હવે એવું તે કઇં બનતું હશે? કોઈ કબાટ જૂનો થાય, એ કોઈને આપી દઈએ તો તેને જતો જોઈને કોઈના આંખે આંસુના તોરણ બંધાતા જોયાં છે? કબાટની તે કોઈ માયા હોય? મને અને મારી માને એ અનુભવ તાજેતરમાં થયો.

વાત કંઈક આવી છે.

આશા બૂચ

1948માં મારા માતા-પિતાના લગ્ન થયાં ત્યારથી પુસ્તકો અને સામયિકોની ખરીદી કદાચ કરિયાણાની ખરીદી જેટલી જ નિયમિતતાથી થતી હતી.

1950માં સ્વ, મહેન્દ્રભાઈ મેઘાણીએ ‘મિલાપ’ માસિકનું પ્રકાશન શરૂ કર્યું. તેના પહેલા અંકથી એનો અમારા ઘરમાં એક સભ્ય તરીકે ઉમેરો થયો. 1953માં યજ્ઞ પ્રકાશન દ્વારા ‘ભૂમિપુત્ર’ પાક્ષિક શરૂ થયું તો એને કેમ છોડી દેવાય? તે ઉપરાંત ‘લોકજીવન’, ‘અખંડ આનંદ’, ‘ઊર્મિ નવરચના’, ‘કુમાર’ અને ‘ધર્મયુગ’ પણ સમાન હક્થી નાનકડા કબાટમાં સ્થાન મેળવવા લાગ્યાં.

ઊગતા વાચક તરીકે મારો પ્રવેશ થયો એટલે ‘ગાંડીવ’, બકોર પટેલની બાળવાર્તાઓ, ‘બાલમિત્ર’ વગેરે આવ્યાં.  ત્યાર બાદ તો પુસ્તકોનો ધોધમાર વરસાદ થવા લાગ્યો. કપડાંને ધક્કા મારીને પણ રહે, એક વાર ઘરમાં આવે તો જાય શાના?

છેવટ 1962માં લગભગ સાત ફૂટ ઊંચો અને ચારેક ફૂટ પહોળો એવો એક મો….. ટો લાકડાનો કબાટ ખરીદ્યો. બસ, પછી તો પૂછવું જ શું? ગિજુભાઈની બાળવાર્તાઓ, ઇંગ્લિશ અને હિન્દીમાંથી ગુજરાતીમાં ભાષાંતર થયેલી કહાનીઓ, (મારા પિતાજીનાં અનુવાદિત પુસ્તકો અને મારા નાનાજીનાં લખેલ પુસ્તકો પણ ખરાં), દર્શક સાહિત્ય, ફાધર વાલેસનાં પુસ્તકો, રામકૃષ્ણ મિશનનાં પ્રકાશનો, અઢળક ગાંધી સાહિત્ય, લોક મિલાપનાં સાહિત્ય સંપુટ વગેરે પુસ્તકો વિના સંકોચે ખરીદાતાં ગયાં. રવિવારે બપોરે અને શાળાની રજાઓમાં મિત્રો સાથે રમી, જમીને રાત પડ્યે ઘરના મિત્રો સાથે મગજને ખોરાક પૂરો પાડવાનું ઉત્તમ સાધન.

સરોજબહેન અંજારિયા

જેમ ભાવતું ભોજન એકલા આરોગીએ તો ગાલપચોળિયા થાય તેમ ગમતાનો ગુલાલ ન કરીએ તો દિમાગમાં દુખાવો ન થાય? એટલે એક તો એ બધાં પુસ્તકોની ભાષાવાર, વિષયવાર ગોઠવણી કરી તેની યાદી મોટા ચોપડામાં કરી. વળી એ બધાને કદ પ્રમાણે ગોઠવવા એવો પણ આગ્રહ ખરો. પછી ખરી મજા શરૂ થાય. પાડોશી, મિત્રો, સગાં-સંબંધીઓને પ્રેમથી એ પુસ્તકો વાંચવા અપાય, તેમાં આપ્યા તારીખ અને પરત કર્યા તારીખ લખાય અને અમુક વખત યાદ આપ્યા બાદ ન આવે તો ગુમ થયા તારીખ પણ નોંધાય! હવે, મને જો ત્યારે કોઈ પુસ્તકાલયમાં નોકરી મળી હોત તો અસ્સલ કામ કરી બતાવત.

