ડૉ. ઉષા ઠક્કર આપણી જમાતનાં એક વિદ્વાન અધ્યાપક છે. રાજ્યનીતિશાસ્ત્ર, ઇતિહાસ તેમ જ સમાજશાસ્ત્રનાં એક તજ્જ્ઞ તરીકે એમની નામના છે. એમણે અનેક સંશોધન આધારિત પુસ્તકો ય આપ્યાં છે. આઝાદીના આ 75માં વરસ અનુસંધાને આ અભ્યાસુ લેખ આપણને દિશા તો આપે છે, પણ સાથે સાથે આપણને ઇતિહાસ ભણી દોરી જઈ વિચારને માટે નક્કર વાતાવરણ પણ તૈયાર કરી આપે છે.

૧૯૪૨નો ઓગસ્ટ મહિનો ભારતમાં અસાધારણ રાજકીય ઊથલ-પાથલનો મહિનો. દેશપ્રેમીનો સમર્પણ અને બલિદાનનો મહિનો. સ્વાતંત્ર્યપ્રાપ્તિ માટેનું ૧૯૪રનું સૌથી છેલ્લું જન આંદોલન. આ સમયે આઝાદી માટેની અદમ્ય ઈચ્છા રાજકીય સમજૂતિઓની સીમા પાર કરી ગયેલી. શોષિત અને પીડિત પ્રજાએ બ્રિટિશ સરકાર સામે ખુલ્લો બળવો કરેલો. તે સમયને યાદ કરતાં ને સમયની ક્રાંતિરેખા અરુણા અસફઅલીએ જણાવેલું કે ‘ત્યારે તો લોકપ્રકોપના જ્વાળામુખીનો વિસ્ફોટ થયેલો અને તેમાંથી ફેંકાયેલ લાવારસનો હું તો એક ટુકડો માત્ર હતી.’ દેશની ધરતી પર આવા જ્વલંત ટુકડાઓ અને તણખાઓ હજારો-લાખોની સંખ્યામાં વેરાઈ ગયેલા. મુંબઈ (શહેર અને પ્રાંત), યુનાઈટેડ પ્રોવીન્સેઝ (યુ.પી.), સેન્ટ્રલ પ્રોવીન્સેઝ (સી.પી.), બિહાર અને ઓરિસ્સા જેવા ક્ષેત્રો આઝાદી માટેની પ્રવૃત્તિઓથી ધમધમી ઉઠેલા.

૧૯૪૦ના દાયકાના આરંભના રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણના પ્રવાહોએ ૧૯૪૨ના આંદોલનના ઉદ્ભવમાં અગત્યનો ફાળો આપેલો. દેશમાં ગાંધી વિચાર અનુસાર વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ થયેલો, પણ તેનું સ્વરૂપ મર્યાદિત હતું. સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સના આગમને આશા જગાવેલી, પણ છેવટે તો નિરાશા જ મળી. ક્રિપ્સ મિશનની દરખાસ્તોનો દેશના જાણીતા પક્ષોએ અસ્વીકાર કર્યો અને બીજું વિશ્વયુદ્ધ તો દેશની સીમાઓ સુધી પહોંચી ગયેલું. જાપાન તીવ્ર ગતિથી આગળ વધી રહેલું હતું. તેણે હોંગકોંગ, સિંગાપુર, મલાયા અને બર્મા પર વિજય મેળવી લીધેલો. અને તેની અસર ભારત પર પડી.

બિહાર અને યુ.પી. જેવા પ્રાંતોમાં લોકોને ચિંતા અને આશંકા થવા લાગી. બર્મા, સિલોન અને મલાયામાં ઘણા ભારતવાસીઓ ગયેલા. તેઓ નિયમિત રૂપે દેશમાં પોતાના કુટુંબોને પૈસા મોકલતા, જેથી કુટુંબોનો નિર્વાહ થઈ શકે અને આ રકમ નાની-સૂની નહોતી. ૧૯૪૦-૪૧ ના વર્ષમાં ૨,૦૩૮,૦૦૦ મની-ઓર્ડર તથા ૭ કરોડ ૨૫ લાખ જેટલા રૂપિયા આવેલા. ગોરખપુરના મોટા ભાગના રહેવાસીઓ હોંગકોંગ, બેંકોક, સિંગાપુર અને રંગૂનમાં કામ કરતા હતા. સગાં સંબંધીઓ દ્વારા મોકલાતા પૈસા પર જ આધાર રાખતા હતા. પણ હવે તો પરદેશમાં કામ કરના ભારતવાસીઓ જ પાછા ફરવા લાગ્યા, અંતે તે પણ નિરાશ્રિત થઈને. એક અંદાજ મુજબ લગભગ ૪,૦૫,૦૦૦ નિરાશ્રિતો કલકત્તા પહોંચ્યા, તેમાંથી ૩,૩૫,૦૦૦ ટ્રેનથી આવ્યા અને ૭૦,૦૦૦ સ્ટીમરથી ઘાયલ સિપાહીઓ થાકીને અને હારીને ઘરે પહોંચવા લાગ્યા. તેમની સ્થિતિ દયનીય હતી. આવી પરિસ્થિતિમાં અફવાઓનું બજાર ગરમ થયા લાગ્યું. એવી અફવાઓ થવા લાગી કે જાપાનનું સૈન્ય અજેય છે. બ્રિટિશ ઓફિસરો નાસી જવાના છે. આ સંજોગોમાં સામાન્ય પ્રજાનો બ્રિટિશ શાસનમાંથી વિશ્વાસ ઉઠવા લાગ્યો.

આ ઉપરાંત, દેશની પ્રજાને અસહકાર આંદોલન અને સવિનય કાનૂન ભંગ જેવી ચળવળોનો અનુભવ હતો. ૧૯૩૭ માં ચુંટાયેલી સાત પ્રાંતોમાં કાઁગ્રેસ સરકારની વિધેયાત્મક કામગીરીનો અનુભવ હતો અને સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ તો ગાંધીજીના અસાધારણ નેતૃત્વ હેઠળ કામ કરવાનો અનુભવ હતો.

ગાંધીજીના વિચારો અને વાતોએ પ્રજામાં હલચલ મચાવી દીધી. ગાંધીજીએ “હરિજન બંધુ”(૧૦-૦૫-૧૯૪૨)માં જણાવ્યું કે “હિંદુસ્તાનમાં અંગ્રેજોની હાજરી એ જાપાનને હિંદુસ્તાન પર ચડાઈ કરવાનું નોતરું છે. તેઓ ચાલ્યા જાચ તો લડાઈની લાલચ દૂર થાય.” અંગ્રેજોને ચાલ્યા જવાનું જણાવતાં તેમણે “હરિજન બંધુ”(૨૪.૫.૧૯૪૨)માં સ્પષ્ટ કર્યું કે “હિંદને ભગવાનના હાથમાં સોંપી દો અને આ શબ્દો વિચિત્ર લાગતા હોય તો કહું છું કે અરાજક્તાના હાથમાં સોંપો.”

કાઁગ્રેસના નેતાઓ ગાંધીજી સાથે હતા. ઓલ ઇન્ડિયા કાઁગ્રેસ કમિટીની બેઠક વર્ધામાં જુલાઈ ૧૯૪૨માં યોજવામાં આવી. ૧૪ જુલાઈના મહત્ત્વનો ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો કે રોજેરોજ બનતા બનાવોએ તથા હિંદની પ્રજાને થઈ રહેલા કડવા અનુભવોએ કાઁગ્રેસીઓના એ અભિપ્રાયને સાચો ઠરાવ્યો છે કે હિંદમાંથી બ્રિટિશ અમલનો અંત આવવો જ જોઈએ. “સારામાં સારો પરદેશી અમલ પણ સ્વતઃ એક અનિષ્ટ છે તથા તાબેદાર પ્રજાને માટે નિરંતર હાનિરૂપ છે. એટલા ખાતર જ નહિ, પણ પરાધીન હિંદ પોતાનું રક્ષણ કરી શકે તેમ જ માનવજાતનું નિકંદન કાઢી રહેલા યુદ્ધના ભાવિ ઉપર અસર પાડવામાં અસરકારક ભાગ ભજાવી શકે એટલા માટે પણ, બ્રિટિશ અમલનો હિંદમાંથી અંત આવવો જોઈએ.”

કાઁગ્રેસના નેતાઓને અને ગાંધીજીને લાગવા માંડેલું કે અંગ્રેજો સત્તાપલ્ટા માટે તૈયાર નથી અને યુદ્ધ સમાપન થયા પછી પણ તેમ થવાની શક્યતા નથી. પહેલા વિશ્વયુદ્ધની સમાપ્તિ પછી ભારતને મળેલા રોલેટ કાયદો, લશ્કરી કાયદો અને રક્તરંજિત જલિયાનવાલા બાગ. આ વાતોને પ્રજા ભૂલી નહોતી. ઓલ ઇન્ડિયા કાઁગ્રેસ કમિટીનું ઐતિહાસિક અધિવેશન ૭ અને ૮ ઓગસ્ટના મુંબઈમાં યોજવામાં આવેલું. વર્ધાના ઠરાવ અને આ અધિવેશન વચ્ચેનો સમય જનમત તૈયાર કરવા માટે ઘણો મહત્ત્વપૂર્ણ હતો. ઘણી સભાઓ અને ભાષણો ગોઠવાયા, જેમણે જનજાગૃતિ લાવવામાં અગત્યનો ફાળો આપ્યો. મુંબઈમાં ચોપાટી પર ૨ ઓગસ્ટના વલ્લભભાઈ પટેલની એક મોટી મીટિંગ થઈ. તેમાં ૫૦,૦૦૦ જેટલા લોકો ભેગા થયેલા. ગુજરાતીમાં બોલતા તેમણે કહ્યું કે આ ચળવળ ગાંધીજીએ ઉપાડેલી છેલ્લી ચળવળ છે. બ્રિટિશ સરકાર મલાયા, સિંગાપુર અને બર્માની બાબતમાં નિષ્ફળ ગઈ છે. તેમણે પ્રજાજનોને લડતમાં પૂરો સાથ આપવા માટે અસરકારક અપીલ કરી અને સ્કૂલ – કોલેજ – ફેક્ટરી અને વેપાર બંધ રાખવાનું સૂચવ્યું. મુંબઈના ગવર્નર સર આર.એલ. લમ્લેએ વાઈસરોય લોર્ડ લીનલીથગોને લખ્યું કે પટેલની મીટિંગ પછી વાતાવરણ પૂર્ણતઃ બદલાઈ ગયું, દૃષ્ટિકોણ જ ક્રાંતિકારી બની ગયો.

