PROFILE

ભગવાનદાસ પટેલે કરેલાં સંશોધન અને ઉત્કર્ષ-કાર્યો પાસે પદ્મશ્રી પણ ફિક્કો પડે, હોં

સંશોધન એ એક જાતનું ધન જ છે, પણ ગુજરાતીઓ ધનની પાછળ એટલા પડેલા રહે છે કે તેમને સંશોધનનો મહિમા સમજાતો નથી. જો કે ગુજરાતને ઝવેરચંદ મેઘાણી સહિત કેટલાક એવા લોકસમર્પિત અને નિસબતી સંશોધકો મળ્યા છે કે ગુજરાતે સંશોધનના નામે બિલકુલ નાહી નાખ્યું છે, એવું કોઈ મહેણું મારી શકે એમ નથી.

ભગવાનદાસ પટેલ એક એવું નામ છે જેમણે આદિવાસીઓનાં સંશોધન અને ઉત્કર્ષ માટે પોતાનું જીવન સમર્પિત કર્યું છે અને આજે ૭૫ વર્ષની જૈફ વયે પણ અમદાવાદના વસ્ત્રાપુર વિસ્તારમાં આવેલા પોતાના નાનકડા ફ્લૅટમાં બેસીને દરરોજ આ કાર્ય કરી રહ્યા છે.

ભગવાનદાસ પટેલે પોતાના એક આયખામાં જે કુલ કામગીરી કરી છે એને પૂરી બયાન કરવા બેસીએ તો આખું પુસ્તક જ લખવું પડે, પણ આપણે એના મહત્ત્વના મુકામો જાણીએ.

ભગવાનદાસ પટેલ ખેડબ્રહ્મામાં ઉચ્ચતર માધ્યમિકમાં શિક્ષક હતા. એક દિવસ તેઓ સ્કૂલમાંથી ઘર તરફ જતા હતા. તેમની આગળ આદિવાસી ભાઈ-બહેનો ચાલતાં જતાં હતાં. તેઓ એક ગીત ગાતાં હતાં (આદિવાસીઓને ગીત અને નૃત્ય વિના બિલકુલ ન ચાલે). ભગવાનદાસને ભીલી બોલીમાં ગવાતું એ ગીત, એના શબ્દો, એનો લય ગમ્યાં. તેમણે એ ગીતની એક પંક્તિ યાદ રાખી. બીજા દિવસે તેમણે પોતાના એક સ્થાનિક આદિવાસી મિત્રને એ પંક્તિનો અર્થ પૂછ્યો. અર્થ સાંભળીને ભગવાનદાસ તો ચક્તિ થઈ ગયા. એ પંક્તિમાં ભારોભાર કાવ્યતત્ત્વ ભરેલું હતું.

એેને જાણવા પહેલાં એક પરંપરા વિશે જાણવું પડશે.

ખેડબ્રહ્મા અને દાંતા વિસ્તારના આદિવાસી સમુદાયમાં કેટલાક વિશિષ્ટ રિવાજો. એક રિવાજ એવો કે આદિવાસી છોકરા અને છોકરીઓ ગોઠી (બૉયફ્રેન્ડ) અને ગોઠણ (ગર્લફ્રેન્ડ) રાખી શકે. એ મિત્રતા એટલી પાકી હોય કે તેઓ શરીરસંબંધ પણ રાખી શકે અને બાળક પણ થાય. ઘણી વાર એવું બને કે આદિવાસી યુવતીને લગ્નની પીઠી ચોળાતી હોય તેના ખોળામાં બાળક ધાવતું હોય. આટલી મુક્ત વિચારધારા. જો કે લગ્ન થઈ જાય પછી સંબંધ પર પૂર્ણવિરામ મૂકી દેવાય. જો ગોઠી-ગોઠણ સંબંધ રાખે તો કડક સજા કરાય. એ સજા મોત સુધીની પણ હોય. મુક્તિ અને બંધન સામસામેના છેડા પર જોવા મળે.