દાયકાઓ પસાર થયા .. સંતાનો મોટા થયા, ભણી, પરણીને માળો છોડી ગયા. મારે વિદેશ વસવાનું થયું. ધીરે ધીરે તેમાંના ન વંચાયેલાં અને નવાં ખરીદેલા પુસ્તકોને યુ.કે.ના ઘરમાં વસાવ્યાં. હવે એ કબાટ જર્જરિત થવા લાગ્યો. તેની અંદર વાંચી લીધેલાં પુસ્તકો બાકી રહ્યાં. એ બધાં પુસ્તકોની વિષયવાર છટણી કરી અને રસ ધરાવતી વ્યક્તિઓ, શાળાનાં પુસ્તકાલયો અને સંસ્થાઓને સપ્રેમ ભેટ ધરી દીધાં. હવે એ કબાટ બુદ્ધિ અને મનથી સ્વસ્થ અને અણનમ પણ સાથી સંગાથીઓ વિના એકલતા અનુભવતા વયસ્ક જેવો લાગવા માંડ્યો. એ વિષાદથી ગ્રસ્ત થઈને (ઊધઈના મારાથી ખવાઈ જઈને) ભાંગી પડે તે પહેલાં એક છાત્રાલય સાથે ચાલતી ગ્રામશાળાને આપી દીધો. કબાટ ગયો.

અરે, પણ અમ મા-દીકરી જાણે દીકરીને સાસરે વળાવ્યા જેમ કાં રડી પડ્યાં એ તો ન કહ્યું. બાળવાર્તાઓ અને બાળગીતોથી માંડીને ઉચ્ચ સાહિત્ય અને ઉત્તમ વિચારધારાઓનું ભાથું એ કબાટમાંનાં પુસ્તકોમાંથી મળ્યું. પરિણામ? અમારા માતા-પિતા અને અમારા જ નહીં, પણ કૈંક અંશે અહીં વસતાં અમારાં સંતાનો અને તેમનાં ય સંતાનોનાં વિચારો, મૂલ્ય ઘડતર, દૃષ્ટિકોણ અને જીવન પદ્ધતિ પર ચિરંજીવી અસર પડી. એટલે જ એ માત્ર એક લાકડાનો બનેલો કબાટ નહોતો, એ વિચારો અને સંસ્કારોનું અમી પાનારો અમૃત ઘાટ હતો, જેની સ્મૃતિએ અમને ભીંજવી દીધા.

e.mail : 71abuch@gmail.com

આશા બૂચ

છેલ્લા થોડા દાયકાઓથી દેશની સીમા અંગે પેદા થયેલ સંઘર્ષો, ધર્મને નામે ફેલાવાતા આતંકી હુમલાઓ, રંગભેદને આગળ ધરીને થતી હિંસા, જ્ઞાતિવાદના ઓઠા નીચે આચરાતા અન્યાય, વર્ગભેદની વધતી ખાઈને પરિણામે નબળો પડતો સમાજ અને સંસ્કૃતિનાં વૈવિધ્ય પ્રત્યે વધતી અસહિષ્ણુતાના પરિપાકરૂપે વિઘટિત થતાં રાષ્ટ્રોને કારણે જાણે દુનિયા આખી અશાંતિ અનુભવે છે.

સવાલ એ થાય કે આપણે શું દેશ (અને રાષ્ટ્ર), ધર્મ, રંગ (વર્ણ), જાતિ, જ્ઞાતિ, વર્ગ અને સંસ્કૃતિની ખરી વ્યાખ્યા જાણીએ છીએ? સમજીએ છીએ? જો આનો ઉત્તર હકારમાં હોય તો લડીએ છીએ શાને કાજે?

દેશની વ્યાખ્યા શી? એક ચોક્કસ ભૂ ભાગ, કે જેને નિર્ધારિત કરેલ ભૌગોલિક સીમા હોય, પોતાની સ્વાયત્ત સરકાર હોય અને તેની સીમામાં વસતા નાગરિકો હોય. એક દેશની સરકાર પોતાનો વહીવટ ચલાવવા સ્વતંત્ર હોય તેમ જ અન્ય દેશો સાથે સંબંધો ધરાવવા સક્ષમ હોય. એક રાષ્ટ્રનું અસ્તિત્વ તેની એક કે તેથી વધુ જાતિ (race), ધરાવતી પ્રજા, કે જે એક ભૌગોલિક સીમાની અંદર રહીને સહિયારો ઇતિહાસ રચતી હોય, વિવિધ ધર્મો પાળતી હોય, અલગ અલગ ભાષાઓ બોલતી હોવા છતાં એક સામાન્ય ભાષા વડે સંકળાયેલી હોય જેના જીવનના ઉદ્દેશો સમાન હોય તેનાથી નિર્ધારિત થાય છે.