મુંબઈના ઓગસ્ટના અધિવેશને દેશવાસીઓ માટે નવી દિશા ઉઘાડી. દેશના વિભિન્ન ભાગોમાંથી નેતાઓ અને કાર્યકરો આ સુયોજિત અધિવેશનમાં આવેલા. વર્ધાની ૧૪ જુલાઈની મીટિંગમાં લેવાયેલા ઠરાવનું સમર્થન કરતાં અહીં નિર્ણય લેવાયો કે ભારત માટે અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘની સફળતા માટે પણ દેશમાં બ્રિટિશ શાસનનો અંત આવશ્યક છે. ભારતની સ્વતંત્રતાના મૂળભૂત અધિકાર માટે ગાંધીજીના નેતૃત્વ હેઠળ વ્યાપક સ્તર પર અહિંસક સામૂહિક સંઘર્ષ કરવાનો નિર્ણય લેવાયો.

સભાપતિ મૌલાના અબ્દુલ કલામ આઝાદે કાર્યવાહી શરૂ કરેલી. જવાહરલાલ નેહરુએ ઠરાવ રજૂ કરેલો અને સરદાર પટેલે તેનું સમર્થન કરેલું. ૮ ઓગસ્ટના ભાષણમાં ગાંધીજીએ આવા શબ્દોમાં પોતાનું હૈયું ઠાલવ્યું, અને લોકોને કહ્યું કે “આ ઘડીથી સૌ કોઈ માને કે આપણે આઝાદ છીએ અને હવે તમે આ સામ્રાજ્યની એડી નીચે નહીં પણ આઝાદ છો એમ માનીને વર્તજો … ગુલામ જે ઘડીએ એમ માને કે હું સ્વાધીન છું તે જ ઘડીએ તેની જંજીર તૂટી જાણવી … હું તમને એક ટૂંકો મંત્ર આપું છું એને તમારે હૈયે કોતરી રાખજો અને તમારે શ્વાસે શ્વાસે એનો જાપ ચાલવા દેજો એ મંત્ર છે “કરેંગે યા મરેંગે’. હિંદને કાં તો આઝાદ કરીશ નહીં તો મરી ફીટશું. કાયમી ગુલામી જોવા જીવતા નહીં રહીએ.” ગાંધીજીએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે કાયર અને ડરપોક માટે આઝાદી નથી.

૯ ઓગસ્ટના કાઁગ્રેસના અનેક નેતાઓને બ્રિટિશ સરકારે જેલમાં ધકેલ્યા. ગાંધીજીને આગાખાન મહેલ, પૂનામાં કારાવાસ અપાયો. હવે દેશની પ્રજાનો રોષ ભભૂકી ઉઠ્યો. દેશના વિભિન્ન ભાગોમાં ક્રાંતિની જ્વાળા પ્રગટી. સ્થાનિક સ્તર પર ચળવળના સ્વરૂપ વિશે લોકો નિર્ણય લેવા લાગ્યા. નવી નેતાગીરીનો ઉદય થયો. કાઁગ્રેસ સોશિયાલિસ્ટ પાર્ટી, ફોરવર્ડ બ્લોક અને અન્ય ક્રાંતિકારી જૂથો સક્રિય બન્યા. વિદ્યાર્થીઓએ મહત્ત્વ ની ભૂમિકા ભજવી. સ્રીઓએ સભા સરઘસો અને હડતાલોમાં તેમ જ જેલમાં ગયેલા સાથીઓના કુટુંબોની સારસંભાળમાં અગત્યનું યોગદાન આપ્યું.

બ્રિટિશ શાસનના બધા જ પ્રતીકો સામે જનતાનો આક્રોશ ફૂટી નિકળેલો. બ્રિટિશ સરકારના પ્રતીકો, જેમ કે સરકારી ઈમારતો, પોસ્ટ ઓફિસો, અને પોલિસ સ્ટેશનોને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું. ફેક્ટરીઓ અને શિક્ષણ સંસ્થાઓ સામે હડતાલો થઈ. રેલવેના પાટાઓ તથા સંદેશ વ્યવહારના સાધનોની તોડફોડ કરવામાં આવી. હિંસાનો માર્ગ અપનાવવામાં કોઈ ક્ષોભ ન રહ્યો. કેટલાય નેતાઓ, જેમ કે જયપ્રકાશ નારાયણ અને સુચેતા કૃપલાણી ભૂમિગત થયાં. ડો. રામમનોહર લોહિયા, આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવ, અચ્યુત પટવર્ધન, શંકરરાવ દેવ અને યુસૂફ મેહરઅલી જેવા નેતાઓ સક્રિય રહ્યા. સુભાષચંદ્ર બોઝની આઝાદ હિંદ ફૌજ અને બર્લિન રેડિયોથી પ્રસારિત થતી માહિતી જેવા પરિબળોએ પ્રજાનો ઉત્સાહ વધાર્યો. મુંબઈથી ચાલતા ભૂગર્ભ કાઁગ્રેસ રેડિયોના સમાચારોને શહેર તથા અન્ય ભાગોમાં લોકો ઉત્સાહથી સાંભળતા. ઉષાબહેન મહેતાને આ રેડિયોની ક્રામગીરીમાં ભાગ લેવા માટે ચાર વર્ષની જેલની સજા મળેલી.

થોડા સમય માટે તો લોકોએ સાતારા (મહારાષ્ટ્ર), મેદિનીપુર (બંગાલ) અને બલિયા(યુ.પી.)માં પોતાની સમાંતર સરકાર પણ સ્થાપી દીધેલી. સાતારાનો પત્રી (પ્રતિ) સરકારને પ્રયોગ થોડો લાંબો ચાલેલો. સમાજના વિભિન્ન વર્ગો ૧૯૪૨ના આંદોલનમાં સહજ રીતે જોડાઈ ગયેલા, અને તેઓ પોતાની રીતે પોતાના ક્ષેત્રમાં પ્રવૃત્તિઓ કરતા. ભૂગર્ભવાસી નેતાઓ યથાસંભવ માર્ગદર્શન અને મદદ કરતા. ભૂગર્ભ ચળવળનું કેન્દ્ર સેન્ટ્રલ ડિરેક્ટોરેટ મુંબઈમાં હતું. સરકારી બંધન હોવા છતાં ‘ક્વીટ ઇન્ડિયા’, ‘વંદે માતરમ્‌’, ‘રિવોલ્ટ’, ‘નાઈન્થ ઓગસ્ટ’ અને કાઁગ્રેસ પત્રિકાઓ છપાતી રહેતી. અમદાવાદમાં વિદ્યાર્થી સંગ્રામ સમિતિએ લડતના સમાચાર લોકોને પહોંચાડવા તથા કાર્યક્રમોની જાહેરાત કરવા વિદ્યાર્થી પત્રિકા ગુપ્ત રીતે પ્રગટ કરેલી. દરરોજની પાંચ હજાર જેટલી પત્રિકાઓ છાપીને વહેંચવામાં આવતી.

‘ભારત છોડો’ આંદોલન બ્રિટિશ સરકાર માટે પ્રચંડ આહ્વાન બનેલું વાઈસરોય લોર્ડ લીનલીથગોએ ઈગ્લંડના વડા પ્રધાન ચર્ચિલને ૩૧ ઓગસ્ટના લખ્યું કે “૧૮૫૭ના બળવા પછીના સૌથી ગંભીર વિદ્રોહનો હું સામનો કરી રહ્યો છું. અત્યાર સુધી મિલીટરી સલામતીને કારણે આપણે આ વાતના ગાંભીર્ય અને વ્યાપને દુનિયાથી છુપાવ્યા છે.”

આંદોલનકારીઓ જુદી-જુદી વિચારસરણીઓ ધરાવતા હતા. પણ ગાંધીજીનું નેતૃત્વ સર્વ સ્વીકૃત હતું. ફ્રાંસીસ જી. હચીન્સ નામના લેખકના મત મુજબ ગાંધીજી વિના દરેક જણે પોતાના સત્તાધીકાર મુજબ કામ કર્યું અને ગાંધીજીનું પોતાની ઈચ્છા અને દૃષ્ટિથી અર્થઘટન કર્યું. અનિશ્ચિત પત્રિકાઓમાં ગાંધીજીનું નામ મુક્તપણે લેવાતું હતું અને તેમની અસ્પષ્ટ સામાન્ય સૂચનાઓ ભાંગફોડની વિગતવાર યોજનાઓમાં મોખરે મુકાતી હતી. દેશના ભૂમિગત નેતાઓ અને કાર્યકર્તાઓ ગાંધીજીથી ફક્ત પ્રભાવિત જ નહોતા, તેઓ ગાંધીજી સાથે સ્નેહ અને આદરના ગાઢ બંધનમાં જોડાયેલા હતા.

૧૯૪૨ના આંદોલનના સહભાગીઓ સાથેની મુલાકાતો અને વાતચીતો દર્શાવે છે કે ૧૯૪૨ના સંઘર્ષે પ્રજાક્રાંતિનું સ્વરૂપ લીધેલું. આંદોલનમાં જોડાવા માટેના કારણ પૂછતાં ઉષાબહેન મહેતા જેવાં સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ ઘણી વાર તેમના જવાબમાં ઝવેરચંદ મેઘાણીની પંક્તિઓ કહેતાં –

“નથી જાણ્યું અમારે પંથ શી આફત ખડી છે. ખબર છે આટલી કે માતની હાકલ પડી છે”. અને જ્યારે માતની હાકલ સાંભળીને દેશપ્રેમીઓ સ્વાતંત્ર્ય યજ્ઞમાં પોતાની આહૂતિ આપે, ત્યારે લોક પ્રકોપના જ્વાળામુખીનો વિસ્ફોટ જ થાય.”

e.mail : ushathakkar@yahoo.com

શાંતિ અને હિંસાથી સંતપ્ત માનવજીવન પર ગાંધીવિચાર અમીછાંટણાનું કામ કરે છે અને જ્યારે ગાંધીવિચારના સિદ્ધાંતો અનુસાર પોતાનું જીવન ઘડનાર વ્યક્તિના અનુભવો સાંભળવા મળે ત્યારે આશાનું અજવાળું ફેલાય છે. હાલમાં ગાંધીવિચારનાં સત્ત્વ અને તત્ત્વને જીવનમાં આત્મસાત કરનાર ચંડીપ્રસાદજી ભટ્ટને મળવાનો સરસ અવસર મળ્યો. મળવાની તારીખ અને સ્થળ બંને ઐતિહાસિક. તારીખ હતી ૬ એપ્રિલ અને સ્થળ હતું મણિભવન. ૬ એપ્રિલ, ૧૯૧૯ના ગાંધીજીએ દમનકારી રોલેટ કાયદા સામે રાષ્ટ્રવ્યાપી સત્યાગ્રહનો શંખનાદ કરેલો. તે સમયે ગાંધીજી મણિભવનમાં રહેલા. અને ૬ એપ્રિલ, ૧૯૩૦ના દાંડીમાં ગાંધીજીએ મીઠું ઉપાડીને કાયદાનો સવિનય ભંગ કરેલો.