હવે વાત કરીએ એ ગીતની. એ ગીતમાં ગોઠણ (ગર્લફ્રેન્ડ) પોતાના ગોઠી(બૉયફ્રેન્ડ)ને ઉદ્દેશીને કહે છે કે ... હે મારા ભેરુ, મારાં લગ્ન થઈ જશે એટલે હું તો દૂર જતી રહીશ. એ પછી આપણે કેવી રીતે મળીશું? એ પછી ગોઠણ જ ઉપાય પણ સૂચવે છે ... હું જે દિશામાં રહેતી હોઉં એ દિશામાં અરીસો ધરજે, હું અરીસાના પ્રતિબિંબ વડે તને મળવા આવીશ.

કેવી ઉમદા કલ્પના ...!

ભગવાનદાસને થયું કે આદિવાસી બંધુઓ પાસે આવી તો કેટલી કવિતાઓ-ગીતો હશે? તેઓ પોતે કવિતા લખતા હતા, પણ આ ગીત સાંભળીને તેમણે સંકલ્પ કર્યો કે જે ગીતો-કવિતાઓ આ લોકોના હોઠ પર, જીભ પર અને હૃદયમાં છે એને એકત્રિત કરવાં જોઈએ. એ સહજ સંકલ્પ ૧૯૮૦માં થયો હતો. એ પછી આજ સુધી ૩૭ વર્ષથી તેઓ સતત સંશોધન કરી રહ્યાં છે. આદિવાસીઓનાં ઘરે-ઘરે, ઝૂંપડે-ઝૂંપડે જઈને તેમણે જાનના જોખમે સંશોધન કર્યું છે. ૧૫૦૦ ઑડિયો CD અને ૫૦ જેટલી વીડિયો-કૅસેટમાં તેમણે આદિવાસીઓનાં ઋતુચક્ર અનુસારનાં ગીતો, લોકકથાઓ, આખ્યાનો, પુરાગાથાઓ, ગીતકથાઓ, મહાકાવ્યો, આદિવાસી લોકસાહિત્યશાસ્ત્ર આ બધાનો સંગ્રહ કર્યો. પોતાના જીવનના સાડાત્રણ દાયકાની એક-એક ક્ષણ તેમણે આ માટે સમર્પિત કરી.

€ € €

આવા જ એક સંશોધન માટે ભગવાનદાસ જતા હતા. સામા કિનારે જવું હતું અને વચ્ચે ધસમસતી હતી નદી. સામે કિનારે લગ્નની શરણાઈ વાગતી હતી. એક આદિવાસી બધાભાઈએ ભગવાનદાસને કહ્યું કે હું ગોળા વાટે તમને સામે કિનારે લઈ જાઉં. ભગવાનદાસે એ ટેપરેકૉર્ડર સહિતનો સામાન ગોળાની અંદર મૂક્યો (ગોળો એટલે પાણી ભરવા માટેનું પિત્તળનું મોટું ગોળાકાર વાસણ). બધાભાઈ, ભગવાનદાસ અને તેમનો અન્ય એક વિદ્યાર્થી, ત્રણેય જણ ગોળાને પકડીને નદી પાર કરવા પડ્યા. બધાભાઈએ ઉપર પહેરણ પહેરેલું નહીં. તેમને કંઈક જનાવર કે કશુંક અડ્યું એટલે તેમણે તરાપ મારી, તેમના હાથમાંથી ગોળો છટકી ગયો. હવે ત્રણેય ધસમસતા પાણીમાં ડૂબવા લાગ્યા. સામા કિનારે આદિવાસી લોકોનું ટોળું ઊભું હતું. બધા સામૂહિક રીતે નદીમાં પડ્યા ને તેમણે ચારે બાજુથી ત્રણેયને પાણીમાં ઘેરીને બચાવી લીધા. એ વખતે ભગવાનદાસને થયું મારું જીવન આ આદિવાસીઓએ બચાવ્યું. મારા હવેના જીવન પર તો તેમનો જ હક. આ વાત ૧૯૮૩ આસપાસની. સંશોધનનો તેમનો આ સંકલ્પ એ પછી તો વ્રત (મિશન) બની ગયો.

