલા સાહેબ નથી, વિદ્વત્તાની ખુમારી થકી થયેલા સાહેબ છે. કવિઓને અને વિદ્વાનોને સાહેબ કહેવામાં આવે છે તે પ્રમાણપત્રથી એ સાહેબ હતા. સાહિબે ઇલ્મ હતા. એમણે માત્ર જોયું કે અહીં કોઈ અજાણ્યા વિદ્યાર્થીને કશીક વાજબી જિજ્ઞાસા છે અને એમની પાસે એ સંતોષાય તેવી સમજૂતી છે. એટલે કોઈ નામઠામ, જાતપાત વિશેની પૃચ્છા નહીં અને સીધો વાર્તાલાપ વર્ગવહીન વિદ્યાદાન.

આના થોડા સમય પછી પિરાંદેલોના નાટક ‘છ પાત્રો : લેખકની શોધમાં’નો મેં અનુવાદ કર્યો હતો, જે ‘સંસ્કૃિત’માં પ્રગટ થયો હતો - તેમાં આ એક આકસ્મિક ટૂંકી મુલાકાતના યોગદાનનો પણ હું ઋણસ્વીકાર કરું છું.

કેટલાકને યાદ હશે, ત્યારે નગરગૃહના પ્રાંગણમાં એક બાજુ હેવમોર રેસ્ટોરાં હતું. ભગતસાહેબનું રહેઠાણ એની બાજુમાં જ હતું, ‘જલદર્શન’ હજુ થયું નહોતું. કેટલી ય સાંજથી માંડીને ઘણીવાર મધરાત સુધી એમની બેઠક જામતી હતી. જ્વલ્લે જ કોઈ ખાસ મહેમાન એમની સાથે હોય તે સિવાય જેને રસ પડે તે એમના ટેબલની આજુબાજુ ખુરશી ગોઠવી મહેફિલની ચર્ચામાં નહીં તો શ્રોતા તરીકે તો અવશ્ય જોડાઈ શકતો.

કેટલીક સાંજે આ ચર્ચા રેસ્ટોરાંમાં બેઠા હોય ત્યાં જ નહીં, પરંતુ બધાની સાથે ચાલતા જતા હોય, ત્યાં પણ ચાલુ રહેતી. કોઈ - Peripatetic હરતાફરતા દાર્શનિકની જેમ.

અખાના છપ્પાનો અંગ્રેજી અનુવાદ કર્યો, ત્યારે કવિ સમય કાઢીને આખો જોઈ ગયા હતા. અનુવાદ વિશે જ્યાં જરૂર લાગી, ત્યાં સચોટ આલોચના પણ કરી. અનુવાદમાં જ્યાં સ્પષ્ટતા પૂરતી નહોતી તે ઉપર પણ ધ્યાન દોર્યું. અખા ઉપરના નિબંધનું નર્મદાશંકર મહેતાનું અપ્રાપ્ય પુસ્તક (ઈ.સ. ૧૯૨૭) એમના અંગત પુસ્તકસંગ્રહમાંથી કાઢી મને આપ્યું કે જેથી મને કામ આવે. બધી વિવેચના કર્યા પછી કહે કે હું જે કહું છું કે તે સાંભળી લેવાનું, પણ અનુવાદ તમારી પોતાની જે સમજ થઈ છે અને જે શૈલી પકડાઈ છે, તે પ્રમાણે કરવાનો.

વળી, હું અવઢવમાં હતો કે ઉમાશંકર જોશી પાસે મળી આ અનુવાદ વિશેના કેટલાક પ્રશ્નો મારા મનમાં છે, તે માટે એેમનો સમય લેવાય કે કેમ. મને હિંમત આપી કે તમારે જવું જ જોઈએ અને ઉમાશંકર જોશી સાથે મુલાકાતનો સમય નક્કી કરી જલદર્શનથી મને સાથે લઈ એક સવારે  તેમને ત્યાં મૂકી ગયા. પછી એ તો નીકળી ગયા. અને સવારથી લગભગ સાંજ સુધી અખાના છપ્પાના વિવિધ ખંડોમાંથી તત્ત્વદર્શનની અને અનુવાદની કેટલીક સમસ્યાઓ હતી, તે વિશે ચર્ચાવિચારણા થઈ. આ બંને કવિવિદ્વાનોનો દાખલો કોઈ પ્રબુદ્ધ ઉદારદિલ આચાર્ય કોઈ શિખાઉ અભ્યાસીના પ્રયત્નને એક સોપાન ઊંચું મૂકી આપવામાં કેવી રીતે મદદરૂપ થઈ શકે છે, તેનું અવિસ્મરણીય ઉદાહરણ છે.