બે દેશો વચ્ચે સીમા સુરક્ષાના પ્રશ્ને દુનિયાના અનેક દેશો વચ્ચે યુગોથી લડાઈઓ થતી આવી છે. આપણે ભારતની સમસ્યા ચર્ચીએ. સ્વતંત્ર થતાંની સાથે જ બધા પાડોશી દેશો સાથે સીમા રેખાંકન બાબત લેખિત કરારો કર્યા હતા. એ કરારોનું ઉલ્લંઘન થતાં જ તેના માત્ર શાંતિમય રાજદ્વારી ઉકેલ માટે ભરસક પ્રયાસો કરવાને બદલે શસ્ત્ર શક્તિમાં વધારો કરીને હિંસાત્મક લડાઈઓ માટે કાયમી વ્યવસ્થા કરી દીધી. આ થઇ દેશની બાહ્ય સુરક્ષાની સમસ્યા.

હવે જોઈએ દેશના આંતરિક સુરક્ષા અને શાંતિના પ્રશ્નો. દુનિયાના તમામ દેશોમાં એક કરતાં વધુ પ્રકારની જાતિઓ, વિવિધ ધર્મ પાળનારાઓ, જુદા જુદા વર્ણના લોકો હજારો વર્ષથી વસતાં આવ્યા છે. જ્યારથી જે દેશોની ધર્મ આધારિત સીમાઓ અંકિત થઇ ત્યારથી તે બંને દેશો વચ્ચે યાવતચંદ્ર દિવાકરો હિંસક લડાઈનાં બીજનાં વાવેતર થઇ ચૂક્યાં. ઇઝરાયેલ અને પેલેસ્ટાઇન તેનું જ પરિણામ હજુ ભોગવે છે; એવો જ બીજો દાખલો તે ભારત-પાકિસ્તાન. હવે એ સંઘર્ષો સીમોલ્લંધન કરવાને પરિણામે છે કે પરસ્પરના ધર્મને ધિક્કારવાને પરિણામે એ કળવું મુશ્કેલ થઈ ગયું. ખૂબીની વાત એ છે કે પોતાના દેશની સીમા સુરક્ષા માટે કે જે તે દેશના નાગરિકોના ધર્મ પાલનની સ્વતંત્રતા જાળવવા માટે બીજા દેશ સાથે લડવું જરા પણ જરૂરી નથી.

હવે આવીએ આ યુગના બહુ ચર્ચિત ખ્યાલ ધર્મ ઉપર. ધર્મને નીચે મુજબની વ્યાખ્યામાં બાંધી શકાય.

માનવ સર્જિત આ વિભાવનાએ અનેક ખમતીધર સંસ્કૃતિને જન્મ આપ્યો, ઉત્તમોત્તમ તત્ત્વજ્ઞાનની શાખાઓ કાયમ કરી, અધ્યાત્મને ઉચ્ચતમ સ્થાને સ્થાપિત કર્યું, શિલ્પ-સ્થાપત્ય અને અન્ય કલાઓને પોષી અને માનવીને અન્ય પ્રાણીઓ કરતાં અલગ અને ઉન્મત્ત બનાવ્યો. પણ એ ધર્મ આખર અતિમાનવ શક્તિ ઉપરની શ્રદ્ધા અને તેની પૂજાને આધારે સંસ્થાકીય માળખામાં સ્થાપિત થયો. ઈશ્વર પર આસ્થા વ્યક્ત કરવાનાં માધ્યમ રૂપે અલગ અલગ પૂજા સ્થાનો, ઇબાદતની વિભિન્ન રીતો, તેને અનુલક્ષીને ઉજવાતા તહેવારો, અનુસરવામાં આવતાં વિધિ વિધાનો અને માન્યતાઓ વિકસવા લાગી. તત્ત્વવેત્તાઓ ‘ધર્મ’ની આ વ્યાખ્યા માટે બે વિડંબણાઓનો નિર્દેશ કરે છે; એક તો અમુક ધર્મને અનુસરનારાઓ ઘણા સંકુચિત બની જાય અને બીજા ધર્મોના અસ્તિત્વ કે મહત્ત્વને સ્વીકારવા ન માગે અને બીજું, કેટલાકને માટે ધર્મની વ્યાખ્યા અત્યંત સંદિગ્ધ, વ્યાપક, સામાન્ય અને અનેકાર્થી હોવાને કારણે તેઓ મોટા ભાગનાં જીવનને ધર્મ સાથે સાંકળવા મથે છે. હિન્દુ ધર્મના અનુયાયીઓ કદાચ આ બીજી શ્રેણીમાં આવી શકે. Durkheim નામના સમાજશાસ્ત્રીએ ધર્મના બે પાસાં દર્શાવેલ, એક છે પૂજનીય અથવા પવિત્ર અને બીજું, અપવિત્ર કે ધર્મ દ્વેષી. પોતાના ધર્મ બંધુઓ દ્વારા પવિત્ર મનાતી તમામ બાબતો માટે વ્યક્તિ અને સમાજને એટલાં આદર અને માન હોય છે કે તેની આત્યંતિકતા તેને બીજાના ધર્મ પ્રત્યે અસહિષ્ણુ બનાવવા સુધી ખેંચી જાય છે. આથી જ તો કેટલાક વિદ્વાનોના મતે સહુથી પ્રાચીન ગણાતા હિન્દુ ધર્મ કે જેનાં મૂળ 4,000 વર્ષ પહેલાં નંખાયેલાં મનાય છે અને આજે આશરે 900 લાખ જેટલા તેના અનુયાયીઓ છે. આ માનવ સર્જિત ધર્મ આખર એવું સંગઠન છે જે સમાજને કેટલીક માન્યતાઓનું માળખું પૂરું પાડે છે જે અલગ અલગ ચિહ્નો અને વિધિવિધાનો દ્વારા પ્રગટ કરવામાં આવે છે.