સંશોધનયાત્રા દરમ્યાન આવું તો ઘણી વાર બન્યું કે ભગવાનદાસને મળવા મૃત્યુ આવ્યું હોય, હાય-હેલો કરી, હાથ-મિલાવીને પાછું ગયું હોય. જો કે નિર્દોષ અને ભોળા આદિવાસીઓની દુઆની પણ કંઈક અસર હોયને?

€ € €

ખેડબ્રહ્મા અને દાંતા વિસ્તારના ભીલોમાં ડાકણપ્રથા અમલમાં હતી. કોઈ સ્ત્રીને કોઈ કારણસર ડાકણ જાહેર કરવામાં આવે અને પછી તો તેની સાથે જે અમાનવીય વ્યવહાર કરાય એનું બયાન કરીએ તો શબ્દો પણ રડવા લાગે.

ભગવાનદાસ પટેલનું હૃદય આ જોઈને કકળી ઊઠ્યું. તેમણે આ અમાનવીય પ્રથાને દૂર કરવા કમર કસી. તેમને સાથ આપ્યો તેમનાં પ્રોફેસર દીકરી જિજ્ઞાસાબહેને. ૧૯૯૪થી ૨૦૦૧ દરમ્યાન તેમણે આદિવાસી સમુદાયની માનસિકતા બદલવા નાટકો સહિતનાં અન્ય માધ્યમોનો પ્રયોગ અને ઉપયોગ કરીને સફળતા મેળવી. વર્ષો જૂની ડાકણપ્રથાને બંધ કરવામાં તેમને સફળતા મળી એનું એક કારણ હતું ભગવાનભાઈના હૃદયના ખૂણેખૂણામાં વ્યાપી ચૂકેલાં આદિવાસીઓ માટેનાં પ્રેમ અને અપાર કરુણા.

ભગવાનદાસ ભલે હતા પટેલ અને આજે પણ પટેલ જ છે, પણ હૃદયથી તો તેમણે આદિવાસીપણું સ્વીકારી જ લીધું. તેઓ આદિવાસીની વચ્ચે રહીને આદિવાસી જ બની ગયા. તેમણે ભીલી બોલીને આત્મસાત્ કરી એટલું જ નહીં, તેમના જ પ્રયાસોથી ભારતના બંધારણમાં ભીલી બોલીને સ્થાન પણ મળ્યું.

€ € €

ગુજરાતી ભાષામાં એક પણ મહાકાવ્ય નથી, પણ ભીલી બોલીમાં ચાર-ચાર મહાકાવ્યો છે. એ ચારેચાર મહાકાવ્યોનું રેકૉર્ડિંગ કરીને એને શાસ્ત્રીય રીતે પુસ્તકદેહ આપ્યો ભગવાનદાસે. એમાંથી બે મહાકાવ્યોનું તો અંગ્રેજી ભાષામાં ભાષાંતર થયું છે. કેટલાંકનો હિન્દી અને બંગાળીમાં પણ અનુવાદ થયો છે. વામન કદના ભગવાનદાસે હિમાલય જેવડું ગંજાવર કાર્ય કર્યું.

ભગવાનદાસે આ સંશોધન માટે પોતાના જીવનની એક-એક ક્ષણને ખપમાં લીધી છે.

સંશોધનની સમાંતરે તેઓ પોતાનો શિક્ષકધર્મ તો નિભાવતા જ રહ્યા. તેઓ શિક્ષક તરીકે નિવૃત્ત થયા પછી પણ સક્રિય જ રહ્યા. વડોદરા પાસે તેજગઢમાં સ્થપાયેલી ‘ધ આદિવાસી અકાદમી’ના નિયામક રહ્યા. ગુજરાત વિધાપીઠના આદિવાસી સંશોધન કેન્દ્રમાં જોડાયા અને તેમના હાથ નીચે ઘણા યુવાનો PhD થયા. દર્પણ ઍકૅડેમી સાથે પણ રહ્યા.