જલદર્શનમાં એમને મળવાનું થાય અને કાવ્યપાઠ ન થાય એવું બન્યું નથી. ‘પરબ’માં પ્રગટ થયેલાં અને ‘પુનશ્ચ’માં ગ્રંથસ્થ થયેલાં ઘણાં બધાં કાવ્યો એમની પાસેથી પ્રકાશિત થયાં પહેલાં સાંભળવાનો મોકો મળ્યો છે. કાવ્યપઠન કેવી રીતે થાય એ માટેના એમને સ્પષ્ટ ખ્યાલો વિશે એમના સંપર્કમાં કોઈ પણ સર્જકને કે સાહિત્યરસિકને જવલ્લે જ મનમાં સંદેહ હશે. જલદર્શનમાં એમના કાવ્યપાઠ વિશે અચૂક પૂછે, કંઈ નવી રચના હોય તો સંભળાવો. વર્ષો પહેલાં એક રચના સંભળાવતાં મેં પહેલી પંક્તિનું પઠન કર્યા પછી ફરીથી એ જ પંક્તિ વાંચી. પછી તો જે થવાનું હતું તે થયું. એમની અધ્યક્ષતામાં થયેલા કોઈ પણ કવિસંમેલનના સંચાલકોને જે સર્વથા વિદિત હોય છે, તે કાવ્યપઠનની કલા વિશેનું સંક્ષિપ્ત પ્રવચન મને પણ ઉપલબ્ધ થયું, જે આજ સુધી મને તાજું યાદ છે. મને પૂછ્યું કે તમે આ પંક્તિ બે વાર લખી છે? તો પછી બે વાર વાંચો છો શા માટે. એક ઉદાહરણ આપતાં કહ્યું કે કોઈ શિષ્ટ નાટક દા.ત., શેક્સપિયરના સંવાદો, ગદ્યમાં હોય કે પદ્યમાં, અભિનેતા દોહરાવતો નથી. દોહરાવી ના શકે, નાટ્યકારને અભિપ્રેત અર્થ તથા ભાવને હાનિ પહોંચાડ્યા વિના. કવિના આ અભિપ્રાયને છંદના અને લયના એક સત્યાગ્રહી કથન તરીકે કોરાણે મૂકતાં પહેલાં, ઉર્દૂ ભાષાના ગદ્યપદ્યના એક સુપ્રસિદ્ધ પાઠક ઝિયા મોહિયુદ્દીનના આ જ મતલબના એક મંતવ્યને - કે શાયરીના પઠનમાં શેઅરને ચાવીચાવીને પુનરાવર્તન કરી કરીને ના રજૂ કરવા જોઈએ, નહિ તો ગઝલના અર્થબોધને અચૂક હાનિ થાય, એ મંતવ્યને - પણ ધ્યાનમાં લેવું જોઈશે.

ઉમાશંકર જોશી અને નિરંજન ભગતના એકબીજા પ્રત્યેના સદ્‌ભાવ અને સન્માન વિશે ગુજરાતી સાહિત્યજગતમાં ભાગ્યે જ કોઈ અજાણ હશે. કવિની કવિતાસર્જન પ્રક્રિય થંભી ગઈ હતી, ત્યારે અંગ્રેજ કવિએ તે વિશે ટકોર કરી હતી. જલદર્શનમાં એક વાર અમે બેઠા હતા, થોડા દિવસ પહેલાં જ પ્રકાશિત ‘પુનશ્ચ’નું પુસ્તક હાથમાં હતું, ત્યારે આ વાત ભગતસાહેબ યાદ કરતા હતા. મેં એમને એક પ્રસંગ કહ્યો કે ઉમાશંકરે કોઈ પ્રસંગે તમને જ નહિ, પરંતુ બીજા પ્રસંગોએ બીજાઓની આગળ પણ કાવ્યસર્જનના સંદર્ભે તમને યાદ કર્યા છે. અમેરિકા-પ્રવાસ દરમિયાન ન્યૂ ઇંગ્લૅન્ડ વિસ્તારમાં એક ગામના રહેઠાણમાં બીજા માળના છજામાં ઉમાશંકરની સાથે અમે ત્રણેક જણ ઊભાં હતાં. ગામનો ધોરી રસ્તો પાર કરી સામે નાની ટેકરીઓથી વીંટળાયેલું એક જળાશય હતું. ઢળતા સૂરજનો સમય હતો. આ જોઈને ઉમાશંકરના મોમાંથી વાક્ય નીકળી પડ્યું, “કેવું સુંદર દૃશ્ય છે, નિરંજન અત્યારે આ જુએ તો આપણને એક સરસ સૉનેટ મળે.”