‘ચિપકો આંદોલન’ વિશે ઘણું વાંચેલું અને સાંભળેલું, પણ તેના પ્રણેતા ચંડીપ્રસાદજી ભટ્ટ પાસેથી જ તેમના કાર્ય અને ચિપકો આંદોલન વિશેની વાતો અને હકીક્ત ભણવાનો આનંદ અનોખો જ હતો. હમણાં જ ‘ચિપકો આંદોલન’નાં પચાસ વર્ષ પૂરાં થયાં.

ચંડીપ્રસાદજીનું વ્યક્તિત્ત્વ શાંત અને પ્રભાવશાળી. ખાદીનાં વસ્ત્રોમાં તેમની ગરિમા અને પ્રતિભા સ્વભાવિક રીતે જ ઝળકે. કોઈ પણ જાતના આડંબર વિના તે સહજ રીતે પોતાના અને સાથીઓનાં કાર્યની વાતો કરતા રહ્યા. ક્રમબદ્ધ વિચારો સરળશૈલીમાં વહેતા રહ્યા. લોકોની તકલીફો, મુશ્કેલીઓ અને તેમના સંઘર્ષ અને ઉપાયો શોધવાની મથામણની વાતો પણ આવતી રહી. અમે સૌ મંત્રમુગ્ધ બની તેમનાં વાણી અને કાર્ય સાથે જોડાતાં ગયાં.

ચંડીપ્રસાદજી પદ્મભૂષણ (૨૦૦૫), રેમન મેગસેસે એવૉર્ડ (૧૯૮૨) અને ગાંધી પીસ પ્રાઈઝ (૨૦૧૩) જેવાં પુરસ્કારોથી સન્માનિત થયા છે. તેમનું સમગ્ર જીવન અને કાર્ય ગાંધીમૂલ્યો અને ગાંધીવિચાર પર આધારિત છે. ઉત્તરાખંડના ચમોલી જિલ્લાના ગોળેશ્વરમાં રહેતા આ પર્યાવરણવાદી, રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તર પર પ્રખ્યાત છે.

તેમના જીવનની વિકાસયાત્રા મહત્ત્વપૂર્ણ અને પ્રેરણાદાયી છે. યુવાવસ્થાથી જ તેમના પર ગાંધીવિચાર પ્રત્યે અનેરું આકર્ષણ હતું. ૧૯૫૬માં જયપ્રકાશ નારાયણ બદ્રીનાથ ગયેલા. ત્યારે પીપલકોટીમાં ચંડીપ્રસાદજીએ તેમનું ભાષણ સાંભળ્યું અને સાંભળીને તેમના જ શબ્દોમાં ‘મારા માટે સમાજકાર્યનાં દ્વાર ઊઘડી ગયાં.’ તે પછીના વર્ષમાં તેમણે સાથીઓ સાથે પદયાત્રા કરી, જેમાં દરેક ગામડે ગ્રામ-સ્વરાજ્ય અને સર્વોદય અંગેની ચર્ચા થતી. તદુપરાંત, તેમનો સંપર્ક વિનોબા ભાવે અને દાદા ધર્માધિકારી જેવા ચિંતકો સાથે પણ રહ્યો.

ચંડીપ્રસાદજીના મત મુજબ હિમાલય ક્ષેત્ર વિવિધતા અને પ્રાકૃતિક સમૃદ્ધિથી ભરપૂર છે. પણ તે સાથે યાદ રાખવું જોઈએ કે હિમાલય અત્યંત સંવેદનશીલ પર્વત શ્રૃંખલા છે. તેના ભૂગર્ભમાં ઊથલ-પાથલ થયા કરે છે અને ધરતીકંપ, ભૂસ્ખલન અને પૂર જેવી આફતો આવ્યા કરે છે. આમાંથી થોડી પ્રકૃતિજન્ય છે, અને વધારે માનવસર્જિત. વિકાસના નામે પર્યાવરણનો હ્રાસ થઈ રહ્યો છે. ચીનના આક્રમણ પછી આ ક્ષેત્રમાં વિકાસને લગતાં કામો વધી ગયાં છે, જેમ કે, મોટા રસ્તાઓ કે મોટા મકાનો કે મોટા ઉદ્યોગો.

ચંડીપ્રસાદજી અને તેમના યુવા સાથીઓએ ૧૯૬૦ના દશકમાં દશૌલી ગ્રામ-સ્વરાજ્ય સંઘની સ્થાપના કરી. તેનો હેતુ હતો કે જંગલની આજુબાજુ રહેનારા લોકોને વનસંપદાના માધ્યમથી સન્માનજનક રોજગાર મળે. પણ તેમના માર્ગમાં રાજ્ય સરકાર, જિલ્લ પ્રશાસન અને વનવિભાગ તરફથી અનેક અવરોધો આવ્યા અને સંસ્થાએ શાંતિપૂર્વક તેમનો સામનો કર્યો.

૧૯૭૨-૭૩માં ઉત્તર પ્રદેશના વનવિભાગે દશૌલી ગ્રામ સ્વરાજ્ય સંઘના કાષ્ઠ-કલા કેન્દ્રને અંગૂનાં વૃક્ષ આપવાની ના પાડી. પહાડોની ખેતીમાં આ વૃક્ષના લાકડાનો ઘણો ઉપયોગ થતો હતો. જો આ લાકડું ન મળે તો સંસ્થાનાં જંગલો પાસે નાના ઉદ્યોગો સ્થાપવાના પ્રયાસો નિષ્ફળ થાય. એટલું જ નહીં, વન વિભાગે તો અંગૂનાં વૃક્ષોને નીચેના મેદાનોમાં રહેલી કંપનીઓને વેચવાનું શરૂ કર્યું.

દશૌલી ગ્રામ સ્વરાજ્ય સંઘના સભ્યોને પરાજ્ય સ્વીકાર નહોતો. તેઓ ચર્ચા-વિચારણા કરવા લાગ્યા. તે દરમિયાન તેમને ખબર પડી કે વનવિભાગે રમત-ગમતનાં સાધનો બનાવતી અલાહાબાદની સાઈમન કંપનીને ગોપેશ્વરથી એક કિલોમીટર દૂર મંડલ વનમાંથી અંગૂનાં વૃક્ષ કાપવાની પરવાનગી આપી દીધી છે. પરિસ્થિતિ તો વિકટ હતી. તેમાં ખબર પડી કે સાઈમન કંપનીના માણસો ગોપેશ્વર પહોંચી ગયા છે. હવે તો ઉપાય શોધવો જ રહ્યો. ચંડીપ્રસાદજીનું હૃદય વલોવાયું અને ઉત્તેજનાથી તે બોલી ઉઠ્યા, “આપણે વૃક્ષ કાપવા નહીં દઈએ. જો તેઓ વૃક્ષ પર કુહાડી મારશે તો આપણે અંગવાષ્ઠા કરી લઈશું.” ત્યાંની ભાષામાં ‘અંગવાષ્ઠા’ એટલે આલિંગન. જ્યારે કોઈ વૃક્ષ પર કુહાડી ઊંચકાય, ત્યારે લોકોએ વૃક્ષને અલિંગનમાં લઈ લેવાનું. ચંડીપ્રસાદજીએ લોકોને કહ્યું કે ઠેકેદારની કુહાડી પહેલાં આપણાં પર અને પછી વૃક્ષ પર. આપણે તો વૃક્ષોને ચોંટીને-ચિપકીને રહેવાનું. ‘ચિપકો’ શબ્દને નવો ક્રાંતિકારી અર્થ મળ્યો અને ગોપેશ્વરમાં ૨૭ માર્ચ, ૧૯૭૩ના ‘ચિપકો આંદોલન’નો જન્મ થયો.

ઉત્તરાખંડમાં ઘણી વનસંપદા છે. પણ સરકારની વિકાસકાર્યો માટેની ઉતાવળ અને ટેકેદારોનો લોભ પ્રકૃતિમાં અસંતુલન પેદા કરે છે. આડેધડ વૃક્ષો કાપવાથી કુદરતી આફતો આવે છે. તેનો અહેસાસ ચિપકો આંદોલનકારીઓને હતો. ચંડીપ્રસાદજીને જાણ હતી કે અલકનંદા નદીમાં ૧૯૭૦માં આવેલ મોટા પૂરે રસ્તાઓ, પુલ, ખેતરો અને પશુઓનો મોટા પ્રમાણમાં નાશ કરેલો.

જ્યારે તેમને ખબર પડી કે મંડલ ક્ષેત્રમાં જંગલમાં વૃક્ષો પર માર્કિંગ થઈ ગયું છે અને સાઈમન કંપનીના માણસો તેમને કાપવા આવી રહ્યા છે, ત્યારે આ તેજસ્વી ગાંધીજન અને તેમના સાથીઓ સક્રિય થઈ ગયા. નાના મંડલ ગામમાં ચિપકો આંદોલનકારી ગ્રામજનોની મોટી સભા જોઈને સાઈમન કંપનીના માણસો વૃક્ષ કાપ્યા વિના જ પાછા ફર્યા. સરકારે થોડાં વૃક્ષો આપી તડજોડની તૈયારી દાખવી પણ આંદોલનકારીઓની દૃષ્ટિ વ્યાપક બની હતી. વનસંપદાનો ઉચિત અને ન્યાયપૂર્ણ ઉપયોગ થવો જોઈએ અને તેના પ્રબંધ અને રક્ષણ માટે સ્થાનિક લોકોને સામેલ કરવા જોઈએ.