તેમને ટાગોર લિટરેચર, ભાષાસન્માન, ઝવેરચંદ મેઘાણી અવૉર્ડ સહિત અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય અવૉર્ડ પણ મળ્યા છે. હા, તેમની વય પંચોતેરની થઈ ગઈ છે છતાં પણ ગુજરાત વિદ્યાસભાને આ મહાન સંશોધક અને લેખકને રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક આપવાનું હજી સૂઝતું નથી. રાજકીય વગ વાપરીને અનેક લાયક ન હોય તેવા લોકો નવી દિલ્હીના ધક્કા ખાઈને પદ્મશ્રી અવૉર્ડ લઈ આવે છે અને આવા સાચકલા હકદાર લોકો એક ખૂણામાં બેસીને સતત કાર્ય કરતા જ રહે છે.

€ € €

જો પોતાના પરિવારનો સહયોગ ન મળ્યો હોત તો હિમાલય જેવડું આવું ગંજાવર કામ ભગવાનદાસ કરી જ ન શક્યા હોત. તેમનાં ધર્મપત્ની તારાબહેન સતત તેમની સાથે રહ્યાં છે. ભગવાનદાસે ૧૫૦૦ કૅસેટનું શબ્દાંકન જાતે કર્યું હતું, પણ તેમના અક્ષરો તો ગરબડિયા. તારાબહેને તેમનું બધું લખાણ સરસ અક્ષરોમાં પુન: લખી આપ્યું. બોલો, કેટલાં હશે પાનાં? માત્ર દસેક હજાર ... (૧૦,૦૦૦)

તેમનાં મોટાં દીકરી જિજ્ઞાસા અમદાવાદની ગુજરાત કૉલેજમાં અધ્યાપક છે. તેમણે પિતાને મોટો ટેકો આપેલો. નાની દીકરી જાગૃતિ રાજકોટ પરણી છે. તે ડૉક્ટર છે. દીકરો અમિત કમ્પ્યુટર સૉફ્ટવેર એન્જિનિયર છે અને અમદાવાદમાં પોતાની ફર્મ ચલાવે છે.

સાચો સર્જક સંવેદનશીલ હોય, સમાજને પ્રતિબદ્ધ હોય, નિસબત સાથે કામ કરનારો હોય. એવા સાચકલા સર્જકો કોઈ પણ ભાષામાં, કોઈ પણ પ્રદેશમાં આંગળીના વેઢે ગણાય એટલા જ હોય. એવા છે આ ભગવાનદાસ પટેલ. તેમનાં ૪૫ પુસ્તકો માત્ર આદિવાસી પ્રજાની નહીં. ભારતીય પ્રજાની મિરાતસમાં છે.

ભગવાનદાસ જેટલા સફળ સંશોધક છે એટલા જ નીવડેલા સર્જક છે. સંવેદનાની શાહીથી દીપતા તેમના હરેક શબ્દમાં ભાષાનું બળ અને સાહિત્યની સુગંધ છે.

સૌજન્ય : “પૉઝિટિવ સ્ટોરી’ નામક લેખકની કોલમ, ‘સન્નડે સરતાજ’ પૂર્તિ, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 12 નવેમ્બર 2017 

Category :- Profile

કપાસીસાહેબ, હિમ્મતભાઈ કપાસી. અમદાવાદના કલાજગત તથા શિક્ષણજગતનું એક આગવું અને અનોખું નામ. પોતાનું સંપૂર્ણ જીવન સંગીત, સિનેમા, નાટક અને શિક્ષણના વિકાસ માટે ચુપચાપ મથતો રહેતો એ જીવ. એક એવું વ્યક્તિત્વ જેણે નાના-મોટા કે ઊંચ-નીચના ભેદભાવને કદી ઓળખ્યો જ નહોતો. તેમની શ્રી વિદ્યાનગર હાઇસ્કૂલનો વિદ્યાર્થી હોય કે ઊગતો કલાકાર, તે હંમેશાં તેની સાથે મિત્રવત્‌ વર્તન જ કરતા. ‘સપ્તક’ (રાષ્ટ્રીય સ્તરનો સંગીત-સમારોહ), ‘ન્યુ ફિલ્મ સોસાયટી’, ‘આકંઠ સાબરમતી’ (નાટ્યસર્જકોની પ્રયોગશાળા) જેવી અમદાવાદના કલાજગતને ‘આધુનિકતા’ તરફ લઈ જનારી અવિધિસરની સંસ્થાઓના એક સ્થાપક સ્થપતિ. અલબત્ત, આમ અમદાવાદીઓ માટે એમનું નામ હંમેશાં અજાણ્યું જ રહ્યું, કેમ કે - તેઓ હંમેશાં પાયાનો પથ્થર રહેતા, ઇમારતનું શિખર કદી નહીં. એ સાર્થક રીતે એક આધુનિક માણસ હતા અને સમાજમાં આધુનિકતા આવે, પ્રસરે તે માટે સતત મથામણો કરતા.