ગાંધીજી કોઈ ધર્મગુરુ નહોતા, પંથ કે વાડા શરૂ કરનાર નહોતા, પરંતુ ધર્મ વિશેના તેમના ખ્યાલ અને અન્ય ધર્મીઓ પ્રત્યેના તેમના વલણ સહુને માટે અનુકરણીય બની રહે તેવા છે. ગાંધી, “હું મારા ધર્મના એવા સિદ્ધાંતોને નકારું જે મારા તર્કની કસોટીએ ખરા ન ઉતરે અને નૈતિક ધોરણો સાથે સંઘર્ષ ખડો કરે.” તેમણે આગળ જતાં કહેલું, “મારી દૃષ્ટિએ વિવિધ ધર્મો એક જ બગીચાનાં સુંદર ફૂલો જેવાં છે જે એક જ વૃક્ષની ડાળીઓ અને ફૂલો સમાન છે.” તેમણે  ઘણી વખત કહેલું કે તેઓ જેટલા હિન્દુ છે તેટલા જ મુસલમાન, ખ્રિસ્તી, શીખ, બુદ્ધિસ્ટ, પારસી અને જૈન પણ છે અને ઉમેરતા, “જે હાથ બીજાની સેવા કરે તે માત્ર પ્રાર્થના કરતા હોઠ કરતાં વધુ પવિત્ર છે.” આથી તેમની ધાર્મિકતાને આધ્યાત્મિક માનવતા તરીકે જ ઉત્તમ રીતે ઓળખી શકાય. જો દુનિયાના મહત્તમ લોકો ધર્મને આ દૃષ્ટિથી જોતા-સમજતા થાય તો ધર્મ આધારિત ભેદાભેદ અને સંઘર્ષ ટળી જાય.

માનવ જાતિને એક દેશની સીમામાં બાંધવા અને ધર્મની ઓળખ આપી અલગ કરવા પૂરતા ન હોય તેમ એક જ દેશના, સમાન ધર્મને અનુસરતા લોકોને તેની ત્વચાના રંગના આધારે અલગ અને નિમ્ન કક્ષાના ગણવામાં આવે છે. હકીકતે આપણી ત્વચાનો રંગ મેલનિન નામના પીગ્મેન્ટ અને એપિડર્મિસ જેવાં બીજાં તત્ત્વો થકી નક્કી થાય છે. હવે સમાન ભૌગોલિક સીમામાં રહેતા, એક જાતિના લોકોની ત્વચાનો વર્ણ સમાન હોવાનો અને અન્યોનો જુદો હોવાનો, તો વર્ણનો અલગ રંગ = આપણાથી ઉચ્ચ કે નીચ એ વિચાર ક્યાંથી અને ક્યારે જન્મ્યો એ કોણ કહી શકે? રંગભેદથી ઉત્પન્ન થયેલાં શોષણ, દમન, ગુલામી પ્રથા અને હજુ આજે 21મી સદીમાં પણ વિકસિત ગણાતા દેશોમાં આચરવામાં આવતી હિંસા ખરેખર માનવ જાત માટે અક્ષમ્ય અપરાધ ગણાય. સંશોધનોએ પુરવાર કર્યું છે કે આફ્રિકા, એશિયા, યુ.એસ.એ., દક્ષિણ અમેરિકા, યુરોપ, અરે, પૂરી દુનિયામાં ન્યાયતંત્ર, વેપાર વાણિજ્ય, અર્થકારણ, રાજકારણ, સરકારની રહેઠાણ અને સ્વાસ્થ્યની નીતિઓ, પ્રસાર માધ્યમો અને મનોરંજન સુધ્ધાં જેવા ક્ષેત્રોમાં રંગભેદ નીતિએ ભારે અસમાનતા સર્જી છે.