મંડલના જંગલ કાપવાનું કામ તો બંધ રહ્યું, પણ પછી તરત ખબર પડી કે હવે સાઇમન કંપનીને ફાટા ક્ષેત્રમાં વૃક્ષ કાપવાની મંજૂરી મળી છે. સત્યાગ્રહીઓના સામર્થ્યની પરીક્ષાનો ફરી સમય આવ્યો. લોકો અને ચંડીપ્રસાદજી સક્રિય બન્યા. લોકો ઢોલ-નગારાં અને ગીતોના માધ્યમથી ભેગા થતા ગયા. લોકોને અન્ય સ્થાન પર આકર્ષિત કરવાના પ્રયત્નો પણ કરવામાં આવ્યા. પાંચ વૃક્ષ કપાયાં ત્યાં તો ફરી સતર્ક ગ્રામજનો ભેગા થઈ ગયા. અને જંગલ કાપવા માટે આવેલ માણસો ત્યાંથી પલાયન થઈ ગયા. હવે મહિલાઓમાં પણ જાગૃતિ લાવવાના પ્રયત્નો સફળ થવા લાગેલા. છેવટે ૧૯૭૩ના અંતે સાઈમન કંપનીની વૃક્ષ કાપવાની પરવાનગી સમાપ્ત થઈ.

૧૯૭૪માં રેણી ગામના વનનો ગંભીર મામલો સામે આવ્યો. રેણી ક્ષેત્રના જંગલનાં વૃક્ષોની લિલામીની તૈયારી થઈ. ચંડીપ્રસાદજી અને તેમના સાથીઓએ તો ઠેકેદારોને કહી દીધું કે જો વૃક્ષો કપાશે તો રેણીના જંગલોમાં ‘ચિપકો આંદોલન’ થશે. ચંડીપ્રસાદજીને વિશ્વાસ હતો કે સાધનહીનનો દૃઢ સંકલ્પ જ સશક્ત હથિયાર છે. વનવિભાગના માણસોએ આમતેમ કરી ચંડીપ્રસાદજીને ત્યાં સમયસર ન પહોંચવા દીધા. ગામના પુરુષો તો ચમોલી જિલ્લામાં આવી ગયેલા,
કારણ સરકારે જાહેર કરેલું કે ૧૯૬૨માં જેમની જમીન સરકારે લઈ લીધેલી તેમને વળતર ચૂકવવામાં આવશે. ગામમાં ફક્ત સ્ત્રીઓ અને બાળકો જ હતાં. આ વાતનો અંદાજ આવતાં ચંડીપ્રસાદજી અને થોડા સાથીઓ રેણી પહોંચ્યા. ત્યાં જઈને ખબર પડી કે મહિલાઓના સાહસને કારણે રેણીનું વિશાળ વન બચી ગયું છે.

વીસેક જેટલી મહિલાઓ અને થોડી બાલિકાઓએ વૃક્ષ કાપવા માટે આવતા મજૂરોને પાછા વળવા સમજાવ્યા અને કહ્યું કે આ જંગલ તો અમારું પિયર છે. તેને ન કાપો ઠેકેદારના માણસો અને આવેલા થોડા અધિકારીઓ સત્તાના મદમાં હતા. કોઈકે તો દારૂ પણ પીધેલો. એક માણસે તો બંદૂક કાઢી. ડર્યા વિના મહિલાઓ ઊભી રહી અને ગૌરાદેવીએ તેમને પડકારીને કહ્યું કે પહેલાં બંદૂક ચલાવો અને પછી અમારા પિયરને કાપીને લઈ જાઓ. મજૂરો તો નાસવા લાગ્યા. બીજાઓ પણ ધીરે ધીરે ખસકવા લાગ્યા. આ બહાદુર મહિલાઓએ જોયું તો ભૂસ્ખલનને કારણે એક તૂટેલી પગદંડીને સિમેન્ટના પાટિયાથી જોડવામાં આવેલી. તેમણે જંગલ તરફ જતી આ પગદંડીને જોડતું પાટિયું તોડી નાખ્યું. પૂરી રાત આ મહિલાઓ આ સ્થળ પર બેસી ગીતો ગાતી રહી અને ચોકી કરતી રહી.

વન બચી ગયું. ચંડીપ્રસાદજી અને સાથીઓ સાથે સરકાર સમિતિઓ દ્વારા વાતચીત કરતી રહી, પણ આંદોલનકારીઓનો તો એક જ જવાબ હતો અમે આંદોલન પાછું નહીં ખેંચીએ. આ આંદોલનની ચિનગારીઓ ઉત્તરાખંડના અન્ય જિલ્લાઓમાં પણ ફેલાઈ. છેવટે વિશેષજ્ઞોની તપાસ સમિતિએ 1976માં અહેવાલ આપ્યો. તેની ભલામણોને ઉત્તરાખંડની સરકારે સ્વીકારી અને ઉત્તરાખંડની અલકનંદા અને તેની સહાયક નદીઓના જલાગમ ક્ષેત્રોમાં દસ વર્ષ સુધી વૃક્ષ કાપવાની મનાઈ જાહેર કરવામાં આવી.

‘ચિપકો આંદોલન’ની સફળતાએ દેશ-વિદેશમાં વિશેષજ્ઞો, પર્યાવરણવાદીઓ અને નાગરિકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. ચંડીપ્રસાદજી જણાવે છે કે આંદોલન સાથે રચનાત્મક કાર્ય પણ આવશ્યક છે. વૃક્ષોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ. અને તે સાથે નવા છોડ અને નવાં વૃક્ષ પણ વાવવાં જોઈએ. વનીકરણનું કામ ઘણું મહત્ત્વનું છે. આજે દશૌલી ગ્રામ સ્વરાજ્ય સંસ્થા મોટી સંખ્યામાં વૃક્ષારોપણ કરી રહી છે. છાત્રો અને યુવાવર્ગ તેમાં સહર્ષ જોડાઈ રહ્યા છે અને મહિલાઓનો સાથ તો છે જ. ‘ચિપકો આંદોલન’માં મહિલાઓનું યોગદાન અપૂર્વ છે. વનસંપદાનું રક્ષણ કરીને તેમણે ફરી પુરવાર કર્યું છે કે આત્મબળ અને સંક્લ્પની શક્તિ શારીરિક બળપ્રયોગ કરતાં વધુ અસરકારક છે. ચંડીપ્રસાદજીને તેમના કાર્યમાં પત્ની દેવેશ્વરીજી અને સુપુત્ર ઓમપ્રકાશજીનો પૂરો સાથ છે.

ચંડીપ્રસાદજી કહે છે કે અહિંસા મનસા, વાચા અને કર્મણા હોવી જોઈએ. અને સત્યાગ્રહ પણ સૌમ્ય- સૌમ્યતર અને સૌમ્યતમ હોવો જોઈએ. આ વાતની પ્રતીતિ ‘ચિપકો આંદોલન’માં થાય છે. ક્યારે ય કોઈ પ્રકારની હિંસા નથી થઈ, અહીં ઉપાયોની નવીનતા છે અને સિદ્ધાંતોની શાશ્વતતા છે. વિરોધીઓ સાથે પણ સદ્દવ્યવહાર આવશ્યક છે. ચંડીપ્રસાદજીની મીટિંગોમાં અને ચર્ચા-વિચારણામાં વિવિધ રાજકીય પક્ષોના પ્રતિનિધિઓ આવે, સરકારી અધિકારીઓ પણ આવે અને સમાજના બધા વર્ગોનું પ્રતિનિધિત્વ તો હોય જ. મુક્ત મને ચર્ચા થાય અને નિર્ણયો લેવાય. સમાજકાર્ય માટે બધાને સાથે લઈને આગળ વધવું અનિવાર્ય છે. અને છેવટે તો આપણે આપણા કામની જવાબદારી સ્વીકારવી રહી. આજે માનવસર્જિત કાર્યો પ્રકૃતિમાં અસંતુલન વધારે છે, તે પ્રત્યે ચંડીપ્રસાદજી આપણું ધ્યાન દોરે છે.

ગાંધીવિચારના અભયના સિદ્ધાંતને સમજાવતા ચંડીપ્રસાદજી છે કે અસત્ય અને અનિષ્ટ તત્ત્વોનો ભયરહિત થઈ અહિંસક માર્ગથી સામનો કરવો જોઈએ. તદુપરાંત, કથન અને વર્તન એવાં હોવાં જોઈએ કે વિરોધીઓને પણ વિશ્વાસ થાય. કથન અને વર્તનની એકરૂપતા જરૂરી છે.

માનવજીવન, પ્રકૃતિ અને ગાંધી-સિદ્ધાંતો સાથે ચંડીપ્રસાદજી સહજતાથી સંબંધ જોડે છે અને ભારપૂર્વક જણાવે છે કે આજે પણ ગાંધીવિચાર પ્રસ્તુત છે, પ્રાસંગિક છે અને સુસંગત છે.

(સાભાર સૌજન્ય : “જન્મભૂમિ પ્રવાસી”; 16 એપ્રિલ, 2023)

મુદ્રણ સૌજન્ય : કેતન રુપેરા

આપણે હમણાં જે તસવીર જોઈ તે 1942ની લડતની એક તેજસ્વી ક્રાતિશીખા ઉષાબહેન મહેતાની હતી. તેમણે અને તેમના સાથીઓએ મુંબઈમાં 1942માં ભૂગર્ભ રેડિયો ચલાવેલો. 

હું તેમને મળી 1966ની આસપાસ. મુંબઈ મારા માટે નવું હતું, અને હું મુંબઈ માટે. પીએચ.ડી. કરવાની મને ઘણી ઇચ્છા અને પ્રૉફેસર તરીકે ઉષાબહેન પ્રખ્યાત હતાં. હું તેમને મળી, અને મેં પીએચ.ડીનું કામ શરૂ કર્યું. ત્યારે મને કોઈક લોકો પૂછતા કે તમારા પીએચ.ડી. માટેના ગાઈડ કોણ છે ? અને હું ઉષાબહેનનું નામ કહેતી. પ્રત્યુત્તરમાં મને કેટલા ય લોકોએ કહ્યું છે કે ‘ઉષાબહેન ! રેડિયોબહેન ! બહુ સરસ !’ અને મને સમજાતું ગયું કે આ સૌમ્ય અને મૃદુ સ્વભાવનાં પ્રૉફેસર એક પ્રખ્યાત સ્વાતંત્ર્ય સેનાની પણ છે. પછી તો અમારો સંબંધ ઘનિષ્ટ થયો. મને તેમનો દાયકાઓ સુધી સ્નેહભર્યો સાથ મળ્યો.