મારો એમની સાથેનો પ્રારંભિક પરિચય શરૂ થયો, ૧૯૭૦ના જૂનમાં. મેં આઠમા ધોરણમાં તેમની શ્રી વિદ્યાનગર હાઈસ્કૂલમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. હું સવારની પાળીમાં અભ્યાસ કરતો હોવાથી આખું વર્ષ એમને માત્ર પ્રિન્સિપાલસાહેબ તરીકે જ ઓળખતો રહ્યો. વર્ષાંતે જમ્મુ-કાશ્મીર અને ઉત્તર ભારતનો પ્રવાસ આયોજિત થયો. આઠમા ધોરણમાંથી અમે માત્ર બે જ વિદ્યાર્થી સામેલ હતા, જ્યારે બાકીના તમામ વિદ્યાર્થીઓ ૯-૧૦-૧૧ ધોરણના હતા. પ્રવાસ માટે રેલવેની એક બોગી બુક થઈ હતી. દર-દસ વિદ્યાર્થી દીઠ એક શિક્ષક એમ કુલ પાંચ ટુકડીઓ પાડવામાં આવેલી અને દરેક ટુકડીને એક-એક કમ્પાર્ટમેન્ટમાં વહેંચી દેવાયેલ. હું કપાસીસાહેબની ટુકડીમાં નહીં. શ્રીનગરમાં અમારે દસ દિવસ મિલિટરી હૉસ્ટેલમાં રહેવાનું હતું. એક રાત્રે મનોરંજના કાર્યક્રમ યોજાયો. હું અત્યંત ગભરુ અને શરમાળ પ્રકૃતિનો હતો, પરંતુ મને જોક્સ રજૂ કરતા આવડે. એ રાત્રે કાર્યક્રમમાં અણધારી રીતે હું છવાઈ ગયો. એ સમયે કપાસીસાહેબ તો ત્યાં ઉપસ્થિત નહોતા, પરંતુ અમારા શિક્ષકોએ શક્ય છે કે એ સંદર્ભે વાત કરી હોય. પઠાણકોટથી પરત ફરતાં બીજા દિવસે એમણે મને એમના કમ્પાર્ટમેન્ટમાં બોલાવ્યો અને મારી સાથે મિત્રવત્‌ વાતો શરૂ કરી. પ્રવાસ વિશે, મારા રસરુચિ વિશે, ઇતિહાસ વિશે વગેરે. લગભગ બેથી ત્રણ કલાક એમણે મારી સાથે ગોઠડી કરી. આ મારા એમની સાથેના ઘનિષ્ઠ પરિચયની શરૂઆત.

નવમા ધોરણથી તો હું પણ બપોરની પાળીમાં આવી ગયો. નવમા-દસમા દરમિયાન તેઓ પ્રત્યક્ષપણે તો નહોતા ભણાવતા, પણ સતત સંપર્કમાં રહેતા. સ્કૂલમાં દર અઠવાડિયે એકાદ વિષયની પચીસ માર્કની પરીક્ષા લેવાતી. એક શનિવારે અંગ્રેજીની પરીક્ષા હતી. હું આંખમાં ઇન્ફેક્શનને કારણે ગેરહાજર રહ્યો. સોમવારે અંગ્રેજીના શિક્ષકે પરિણામ જાહેર કર્યું. હું ગેરહાજર હોવા છતાં એમણે મને શૂન્ય માર્ક મળ્યાની જાહેરાત કરી. મેં વર્ગમાં ઊભા થઈને વિરોધ કર્યો. તેઓ મને એલફેલ સંભળાવવા માંડ્યા અને પછી મને વર્ગમાંથી બહાર ઊભા રહેવાની શિક્ષા કરી. હું બહાર ઊભો હતો અને કપાસીસાહેબ પ્રિન્સિપાલ તરીકે રાઉન્ડ પર આવ્યા. મને બહાર ઊભા રહેવાનું કારણ પૂછ્યું, મેં વિગતે વાત કરી. પિરિયડ પૂરો થયા પછી એમણે મને અને પેલા શિક્ષકને એમની કૅબિનમાં બોલાવ્યા. મારી અને શિક્ષકની રજૂઆતો શાંતિથી સાંભળી અને પછી મારી ઉપસ્થિતિમાં જ શિક્ષકને એમણે એમની વર્તણૂક માટે ઠપકો આપ્યો.