અમેરિકામાં નિરંજન ભગત પહેલી વાર આવ્યા, ત્યારે બોસ્ટન વિસ્તારમાં ગુજરાતીઓની ઝાઝી વસ્તી નહોતી. સાહિત્યમાં રસ લેનારની સંખ્યા તો સ્વાભાવિક રીતે એનાથી ય ઓછી હતી. કાનોકાન સંદેશ પહોંચાડતા ઍપાર્ટમેન્ટના એક ખંડમાં પંદરેક શ્રોતાઓ એકઠા થયા હતા. મોટા ભાગના યુવાન અને પ્રૌઢવયના હતા. એક પરિચિત મિત્રદંપતીનાં વયોવૃદ્ધ માજી પણ આવ્યાં હતાં. વિવિધ વયનો શ્રોતાસમૂહ હતો. તે જોઈ અમને આનંદ થયો હતો. વાર્તાલાપનો વિષય ભગતસાહેબે જાતે નક્કી કર્યો હતો, એ મીરાંબાઈ વિશે બોલવાના હતા. દોઢ-બે કલાક ચાલેલા આખા કાર્યક્રમમાં માજી પણ એકચિત્તે સાંભળતાં હતાં. વક્તવ્ય પૂરું થયું. અલ્પાહાર બાદ સૌ વિખરાંતા હતાં ત્યારેે યજમાન તરીકે શિષ્ટાચારમાં આવજો, ફરી મળજોની વિધિ ચાલતી હતી. ત્યાં એ માજીના દીકરા કહે કે મારાં બા કોઈ ભગત મીરાં વિશે બોલવાના છે, એટલે આવ્યાં હતાં. પણ એમ છતાં એમને ખૂબ રસ પડ્યો. મેં આ વાત ભગતસાહેબને કરી તો એમને રમૂજ પડી. ગેરસમજથી આવેલા શ્રોતા પણ સમજ લઈને જાય એવું એમનું વક્તવ્ય હતું. પછી પોતાની અટક વારસામાં કેવી રીતે મળી હતી, તેની અમને ટૂંકમાં વાત કરી.

બોસ્ટનમાં શેક્સપિયરના નાટક ‘લવ્ઝ લેબર લૉસ્ટ’ ‘વ્યર્થ પ્રેમનો શ્રમ’નો પ્રયોગ ચાલતો હતો. કવિને લઈને એ જોવા માટે જવું એમ નક્કી કર્યું હતું. સમયપત્રકથી સીમાબદ્ધ દિનચર્યાને કારણે હું જાતે એમની સાથે જઈ શકું તેમ નહોતું, એટલે બીજા એક ભાઈને વિનંતી કરી કે કવિને લઈ જાય. અને એ બંને જઈ આવ્યા. હમણાં જ નિરંજન ભગતના નિધનના સમાચાર આવ્યા પછી એ ભાઈ મળ્યા, ત્યારે એમણે તરત જ કવિની સાથે પોતે નાટક જોવા ગયા હતા, તે આટલાં વર્ષે યાદ કર્યું. એટલું જ નહીં પરંતુ એ શેક્સપિયરનું નાટક હતું અને નાટક જોવા જતાં પહેલાં, નાટકના મધ્યાંતર દરમિયાન તથા ઘેર પાછા આવતાં સુધીમાં કવિએ શેક્સપિયર વિશે અને તે નાટક વિશે કેટલી રસપ્રદ રીતે બધું સમજાવ્યું હતું, તે એ ભાઈએ યાદ કર્યું. ભાઈ કહે, ‘મને તો એમ કે શેક્સપિયર એટલે તો આપણનેે કશું સમજ ના પડે. પણ ભગતસાહેબે સમજાવેલું તે નાટક તો ખૂબ મજા પડે એવું હતું. સંવાદો ય સમજાય એવા હતા.’ એ ભાઈના કહેવા પ્રમાણે જ જેમણે પોતે એ નાટક જોયા પહેલાં કે ત્યાર પછી ક્યારેક શેક્સપિયરનું નાટક કે અન્ય કોઈ લખાણ વાંચ્યું નહોતું અને વાંચ્યું નથી કે કોઈ નાટક જોયું નહોતું અને જોયું નથી, તે ભાઈને આટલાં વર્ષો પહેલાં શેક્સપિયર વિશેનું ત્રૂટકછૂટક અપાયેલું એક અનૌપચારિક વ્યાખ્યાન હજુ યાદ રહી ગયું છે, તેવા આ વ્યાખ્યાતા હતા.