હું તેમને કાઁગ્રેસ રેડિયો વિશે પ્રશ્નો પૂછતી અને આ વિશે તેમને લખવા કહેતી. તેમનો શાંત પ્રતિભાવ રહેતો − મારે જે કરવાનું હતું, મને જે યોગ્ય લાગ્યું તે મેં કર્યું. અને તે દિવસોની યાદમાં તે ખોવાઈ જતાં. પછી પોતાની પ્રિય પંક્તિઓ – કવિ વર્ડ્ઝવર્થની − ગણગણતાં :

Bliss it was in that dawn to be alive
But to be young was very heaven.

અને પછી મેઘાણીની પણ :

નથી જાણ્યું અમારે પંથ શી આફત ખડી છે,
ખબર છે આટલી કે માતની હાકલ પડી છે.

નાનપણથી જ ઉષાબહેન દેશપ્રેમના રંગમાં રંગાયેલાં. નાની ઉંમરે ગાંધીજીના પ્રભાવમાં આવી ખાદી પહેરવાની શરૂ કરી અને આજીવન પહેરી. પત્રિકાઓ વહેંચી. સૂત્રો પોકાર્યાં. અને પ્રભાત ફેરીઓમાં ભાગ લીધો. તે પછી મુંબઈમાં રચનાત્મક કાર્યો તથા રાષ્ટૃભાષા પ્રચારનાં કામમાં જોડાયેલાં. વિલ્સન કૉલેજમાં તો તેમના રાષ્ટૃપ્રેમને સમર્થન આપતું વાતાવરણ મળ્યું.

અને પછી 1942નો ઑગસ્ટ મહિનો અને મુંબઈનું રાજકીય ઉત્તેજના અને રાષ્ટૃપ્રેમથી ભરપૂર વાતાવરણ. મિટિંગો અને સભાઓની તો કતાર લાગી હતી. ઉષાબહેન અને તેમનાં મિત્રો 02 ઑગસ્ટના સરદાર પટેલનું ચોપાટી પર થયેલું ભાષણ સાંભળવા ગયેલાં. પચાસ હજારની મેદનીને સરદારે કહેલું કે આ ગાંધીજીની છેલ્લી લડત છે. આ ભાષણે ઊષાબહેનના મન પર ઊંડી અસર કરેલી. અને તે પછી ઉષાબહેન અને સાથીઓ 07 અને 08 ઑગસ્ટના ઑલ ઇન્ડિયા કાઁગ્રેસ કમિટીના અધિવેશનમાં ગયેલાં. તેમના મનમાં દેશભક્તિની જ્યોત તો હતી જ, હવે વધુ પ્રજ્વળિત થઈ. ગાંધીજીના શબ્દો અને તેમનો Do or Die-નો સંદેશ તેમનાં હૃદય પર કોતરાઈ ગયો.

તે સમયે સમાચારોના પ્રસારણ પર અનેક પ્રતિબંધ હતા. Press Ordinances લાગુ હતા અને સરકારને મદદ કરવા National War Frontની પણ સ્થાપના થઈ ચૂકેલી. ઉષાબહેન અને તેમના સાથીઓએ નક્કી કરેલું કે કંઈક તો કરવું જ છે. તેમણે વિચાર કર્યો કે માહોલ તો રાષ્ટૃીયતાથી ભરેલો છે. લોકો લડતના સમાચાર જાણવા આતુર છે. જરૂર છે લોકો સુધી વિશ્વસનીય સમાચાર પહોંચાડવાની. બ્રિટિશ શાસન તરફથી અપાતા સમાચાર પર લોકોને વિશ્વાસ નહોતો. આવા સંજોગોમાં આ જૂથને થયું કે આપણો જ એક રેડિયો શરૂ કરીએ જે લોકોને સાચા સમાચાર આપી શકે. આજે રેડિયોનું એટલું મહત્ત્વ ન લાગે, પણ 1942માં અને ખાસ તો બીજા વિશ્વયુદ્ધ સમયે રેડિયો મહત્ત્વપૂર્ન સંચાર માધ્યમ બની ગયેલો.

વિચાર તો અવનવો અને આકર્ષક હતો. પણ તેને મૂર્ત સ્વરૂપ કેવી રીતે આપવું ? રેડિયો કેવી રીતે શરૂ કરવો ? કયા સાધનો જોઈએ ? અને નજર સમક્ષ આવ્યા આવા પ્રશ્નો અને પડકારો. વિઠ્ઠલદાસ ઉર્ફે બાબુભાઈ ખખ્ખર, ઉષાબહેન મહેતા, રવીન્દ્ર મહેતા અને અન્ય સાથીઓ આ બાબતમાં વિચારવા લાગ્યાં. સૌથી મોટો અવરોધ હતો ટેકનિકલ સહાયનો. ભૂગર્ભ રીતે સરકારથી વિરુદ્ધ રેડિયો બનાવવામાં કોણ મદદ કરે ? બાબુભાઈ અને રવીન્દ્ર મહેતા નરીમાન આદરબાદ પ્રિન્ટર નામના એક ટેકનિશિયનને ઓળખતા હતા. તે ભાયખલા પરના બૉમ્બે ટેકનિકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ સાથે જોડાયેલો હતો. તેની સામે થોડાઘણા કેસ પણ હતા. તેની પાસે ટૃાન્સમિટરના થોડા પાર્ટ્સ હતા જે તેણે સરકારથી છુપાવીને પોતાની પાસે રાખી મૂકેલા. બાબુભાઈએ તેનો સંપર્ક કર્યો. બન્નેએ અન્ય આવશ્યક પાર્ટ્સ ખરીદ્યા. અમે પ્રિન્ટરે રેડિયો બનાવવાની શરૂઆત કરી.

પ્રિન્ટરના ઘરમાં જ એ અંગેના થોડા અખતરા થયા, અને સફળ થયા. થોડા દિવસો પછી પ્રિન્ટરે પોતાના ઘરમાં ટૃાન્સમિટર રાખવાની અનિચ્છા દર્શાવી.

•••

અને હવે શરૂ થાય છે કાઁગ્રેસ રેડિયોની યાત્રા – તેની દિલધડક દાસ્તાન. તેમાં સાહસ છે. ગુપ્ત બાતમી છે. રોમાંચ છે. અને બધાને આવરી લેતી દેશભક્તિ છે. સ્વતંત્રતાની અદમ્ય ઇચ્છા છે.

ઉષાબહેન, બાબુભાઈ અને સાથીઓ સામે અનેક પ્રશ્નો હતા. રેડિયો માટે એવું સ્થળ જોઈએ જેના પર લોકોને કોઈ સંદેહ ન થાય કારણ કે સરકારને પડકાર આપતો આ રેડિયો ગુપ્ત રખાવો જોઈએ. તે સાથે વિશ્વસનીય સમાચાર મેળવીને લોકો સુધી પહોંચાડવા આવશ્યક હતા, માટે આ કામ તો કરવું જ જોઈએ.

આ જૂથે એક જગ્યા શોધી – ચોપાટી પર Sea View બિલ્ડિંગ. મકાનમાલિક પાસે બાબુભાઈ, ઉષાબહેન અને પ્રિન્ટર ગયેલાં. તેમને ભાડૂત તરીકે એક બનાવટી નામ આપ્યું − કેશવલાલ છગનલાલ અને જણાવ્યું કે આ જગ્યા જામનગરથી આવનાર તેમના કાકા માટે જોઈતી હતી. અને 26 ઑગસ્ટથી આ જગ્યા ભાડે લીધી.

‘સી વ્યૂ’થી કાઁગ્રેસ રેડિયો 10 સપ્ટેમ્બરના વાલકેશ્વર વિસ્તારમાં ‘રતન મહાલ’માં ખસેડાયો, અને 25 સપ્ટેમ્બરના ગામદેવી વિસ્તારમાં ‘અજીત વીલા’માં. 02 ઑક્ટોબરના કાઁગ્રેસ રેડિયોના જૂથે જગ્યા શોધી સેન્ડહર્સ્ટ રોડ પર ‘લક્ષ્મી ભુવન’માં. ફરી સી.આર. ઠાકોર જેવું બનાવટી નામ અપાયું. સાચાં નામે જગ્યા ભાડે લેવામાં જોખમ હતું. કારણ તેમ કરવાથી પોલિસ માટે તેમને પકડવાનું આસાન થાય.

અને આ બધી વાતો પાછળથી પોલિસની તપાસમાં, આ જગ્યાઓ સંબંધી સાક્ષીઓની જુબાનીમાં અને છેવટે ચુકાદામાં પ્રગટ થઈ.

‘લક્ષ્મી ભુવન’થી કાઁગ્રેસ રેડિયોના પ્રસારણનો મહત્ત્વપૂર્ન તબક્કો શરૂ થયો. આ સમયથી કાઁગ્રેસ રેડિયોને ડૉ. રામ મનોહર લોહિયા અને અન્ય નેતાઓનું સમર્થન મળેલું. ઉષાબહેને કહેલું કે ડૉ. લોહિયાએ આ જૂથનો સંપર્ક કર્યો, તેનાં સભ્યોને મળ્યા, તેમનાં કામને વખાણ્યું અને આર્થિક જવાબદારી તેમ જ સમાચાર બુલેટિન તથા તેમના અને જયપ્રકાશ નારાયણ, અચ્યુત પટવર્ધન જેવા નેતાઓનાં ભાષણો આપવાની જવાબદારી પણ લઈ લીધી. હવે બ્રૉડકાસ્ટિંગનું કામ રેકોર્ડિંગનાં કામથી છૂટું કરવામાં આવ્યું. ‘હિંન્દુસ્તાન હમારા …’ અને ‘વંદે માતરમ્‌’ની રેકર્ડનો અવાજ સ્પષ્ટ સંભળાતો હતો. પણ સમાચાર એટલી સ્પષ્ટ રીતે નહોતા સાંભળી શકાતા. આ સમયથી વિઠ્ઠલભાઈ ઝવેરીની અગત્યની ભૂમિકા રહી. તે પ્રોગ્રામની રેકર્ડ કરીને આપવા લાગ્યા.