નવમા ધોરણના અંતે ફરીથી શૈક્ષણિક પ્રવાસ યોજાયો અજન્તા-ઇલોરા, નાસિક-ત્ર્યંબક, અહમદનગર વગેરે સ્થળોનો. આ વખતે પ્રવાસ માટે બસ બુક થઈ હતી. હું સૌથી આગળની સીટ ઉપર બારી પાસે બેઠો હતો. કપાસીસાહેબ મારી સામેની સીટ ઉપર બેઠા. સાત દિવસના એ પ્રવાસમાં એ વાતો મજાક કરતાં કરતાં મારું અવિધિસરનું શિક્ષણ પણ કરતા રહ્યા. મહારાષ્ટ્રમાં ફરતાં એક દિવસ અચાનક એમણે મને પૂછ્યું, ‘હિરેન, ગુજરાતની ગાયો અને મહારાષ્ટ્રની ગાયો વચ્ચે શું-શું તફાવત છે? બારીમાંથી ગાયોને ઑબ્ઝર્વ કર, સાંજે મને કહેજે.’ મને અજાણપણે જ શીખવા મળ્યું કે શૈક્ષણિક પ્રવાસ માત્ર જાણીતાં સ્થળો, ઇમારતો માટે જ નથી હોતો, વિવિધ સ્થળોની પ્રકૃતિ, સંસ્કૃિત અને જીવનને સમજવા માટે પણ હોય છે. ત્યાર પછી તો હું શાળા - શિક્ષણ સમાપ્ત કરી કૉલેજમાં અભ્યાસ કરવા માંડ્યો. બી.કૉમ.ની સાથે ડિપ્લોમા ઇન ડ્રામા પણ પૂરું કર્યું.

ડ્રામા ડિપ્લોમા ૧૯૭૫માં પૂર્ણ કરી ‘દર્પણ’ અકાદમીમાં કલાકાર તરીકે જોડાયો. છએક મહિનામાં બે-ત્રણ નાટકોમાં અભિનય કર્યો, પરંતુ મારા વિદ્રોહી વ્યક્તિત્વને કારણે ત્યાંના સંચાલકો કૈલાસભાઈ પંડ્યા અને દામિનીબહેન મહેતાએ મને દિવાળી પછી હળવેકથી ‘આકંઠ સાબરમતી’તરફ રવાના કર્યો. ‘આકંઠ’ એ મધુ રાય, સુવર્ણા રાય, લાભશંકર ઠાકર, ચિનુ મોદી, કપાસીસાહેબ વગેરે નાટ્યલેખકોએ શરૂ કરેલી એક અનોખી નાટ્યપ્રયોગશાળા હતી, જ્યાં અઠવાડિયામાં બે દિવસ રાત્રે શ્રી વિદ્યાનગર હાઈસ્કૂલમાં એ નાટ્યલેખક મિત્રો મળતા. કોઈ લેખકને કોઈ પણ તુક્કો આવે, તો એ મિત્રો વચ્ચે મૂકતા અને મિત્રો એ તુક્કા ઉપર ઊભા થઈ અલગ-અલગ પાત્રો બની નાટક બનાવવા મથતા. હું તો લેખક નહોતો, અભિનેતા હતો. વળી, એ સૌ સર્જકોનાં સંતાનોની ઉંમરનો. એમને તો મારી સાથે ગમ્મત પડવા લાગી. મને પણ મઝા પડતી. તે ગાળામાં કપાસીસાહેબ સાથેની મિત્રવત્‌ ઘનિષ્ઠતા વધવા માંડી. મારી સાથે સિગારેટથી માંડીને સિનેમાઓ વિશે શેરિંગ કરતા. વર્લ્ડ સિનેમાના તેઓ ખાસ્સા જાણકાર. અમે અમદાવાદની ‘તરંગ’ ફિલ્મ સોસાયટીના પણ સભ્ય, એટલે કોઈ પણ ફિલ્મ જોયા પછી અમે સાથે ગલ્લા ઉપર ચા-સિગારેટ પીતાપીતા ફિલ્મ વિશે રાત્રે બેએક વાગ્યા સુધી ચર્ચાઓ કરતા. ત્યાર પછી ‘તરંગ’ બંધ થતાં એમણે અને એક સિનેરસિક ગિરાબહેન દારૂવાલાએ સાથે મળી ‘ન્યૂ ફિલ્મ સોસાયટી’ શરૂ કરી. એ સોસાયટી દસેક વર્ષ સુધી ધમધમતી રહી. અમદાવાદની સિનેરસિક જનતા માટે એ એક અનોખી સોસાયટી હતી જ્યાં વિશ્વના નીવડેલા ફિલ્મ-દિગ્દર્શકોની ફિલ્મોના ‘ફૅસ્ટિવલ્સ’ યોજાતાં.