બોસ્ટનથી આશરે વીસેક માઈલના અંતરે કોન્કર્ડ નામનું ગામ છે. હેન્રી ડેવિડ થૉરો ઓગણીસમી સદીમાં ત્યાંના રહેવાસી. આપણે એમને મોટે ભાગે ગાંધીજીના નાતે વાયા સવિનય કાનૂનભંગ (કાયદા સામે થવાની ફરજ)ના વિચાર દ્વારા જાણીએ. ત્યાં વૉલ્ડન નામનું સરોવર આવેલું છે, જે શીર્ષક હેઠળ થૉરોએ ક્રાંતિકારી વિચારો પ્રતિપાદિત કરતું એક પુસ્તક લખ્યું છે. કવિને એ સ્થાન જોવું હતું, એટલે અમે ગયા હતા. વૉલ્ડન સરોવર પાસે થૉરોએ જાતે બાંધેલી મૂળ કુટિરની પ્રતિકૃતિ રૂપે એના ઐતિહાસિક સ્મરણચિન્હ રૂપે એક કુટિર પણ બાંધેલી છે. ત્યાં કોન્કર્ડ ગામ વિશે, થૉરોના પડોશી અને સહૃદયી વડીલ એવા રાલ્ફ વાલ્ડો ઍમર્સન વિશે, ઓગણીસમી સદીના અમેરિકા વિશે, આમ અનેકવિધ જાણકારીથી સજ્જ એવો એક અમેરિકી યુવાન, અમૂલ્ય ઐતિહાસિક વારસો સ્થળે યાત્રાળુઓને માટે ભોમિયા તરીકે માહિતી આપવા હાજર હતો. મોટા ભાગે મહાશાળાનાં છેલ્લાં વર્ષોના અથવા વિશ્વવિદ્યાલયના સ્નાતક કક્ષાના વિદ્યાર્થીઓ ખંડસમયમાં આ કાર્ય કરતા અને પોતાને માટે થોડી ઘણી આવક ઊભી કરતા. અમે ગયા એટલે અમારા જૂથ પાસે એ તરુણ આવ્યો અને એની પાસે હતી તે માહિતી આપવા માંડ્યો. એમાંથી કવિ સાથે થોડો સંવાદ થયો. હવે ભોમિયાને પોતાને કંઈ પ્રશ્ન થયો. આપણા યાત્રી પાસે એ પ્રશ્નનું સમાધાન હતું. વાતમાંથી વાત નીકળતાં કવિએ સમજાવવા માંડ્યું. એમર્સનની થૉરો ઉપરની અસર, ગ્રીકથી માંડી ભારત સુધીના વિવિધ તત્ત્વદર્શનની થૉરો ઉપર અસર, થૉરોની વિશ્વના વિવિધ વિચારકો ઉપર થયેલ અસર, ગાંધી સાથે થૉરોનો વૈચારિક અનુબંધ, ઇત્યાદિ. દસેક મિનિટ અનાયાસ ચાલેલી વાત પછી એ તરુણ ભોમિયાએ આ પ્રવાસીનો આભાર માન્યો કે તમારી પાસેથી મને નવીન દૃષ્ટિકોણથી ઘણું નવું જાણવા સમજવા મળ્યું. અમેરિકામાં એક અમેરિકી યુવાનને એના પોતાના તળના ગામના અને વ્યક્તિવિશેષના ઇતિહાસનું દાર્શનિક જ્ઞાન પ્રદાન કરનાર, વિશ્વના બીજા છેડેથી આવેલા, ગુજરાતના નગર અમદાવાદના એક કવિ અધ્યાપક હતા. એક જંગમ વિશ્વવિદ્યાલય હતા.

Email : thakerp@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 અૅપ્રિલ 2018; પૃ. 13-14

Category :- Profile