આ સમયથી ટૃાન્સમિટર સબળ બનવાને કારણે મિટર બદલાયું. ઉષાબહેન આનંદભેર ગૌરવથી કહેતાં કે ‘This is Congress Radio calling on 42.34 meters from somewhere in India. ઍનાઉન્સ કરવામં જુદી જ મજા હતી. અને સુચેતા કૃપલાણીનાં સંપર્કમાં રહેતાં. તેઓ મુંબઈના એ.આઈ.સી.સી.ના ચાર્જમાં હતાં. ઘણી વાર ડૉ. લોહિયા ભાષણો લખતા. અચ્યુત પટવર્ધન પણ લખતા અને ક્યારેક હું પણ લખતી. સમાચાર સાથે ભાષણો તો રહેતા જ. તે સાથે સમાજના જુદાજુદા વર્ગો માટેની ખાસ અપીલ અને માર્ગદર્શન પણ રહેતાં. લખનારાઓ અને બોલનારાઓમાં મુખ્ય હતા – ડૉ. લોહિયા, અચ્યુત પટવર્ધન, મોઈનુદ્દીન હેરિસ, કુમી દસ્તૂર (જે પાછળથી કમલ વૂડ બન્યાં), કે.એ. અબ્બાસ અને હું.’

ઉષાબહેન, બાબુભાઈ અને સાથીઓની તીવ્ર ઇચ્છા હતી કે ટૃાન્સમિટરને વધુ શક્તિશાળી બનાવવામાં આવે. બાબુભાઈએ આ માટે ઘણો પ્રયત્ન કર્યો અને શિકાગો રેડિયો કંપનીના નાનક મોટવાની સાથે સંપર્ક થયો. થોડા નવા પાર્ટ્સ મળ્યા. પ્રિન્ટરે તેમને બરાબર બેસાડ્યા અને બ્રૉડકાસ્ટિંગ વધુ સારું થવા લાગ્યું.

ત્યાં તો ફરી પાછો રેડિયો સ્ટેશન બદલવાનો સમય થયો. એક જ જગ્યાએ વધુ સમય રહેવામાં જોખમ. પોલિસ તો પાછળ જ હતી. રખે ક્યાંક પકડી પાડે. હવે ગિરગામ બેક રોડ પર પારેખવાડીના પાંચમે માળે 103-106 નંબરના રૂમવાળી જગ્યા પસંદ થઈ. મહેતાએ મોહનલાલ દેસાઈના ખોટા નામથી જગ્યા 15 ઑક્ટોબરથી ભાડે લીધી અને કહેવાયું કે તેમના કાકા જામનગરથી 8-10 દિવસ પછી આવવાના હતા.

27 ઑગસ્ટથી 12 નવેમ્બર સુધી કાઁગ્રેસ રેડિયોનું પ્રસારણ ચાલેલું. ફક્ત 15-16-17 ઑક્ટોબરના તે બંધ રહેલું. કારણ ટૃાન્સમિટરને વધુ અસરકારક બનાવવાનું હતું.

આ સમયમાં કાઁગ્રેસ રેડિયોના જૂથે પાંચ સ્થળોએથી તેનું પ્રસારણ કર્યું અને છઠ્ઠી જગ્યાએ જાય તે પહેલાં પોલિસે તેમને પકડી પાડ્યા.

પ્રિન્ટર, મિરઝા અને મહેતાએ એક બિસ્તરો, એક હેટ બોક્સ, બે સૂટકેસ અને પાણીની બોટલ ખરીદીને રાખેલ. જેથી આ સામાન બધી જગ્યાએ લઈ જવાય અને બહારગામથી આવતા મુસાફરો જેવો દેખાવ લાગે. ટૃાન્સમિટર અને અન્ય વસ્તુઓ તો બાબુભાઈની ગાડીમાં લઈ જવાતાં.

પારેખવાડીમાંના થોડા દિવસો પછી મહાલક્ષ્મી મંદિર પાસે વોર્ડન રોડ પર ‘પેરેડાઇઝ બંગલો’ (23 ઑક્ટોબરથી) ભાડે લેવાયેલો, એસ.બી. પંડ્યાના ખોટા નામે. (કબજો 03 નવેમ્બરના લેવાયેલો.) પણ ત્યાં જવા પહેલાં જ પોલિસ પારેખવાડી પહોંચી અને 12 નવેમ્બરના ઉષાબહેન અને ચન્દ્રકાન્તભાઈ ઝવેરી કાર્યક્રમ ચલાવતા હતાં, ત્યારે તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી.

આમ જોઈએ તો આ ધરપકડ ઓચિંતી જ થઈ તેમ નહોતું. ઇન્સ્પેક્ટર ઑફ પોલિસ, સીઆઈ.ડી., સ્પેશિયલ બ્રાન્ચ ગણેશ કેશવ કોકજે આ ભૂગર્ભ રેડિયો પકડવા પાછળ પડેલા. તેમણે આ રેડિયો સંબંધિત થોડાંઘણાં સૂત્રોનું સંધાન કરેલું. ઑક્ટોબરના મધ્ય ભાગમાં ડેપ્યુટી ઇન્સ્પેક્ટર મેન્યુઅલ ફર્ગ્યુસને કોકજેને કહેલું કે કાઁગ્રેસ રેડિયો ચોપાટીથી સી.પી. ટેન્ક સુધીના ક્ષેત્રમાં છે.

12 નવેમ્બરના દિવસે ઉષાબહેન અને ચન્દ્રકાન્તભાઈ બાબુભાઈની ઓફિસે હતાં. ત્યારે જ બાબુભાઈની ધરપકડ કરવા કોકજેએ મોકલેલા ડેપ્યુટી ઇન્સ્પેક્ટર ઑફ પોલિસ, સી.આઈ.ડી. દીનાનાથ કૃષ્ણરાવ પેડનેકર અને પોલિસ આવેલા. તે સમયે પ્રિન્ટર પણ ત્યાં જ મોજૂદ હતા. તેમને પણ પકડી લેવાયા. ત્યારે ઉષાબહેને બાબુભાઈને પૂછ્યું કે ‘હું ડૉક્ટરને માની તબિયત વિશે શું કહું ?’ અહીં સમજવાનું કે ડૉક્ટર એટલે ડૉક્ટર લોહિયા અને મા એટલે ટૃાન્સમિટર. બાબુભાઈએ પણ ચતુરાઈથી જવાબ આપ્યો, ‘મને ખબર છે કે મા સિરિયસ છે, પણ મારાથી તો આજે નહીં આવી શકાય. ડૉક્ટર જ નક્કી કરી લે કે પ્રિસ્ક્રિપ્શન બદલવાનું છે કે એ જ દવા ચાલુ રાખવાની છે. બાબુભાઈએ પોલિસને સમજાવ્યું કે આ પાડોશીની દીકરી છે, કોઈ વાર મદદ માટે આવે છે.

ઉષાબહેન અને ચન્દ્રકાન્તભાઈ સિફતથી ત્યાંથી નીકળી ગયાં. ઉષાબહેન જ્યાં રેકોર્ડિંગ થતું ત્યાં ગયાં. ડૉ. લોહિયા સાથે વાતો કરી અને નક્કી થયું કે ‘શૉ મસ્ટ ગો ઑન’.  તે પછી ઉષાબહેન ઘેર ગયાં. માને કહી નીકળી પડ્યાં પારેખવાડી જવા, રેડિયો કાર્યક્રમ આપવા − કર્તવ્ય પથ પર અગ્રસર.

ઉષાબહેનના શબ્દોમાં તો ‘અમે disciplined soldiers જેવાં હતાં.’ જ્યારે તે બ્રૉડકાસ્ટિંગ માટે જતાં હતાં ત્યારે તેમના ભાઈ, ચન્દ્રકાન્તભાઈ બોલ્યા : હું તમને વાઘના મોઢામાં એકલાં કેમ જવા દઉં ?અને તે પણ સાથે આવ્યા. આખો પ્રોગ્રામ પૂરો કરી જ્યારે ઉષાબહેન ‘વંદે માતરમ્‌’ની રેકર્ડ મૂકી ત્યારે પોલિસની મોટી ટૂકડી આવી પહોંચી. તેમની સાથે તેમનો ટેકનિશિયન પ્રિન્ટર હતો. તેણે જ આ જગ્યા બતાવી, તે પોલિસ સાથે થઈ ગયેલા. ઉષાબહેનને પોલિસે ‘વંદે માતરમ્‌’ બંધ કરવા કહ્યું. પણ ઉષાબહેને કહ્યું કે આ અમારું રાષ્ટૃગીત છે. બંધ નહીં થાય. બધા અટેન્શનમાં ઊભા રહો. અને માનશો ? બધા ઊભા રહ્યા. ત્યાં તો ફ્યૂઝ ગયો. વીજળી ગઈ. લાલટેન મંગાવવા પડ્યા. પંચ બોલાવવામાં આવ્યા. ધરપકડની કાર્યવાહી પૂરી થઈ. જ્યારે ઉષાબહેન ચન્દ્રકાન્તભાઈ સાથે સીડી ઊતરતાં હતાં, ત્યારે દરેક પગથિયે એકએક પોલિસ ઊભો હતો. શાંતિથી ઉષાબહેને ચન્દ્રકાન્તભાઈને કહ્યું કે, ‘ભાઈ, આજે તો આપણને ‘ગાર્ડ ઑફ ઓનર’ મળે છે, અને તે પણ રાયફલવાળા પોલિસો પાસેથી !’ ચન્દ્રકાન્તભાઈએ પણ સ્વસ્થતાથી કહ્યું, ‘હા, આજનો દિવસ યાદગાર છે.’

પોલિસે ત્યાંથી ચાલુ સ્થિતિમાં ટૃાન્સમિટર, ફિલિપ્સ વાયરલેસ સેટ, 120 ગ્રામોફોન રેકર્ડ્સ, એક બેડીંગ, એક હેટ બોક્સ અને એક સૂટકેસ કબજે કર્યાં.