‘ન્યૂ ફિલ્મ સોસાયટી’ માત્ર ફિલ્મો બતાવતી. અમને (મને, સાથી સરૂપ ધ્રુવને અને અમારા મિત્ર મનીષી જાનીને) લાગતું કે આવી સુંદર ફિલ્મો અને ફિલ્મ ફૅસ્ટિવલ્સ પછી ફિલ્મ સોસાયટી દ્વારા વર્ષમાં બે-ત્રણ વાર એના વિશે સભ્યો વચ્ચે વિગતવાર ચર્ચાસભાઓ પણ યોજાવી જોઈએ. અમે રજૂઆત કરી. કપાસીસાહેબ સૂચન સાંભળતાં જ ખડખડાટ હસી પડ્યા. કહે કે ‘કોઈ સભ્ય આવશે નહીં’. પણ અમે જીદ કરી. એમણે ગોડાર્ડની ફિલ્મોના ફૅસ્ટિવલ પછી ચર્ચાની જાહેરાત કરી. સ્થળ હતું શ્રી વિદ્યાનગર હાઈસ્કૂલ. ચર્ચાસભાના દિવસે અમે પાંચ જ જણ હાજર. કપાસીસાહેબ - ગિરાબહેન અને અમે ત્રણ. અમે કલાકેક વાતો કરી, પણ અન્ય કોઈ ન આવ્યું. છેવટે એમણે મરકાતાં - મરકાતાં સ્કૂલની સામેની ડેરીમાંથી દૂધનો હલવો મંગાવી અમને ખવડાવ્યો અને અમારી જીદની અને માણસ પારખવાની એમની જીતની ત્યાં જ પૂર્ણાહુતિ થઈ ગઈ.

‘આકંઠ’માં એક વાર થોડા મોડા આવ્યા. અમે એક લીલાનાટ્ય વિકસાવવા મથતા હતા. આવીને ખુરશી ઉપર બેઠા. સિગારેટ સળગાવી અને હળવેકથી ચપટી વગાડી બોલ્યા, “બાકી સ્વિચ ઑફ જ થઈ ગઈને!” અમને કાંઈ ન સમજાયું. બધા એમની સામે જોઈ રહ્યા. પછી ગંભીરતાથી બોલ્યા, ‘મારાં બા (મમ્મી) આજે બપારે ગુજરી ગયાં’. અમે સૌ સ્તબ્ધ. પછી કહે, ‘એ તો એમનું કામ કરીને ગયાં, આપણે આપણું ચાલુ રાખવાનું’. યુવાવયે જ જીવનની કઠોર ઠોકરોએ એમને ત્યાં સુધીમાં કઠોરમાં કઠોર વાસ્તવિકતાઓને સહજપણે સ્વીકારી લેતાં શિખવાડી દીધું હતું.