પછી તો સરકાર દ્વારા ‘સ્પેશિયલ ક્રિમિનલ કોર્ટ ઍર્ડિનન્સ, 1942’ હેઠળ નિમાયેલી સ્પેશિયલ જજની કોર્ટમાં કેસ દાખલ કરાયો. સ્પેશિયલ જજ એન.એસ. લોકુર હતા. 22 ઍપ્રિલ 1943ના વિઠ્ઠલદાસ ઉર્ફે બાબુભાઈ ખખ્ખર, વિઠ્ઠલદાસ ઝવેરી, ઉષા મહેતા, ચન્દ્રકાન્ત ઝવેરી અને નાનક મોટવાની સામે આરોપ મુકાયો, સરકાર સામે ક્રિમિનલ કૉન્સ્પીરસી કરવાનો. ઇન્ડિયન પીનલ કૉડ, ટેલિગ્રાફ એક્ટ અને ડિફેન્સ ઑફ ઇન્ડિયા એક્ટ્સના સંદર્ભો અપાયા. ગંભીર ગુનાઓની યાદી બની − ગેરકાયદે વાયરલેસ ટૃાન્સમિટર રાખવું અને ચલાવવું, સરકાર વિરુદ્ધ સમાચાર પ્રસારણ કરવા અને સરકાર સામે અસંતોષ ફેલાવવો, યુદ્ધ માટેનાં કાર્યોમાં ખલેલ પાડતી કામગીરી કરવી, લોકોને સરકારના કર અને જમીન મહેસૂલ ન આપવા માટે પ્રેરિત કરવા, લોકોનો રાષ્ટૃીય ધીરાણ અને સરકારી ચલણી નોટ પરથી વિશ્વાસ ઓછો કરવો અને બ્રિટિશ હિંદની અને પ્રજાની સુરક્ષા અંગેની કાર્યવાહી પર વિપરીત અસર કરવી.

બન્ને પક્ષે પ્રખ્યાત વકીલો હતા. સરકાર તરફથી હતા સોહરાબ ડી. વીમાદલાલ અને સી.બી વેલકર, instructed by Public Prosecutor N.K. Petigara. બચાવ પક્ષે પણ પ્રખ્યાત નામો હતા. ઉષાબહેન તરફથી એસ.આર. તેંડોલકર અને એમ.એમ. જપે હતા. વિઠ્ઠલભાઈ ઝવેરી તરફથી કે.એમ. મુનશી હતા અને નાનક મોટવાની તરફથી એમ.સી. સેતલવડ. બીજા કાનૂનવિદ્દો પણ હતા.

બચાવ પક્ષના વકીલોએ તર્કબદ્ધ દલીલો કરી. એવું દર્શાવવા પ્રયત્નો કર્યા કે પોલિસ જેના સમાચાર સાંભળતી અને રિપોર્ટ્સ લખતી હતી તે આ ટૃાન્સમિટર નહોતું. વળી, ટૃાન્સમિટર પર લગાડેલા ‘ક્રિસ્ટલ’ની ફ્રિક્વન્સી પણ જુદી હતી, [7075] જે શાહીથી લખવામાં આવેલી. અને રેકર્ડ્સ તો પાછળથી પણ મૂકી દેવાઈ હોય. પણ ન્યાયાધીશને આ દલીલો માન્ય નહોતી. એટલું જ નહીં પારેખવાડીમાંથી જે 120 રેકોર્ડ્સ મળેલી, તેમાંથી 35 તો પોલિસે મોનિટર કરેલા રેડિયો બુલેટિનના રિપોર્ટ સાથે મેળ ખાતી હતી. પોલિસે 09 ઑક્ટોબરથી 02 નવેમ્બર સુધીના કાઁગ્રેસ રેડિયોના પ્રસારિત કાર્યક્રમોની ખાસ માણસો દ્વારા પૂરી નોંધ બનાવેલી.

પોલિસે અને ઇન્સ્પેક્ટર કોકજેએ કાઁગ્રસ રેડિયોના ઉપયોગ માટે ભાડે લેવાયેલી બધી જગ્યાઓનું પગેરું શોધી માહિતી ભેગી કરી લીધેલી.

માઇક્રોફોન – એમ્પલિફાયર તથા ફિલિપ્સ રેડિયો પણ ક્યારે લેવાયા તેની વિગતો ભેગી કરી લીધેલી. અને પ્રિન્ટર તો તાજનો સાક્ષી બની ગયેલો. તેણે (તથા તેના સાથીદાર મિરઝા) કાઁગ્રેસ રેડિયોના બધા રહસ્યો ખોલી દીધેલા. રવીન્દ્ર મહેતા, બિપીન ઈનામદારની જુબાનીમાં પણ થોડા તથ્યો બહાર આવ્યા. બાબુભાઈ સામે સજ્જડ પુરાવા મળ્યા. અને ઉષાબહેન તથા ચન્દ્રકાન્તભાઈ ઝવેરી તો સમાચાર પ્રસારણ કરતાં જ પકડાયેલા.

ચુકાદામાં નોંધાયું છે કે ઉષાબહેન તો આરંભથી જ આ કોન્સ્પિરસીમાં − ષડયંત્રમાં − જોડાયેલાં અને તેમાં તેમણે સક્રિય ભાગ લીધેલો. ઉષાબહેને પણ જાતને બચાવવા કશું ન કહ્યું. તેમને પૂછવામાં આવેલું કે તમારી વિરુદ્ધ જે પુરાવા ભેગા થયેલ છે, તે માટે તમારે કંઈ કહેવું છે ? ઉષાબહેનનો જવાબ રહ્યો, કશું નહીં. પ્રશ્ન પૂછાયેલો – So do you want to make any statement in your own defence ? ફરી શાંત અને દૃઢ જવાબ હતો, No. વર્ષો પછી તેમણે કહેલું કે દેશની સ્વતંત્રતા પ્રાપ્તિ માટેનું કાર્ય ક્યારે ય ગુનો ન કહી શકાય.

જે 35 રેકોર્ડ્સ પોલિસ મોનિટરીંગ રિપોર્ટ્સ સાથે મેળ ખાતી હતી, તેમાંથી બે તો ઉષાબહેનના અવાજમાં ઓળખવામાં આવી. તત્કાલીન મધ્ય પ્રદેશના ચિમુર ગામમાં બ્રિટિશ સૈનિકોએ ગામના માણસો પર અત્યાચાર કર્યો અને સ્ત્રીઓ પર બળાત્કાર કરેલો. આ સમાચાર સૌથી પહેલાં કાઁગ્રેસ રેડિયોએ આપેલા એવું ઉષાબહેન કહેલું અને આ બનાવની વિગતો આપતી રેકોર્ડ પણ ઉષાબહેનના અવાજમાં હતી. સ્ત્રીઓ પર થતા અન્યાય સામે ઉષાબહેનનો અવાજ સદાય બુલંદ રહ્યો. અમે તેમને કેટલી ય મિટિંગો અને સભાઓમાં જુસ્સાથી બોલતાં સાંભળ્યાં છે.

ન્યાયાધીશે સ્વીકારેલું કે ઉષાબહેન રેડયો માટે માઇક્રોફોન પર તો અવારનવાર બોલતાં. તેમણે એમ નોંધ્યું કે ઉષાબહેને જાતને બચાવવા માટે કોઈ અસત્યનો સહારો નથી લીધો. અને તે માટે ‘She desereves all the credit for refusing to state a falsehood to save herself.’

બાબુભાઈ તો આ સાહસમાં પહેલેથી જ જોડાયેલા હતા. અને તેના પુરાવાઓ મળ્યા. બે રેકોર્ડ પરના લેબલ પણ તેમના અક્ષરોમાં લખેલા હતા. કેસની સુનાવણી જલદી થઈ અને ચુકાદો પણ 14 મે 1943ના આવી ગયો. બાબુભાઈને પાંચ વર્ષની સખત કેદ થઈ અને ઉષાબહેનને ચાર વર્ષની સખત કેદ. ચન્દ્રકાન્તભાઈને એક વર્ષની સખત કેદની સજા થઈ.

વિઠ્ઠલભાઈ ઝવેરી પર એ.આઈ.સી.સી. સમયે ગવાયેલા ‘હિન્દુસ્તાન હમારા …’ ગીતની રેકોર્ડ બનાવવાનો આરોપ અને રેકોર્ડ પર લેબલ લખવાના આરોપ સાબિત ન થયા. તે ટૃાન્સમિટર બનાવતા હતા તેવું પણ કહેવાયેલું, પર તેના પુરાવા ન મળ્યા. માટે છૂટી ગયા.

નાનકભાઈ પરના કાઁગ્રેસ રેડિયો માટે ‘ક્રિસ્ટલ’ આપવાના, રેકોર્ડિંગ મશીન કે રેકોર્ડ આપવાના આરોપ સાબિત ન થયા. તે પણ છૂટી ગયા.

ઉષાબહેનના કહેવા મુજબ ટૃાયલ સમયે પાંચે જણ શાંતિથી વકીલોની દલીલો સાંભળતાં − ખાસ તો કે.એમ. મુનશીની દલીલો જે આરોપીઓની દેશભક્તિને બિરદાવતી હતી. વિઠ્ઠલભાઈ પાસે સુંદર સ્કેચ બનાવવાની કળા હતી. તે બેસીને બધાના સ્કેચ બનાવતા, અને છેવટે, તેમણે તે બધા ન્યાયાધીશ અને વકીલોને ભેટ આપેલા.

જેલમાં ઉષાબહેનનું સ્વાસ્થ્ય બગડેલું. તેમને પાચનક્રિયાની તકલીફ થઈ તે આજીવન રહી. પણ તેમને જેલમાં મણિબહેન પટેલ, સફિયા ખાન, પૂર્ણિમા બેનરજી, પ્રેમા કંટક, કમલા અષ્ટપુત્રે અને સાવિત્રી મદન જેવી બહેનોનો ભરપૂર સ્નેહ મળ્યો.

ઉષાબહેનના જેલવાસ દરમિયાનની એક વાત કહેવાનું મન થાય છે. તેમની માને કોઈએ ખોટા ખબર આપ્યા કે તમારી દીકરી ઉષા માફી માગીને જેલમાંથી છૂટવાની છે. માએ જેલરને આજીજી કરી ઉષાબહેનને સારુ ઘરનું ખાવાનું મોકલ્યું. એને એક રોટલીની અંદર નાની ચબરખી મૂકી, ‘માફી માગીને ઘરે આવશે તો મારા ઘરના દરવાજા બંધ હશે’. આ વાતને યાદ કરતાં ઉષાબહેન ગદ્દગદ્દ થઈ જતાં. તેમનો માતૃપ્રેમ અને માતૃભૂમિ પ્રેમ અનન્ય હતો.

ડૉ. રામમનોહ લોહિયાએ આગ્રાની સેન્ટૃલ જેલથી લંડન સ્કૂલ ઑફ એકોનોમિક્સ ઍન્ડ પોલિટિકલ સાયન્સના પ્રૉફેસર હેરાલ્ડ લાસ્કીને એક પત્ર લખેલ તેમાં ઉષાબહેન વિશે લખેલું,

‘There is a young woman in a Bombay jail, Miss Usha Mehta, perhaps the  only woman political in the jails of that province, who is doing a term of four years for running a freedom radio. I am not quarrelling with her sentence, although, had this young woman of rare attainment and rare courage been Spanish or Russian, your countrymen would have glamorised her into a heroine …. I might add that her trial and that of her colleagues was banned from the newspapers.’

•••

જેલમાંથી છૂટ્યા પછી ઉષાબહેને The Social and Political Thought of Mahatma Gandhi પર પીએચ.ડી. કર્યું અને શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં કામ કરવાનું પસંદ કર્યું. વર્ષો સુધી મુંબઈ યુનિવર્સિટીમાં પ્રૉફેસર રહ્યાં, જાહેર ક્ષેત્રમાં અને રચનાત્મક કાર્યોમાં તથા ગાંધીવિચાર પ્રસારનાં કાર્યોમાં સક્રિય રહ્યાં. 1998માં તેમને પદ્મવિભૂષણના સન્માનથી વિભૂષિત કરવામાં આવ્યાં.

પાંચેયમાંથી કોઈએ પણ પોતાના કાર્ય માટે પ્રસિદ્ધિની ચાહ ન રાખી. વિઠ્ઠલભાઈ ઝવેરીએ ગાંધીજીના ફોટોગ્રાફ્સ અને ફિલ્મ ફૂટેજ મેળવી, − Mahatma નામની સુંદર ડોક્યુમેન્ટરી બનાવી. તેમને પદ્મભૂષણનું સન્માન મળેલું.

હવે થોડી વાત કરીએ પ્રસારિત થતા સમાચાર વિશે. તે સમયે સમાચારો ભેગા કરવા માટે કોઈ ઔપચારિક સાધનો નહોતા, નહોતી કોઈ ઓફિસ કે નહોતા કોઈ પગારદાર કર્મચારી. તેમ છતાં દેશમાં બનતી અગત્યની ઘટનાઓ, 1942ની લડતના વ્યાપના અને લોકોના પ્રતિકારના દૈનિક સમાચાર અપાતા. બ્રિટિશ સરકારના અત્યાચાર સામે લોકોના હૃદયમાં ભભૂકતો રોષ – વિરોધ અને સ્વતંત્રતાની અદમ્ય ઇચ્છા આ સમાચારોમાં વ્યક્ત થતા હતા.

રાષ્ટૃીય ભાવનાથી પ્રેરિત સ્વયંસેવકો અને કાર્યકરો દેશના વિભિન્ન ભાગોમાંથી સમાચાર ભેગા કરીને તેમને ડૉ. લોહિયા કે સુચેતા કૃપલાણી જેવાં નેતા સુધી પહોંચાડતા અને તેઓ આ સમાચારોને કાઁગ્રેસ જૂથ સુધી પહોંચાડતાં. આ નેટવર્ક ઘણું જ અસરકારક પ્રભાવી રહ્યું. સમાચાર તો તરત જ આપવાના હોય એટલે આ જૂથ પાસે તેમને ગોઠવવાનો બહુ સમય ન રહેતો. લગભગ દરેક બ્રૉડકાસ્ટ એક એકમ બની રહેલું. બ્રિટિશ સરકાર જે સમાચાર દબાવવાનો પ્રયત્ન કરતી, તે સમચાર કાઁગ્રેસ રેડિયો સુધી પહોંચી જતા. અને નિર્ભયપણે તેવા સમાચાર પ્રસારિત કરવામાં આવતા.

ઘણીવાર ઉષાબહેન મળેલી બાતમીને ગોઠવીને એક કાગળ પર લખતાં અને પ્રસારણ માટે તૈયાર કરતાં. તેમના અક્ષરોમાં લખાયેલ બ્રૉડકાસ્ટના થોડા કાગળ આ વાતની મૂક સાક્ષી છે.  ઉષાબહેન કહેતાં, સાચા સમાચાર – correct news – આપવાનું અમારું ધ્યેય હતું. જમશેદપુરની હડતાળ, ચિત્તાગોંગ પરની બૉમ્બરેઇડ ને બલિયાની ઘટના − આ બધાના સમાચાર અમે જ સૌ પ્રથમ રેડિયો પર આપેલા.

કાઁગ્રેસ રેડિયો પર સમાચાર અપાતા દેશના અશાંત વાતાવરણના, લોકોના આક્રોશના અને તેને વ્યક્ત કરતા બનાવોના જેમ કે ટેૃનના પાટા ઉખાડવા, ટેલિફોનના તાર કાપવા, રસ્તાઓમાં અવરોધ નાખવા, સરકારી ઈમારતોને નુકસાન પહોંચાડવું, સરકારના શાસન અને અર્થવ્યવસ્થાને ખોરવી નાખવું.

તે સાથે કાઁગ્રેસ રેડિયો પર લોકોને, તથા વેપારીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ જેવા ખાસ જૂથોને અપીલ કરવામાં આવતી – સલાહ આપવામાં આવતી કે શહેરો છોડો, ગામડાંઓમાં જાઓ, તેમને સ્વાશ્રયી બનાવો અને બ્રિટિશ શાસનના પાયા હલાવી નાખો. રેલવે સંબંધી કામ અને ફેક્ટરીઓ છોડો. સરકારી બેંકોમાંથી નાણાં લઈ લો. વિદેશી સામાનની ઓફિસો અને ફેક્ટરીઓ સામે પિકેટીંગ કરો. ચરખો કાંતો, રાષ્ટૃીય કામો માટે ફાળો ઉઘરાવો અને હિંદુ – મુસ્લિમ એકતા માટે કામ કરો.

દેશના જુદા જુદા ભાગોથી સમાચાર આવતા અને કાઁગ્રેસ રેડિયો પર પ્રસારિત થતા, જેમ કે બિહારમાં ડેહરી – ઑન – સોન પર 4,000 લોકોએ હલ્લો કર્યો. કલકત્તા પોર્ટ ટૃસ્ટના 6,000 કામદારો હડતાળ પર ગયા. ઓરિસ્સામાં કટક જિલ્લામાં લોકોએ સરકારી કામકાજ ખોરવી કાઢ્યું. મહારાષ્ટૃમાં કિર્લોસ્કરવાડીના આયર્ન ઍન્ડ સ્ટીલ વર્ક્‌સના 2,000 કામદારોએ હડતાળ પાડી. ગુજરાતમાં આઝાદ દિનની ઉજવણી માટે મોટું સરઘસ નીકળ્યું,  જેમાં વિદ્યાર્થીઓ, ગ્રામજનો અને મુસ્લિમો સામેલ હતા.

કાઁગ્રેસ રેડિયોમાં ઘોષણા થયેલી કે આ રેડિયો મનોરંજન માટે નથી, પ્રોપેગન્ડા માટે પણ નથી. તે સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં દેશના લોકોને થોડી માર્ગદર્શક સૂચના આપવા માટે છે.

સરકારને અંદેશો હતો કે કાઁગ્રેસ રેડિયોમાં ‘ફિફ્થ કૉલમ’ અંગે વિગતો અપાય છે. પણ બધા બુલેટિન અને બ્રૉડકાસ્ટ વંચાતાં તે આશંકા દૂર થઈ. તેમાં રાષ્ટૃીય દૃષ્ટિકોણ છે, સમાજવાદી નેતાઓની વિચારસરણી છે અને તે સાથે ગાંધીજી પ્રત્યે અપાર શ્રદ્ધા છે. તેમાં કહેવાયેલું, ‘There is only one family in the country today, the big family of the Indian nation struggling to form the Free State of India.’

પ્રજાની શક્તિમાં તેનો વિશ્વાસ અટલ હતો. ‘Without us no government can prevail and no army can march to victory. Let us make our strength felt. Let us Do or Die.’

ઉષાબહેનના હિન્દી બુલેટીનની એક ઝલક આ પુસ્તકમાં ઝિલાઈ છે. ‘ઈન્કલાબ કે મહામંત્ર’ નામક આ પ્રસારણ 20-21 ઑક્ટોબર 1942ના કરાયેલું.

કાઁગ્રેસ રેડિયોએ પોતાની શક્તિનો – પ્રજાની શક્તિનો − આઝાદીની ઇચ્છાની શક્તિનો એહસાસ કરાવ્યો. કડક બંધનો હોવા છતાં લગભગ અઢી મહિના સુધી તેણે સ્વતંત્રતાનો સંદેશ ઘરે ઘરે પહોંચાડ્યો. અને દર્શાવ્યું કે યુવા પેઢીમાં સાહસ છે, સ્વતંત્રતા પામવાનો નિર્ધાર છે અને દેશ માટે મરી ફીટવાની તમન્ના છે.

•••

રાજકીય આકાશમાં 1942ની લડત સમયે કાઁગ્રેસ રેડિયો વીજળીની જેમ ચમક્યો અને આઝાદીનાં મૂલ્યોનો પ્રકાશ ફેલાવી ગયો. અને તેની જ એક તેજરેખા ઉષાબહેન, જેમની જન્મશતાબ્દી ગયા વર્ષે હતી. તેમનામાં અસંભવ લાગતાં સ્વપ્નોને સાકાર કરવાના પ્રયત્ન કરવાની હિમ્મત હતી.

[3,141]

Mani Bhavan Gandhi Sangrahalaya, Mani Bhavan, 19 Laburnum Road, Gamdevi, MUMBAI – 400 007

[યુનાઇટેડ કિંગ્ડમસ્થિત ‘ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી’ની શનિવાર, 02 ઑક્ટોબર 2021ની વર્ચૂઅલ બેઠકમાં રજૂ કરાયેલું વક્તવ્ય.]

મુદ્રાંકન : વિપુલ કલ્યાણી

પ્રગટ : "નિરીક્ષક", 16 ડિસેમ્બર 2021, પૃ. 08-11