એક વાર, અમદાવાદમાં પ્રખ્યાત સિતારવાદક નિખિલ બૅનર્જીનો કાર્યક્રમ ગોઠવાયો હતો. મને કહે કે - ‘ચાલ, મારી સાથે ટેસડો પડી જશે’. મારે ને સંગીતને બારમો ચંદ્રમા. મેં ખૂબ ના પાડી, પણ મને પરાણે લઇ ગયા. લગભગ કલાકેક પછી નિખિલજી અટક્યા. મને એમ કે - ‘હાશ, પૂરું થયું’. મેં ઊભા થવા માંડ્યું. એમણે હાથ પકડીને બેસાડી દીધો. મને કહે, ‘હજુ તો હવે જ ‘રાગ’ની શરૂઆત થશે. આ તો હજી પંડિતજીએ રાગની ભૂમિકા જ બાંધી છે’. હું નાછૂટકે ડાફોળિયાં મારતો બેસી રહ્યો.

‘આકંઠ’ બંધ થયા પછી અમારો રૂબરૂ સંપર્ક ખાસ્સો ઓછો થઈ ગયેલો. પણ એક અંતિમ નોંધપાત્ર પ્રસંગ આજે જ્યારે દેશ ‘હિન્દુત્વવાદી ફાસીવાદ’ના ઓછાયાથી અંધકાર ભણી ધસી રહ્યો છે, ત્યારે મને કપાસીસાહેબના સંદર્ભે અચૂક યાદ આવે છે. ૨૦૦૨નો જનસંહાર લગભગ એની સમાપ્તિ તરફ જઈ રહ્યો હતો. મેં, સરૂપબહેન અને સાથી વિલ્ફ્રેડે ૨૫ જૂનના ‘કટોકટી’ના દિવસે દેશભરમાંથી અત્યંત જાણીતા જનવાદી કવિઓને આમંત્રિત કરી ‘કવિસંમેલન’નું આયોજન કર્યું હતું. એચ.કે. કૉલેજના ઑડિટોરિયમમાં સાંજે એ સંમેલન, જેનું નામ અમે આપ્યું હતું, ‘મૌત કે ખિલાફ કવિતા, ખૌફ કે ખિલાફ કવિતા’. કપાસીસાહેબને રાજકારણ સાથે રજમાત્રનો સંબંધ નહીં, પરંતુ કલા સાથે એટલો ગાઢ સંબંધ કે સમયસર કવિસંમેલનમાં ઉપસ્થિત થવા આવી ગયા. હું અને સરૂપબહેન તો મૂઢ! એમણે આખું કવિ સંમેલન માણ્યું અને પૂરુ થતાં મળીને કહેતા ગયા, ‘આજના વાતાવરણમાં તમે આ ઉત્તમ આયોજન કર્યું. ખૂબ-ખૂબ અભિનંદન’. વર્ષોના પરિચય પછી મારા માટે એમના વ્યક્તિત્વના આ પાસાનો એ પહેલો પરિચય હતો.

મોજીલા કપાસીસાહેબની ભાષા પણ તદ્દન આગવી. એમણે લખેલ એક એકાંકીમાં એક સંવાદ આવે, ‘અલમસ્ત કૂવો’, સિગારેટ લાવવી હોય તો કહે, ‘એક પ્રત લઇ આવ’. તેઓ અમદાવાદના કલાજગતના મહાનુભાવો માટે બોલતા, ‘બાકી જોવાલાયક જગ્યા’. મારી દૃષ્ટિએ તો કપાસીસાહેબ પોતે જ વાસ્તવમાં ‘અમદાવાદની જોવાલાયક જગ્યા’ હતા. એમના મૃત્યુના સમાચાર મળતાં જ મેં અને સરૂપબહેને શેર કર્યું - ‘અમદાવાદના શિક્ષણ અને કલાજગતનો એક યુગ બાકી સમાપ્ત જ થઈ ગયોને’.

અલવિદા કપાસીસાહેબ! દસ્યૂદાન્યા!

E-mail : darshan.org@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 અૉગસ્ટ 2017; પૃ. 12-13

Category :- Profile