ત્વચાનો વર્ણ, જાતિ અને જ્ઞાતિ એ ત્રણેય પરિભાષાઓ વચ્ચે ગૂંચવાડો પેદા થઇ શકે. જાતિ(Race)ની વ્યાખ્યા: બાહ્ય શારીરિક લક્ષણોમાં સામ્ય ધરાવતો માનવસમૂહ એક જાતિનો ગણાય. અમેરિકામાં શ્વેત, આફ્રિકન અમેરિકન, એશિયન, અલાસ્કન નેટિવ વગેરે પરિભાષાથી એક ચોક્કસ જાતિ સમૂહને ઓળખવામાં આવે છે, તો અન્ય દેશોમાં કોકેશિયન, મોંગોલ વગેરે પરિભાષા પ્રચલિત છે. અમુક વ્યક્તિ કે સમૂહ એક ચોક્કસ જાતિના છે એ ઓળખ હોવી એ બિલકુલ અયોગ્ય નથી, પરંતુ ઓળખ સાથે ભેદભાવ ક્યારે ઉમેરાયો એના સગડ નથી મળતા.

ભારત જેવા દેશમાં તો ઉપર જણાવ્યા એ ચાર વિભાગીકરણથી ધરાયેલા ન હોવાને કારણે જ્ઞાતિ ભેદનો પણ ઉમેરો કરવામાં આવ્યો. સદીઓથી આ ભેદભાવ સમાજને કોરી રહ્યો છે. જન્મને આધારે નવજાત શિશુને અમુક જ્ઞાતિના હોવાનું લેબલ મળે, તેના પરથી તે કેટલો શુદ્ધ/અશુદ્ધ છે, તેને કેવા પ્રકારની શૈક્ષણિક, આર્થિક, સામાજિક અને રાજકીય સુવિધાઓ મળે તેના અધિકારો નિર્ણિત થાય. સમાજને સુચારુ રૂપે ચલાવવા શ્રમ વિભાજનની મૂળ નિસરણી આડી મુકેલી તેને સીધી મૂકીને તેમાં વારસાગત ઉચ્ચ-નીચના ભેદભાવોની રંગ પૂર્ણી કરીને સમાજને વધુ એક મુદ્દા પર વિભાજીત કર્યો. આજે આઝાદીના 75 વર્ષ બાદ, રાજ્ય બંધારણમાં તેની નાબૂદીનો પૂરો બંદોબસ્ત કર્યો હોવા છતાં આપણને એ બલા હજુ છોડતી નથી, અથવા કહો કે આપણે એ દૂષણને છોડવા માગતા નથી.

ઓગણીસમી સદીના અંતે અને વીસમી સદીમાં પૂર્વીય દેશોને પશ્ચિમી સભ્યતાની કહેવાતી ‘આધુનિકતા’નું ઘેલું લાગ્યું. નવીન અર્થવ્યવસ્થાને પગલે આવેલી સમાજની વર્ગ વ્યવસ્થા વધુ પ્રસરતી ચાલી. એ જ્ઞાતિની માફક જન્મને આધારે નહીં પણ મુખ્યત્વે આર્થિક ક્ષમતાને આધારે અસમાનતા સ્થાપિત કરનારી નીવડી. ધનિક, મધ્યમ અને ગરીબ એવા ત્રણ વર્ગો ઊભા થયા, જેમને આવાસ, શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય, રોજગારી, રાજકીય અધિકારો વગેરેમાં ભેદભાવો સહન કરવા પડે જ છે, ફર્ક માત્ર એટલો કે એ પરિસ્થિતિ વારસાગત ન હોવાને કારણે તેમાં સામાજિક ગતિશીલતાનો અવકાશ રહે. નિમ્ન વર્ગમાં જન્મેલ વ્યક્તિ પોતાની બુદ્ધિ શક્તિના જોરે ઉત્તમ શિક્ષણ મેળવી, ઉચ્ચ ગણાતા વ્યવસાયમાં  આપબળે આગળ વધીને ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગ કે ધનિક વર્ગમાં જીવતો થઈ શકે. છતાં ખુદ પશ્ચિમનો સમાજ પણ વર્ગભેદના દૂષણથી પીડાઈ રહ્યો છે.

હજુ એક વધુ પરિબળ માનવ સમાજને સંગઠિત અને સમૃદ્ધ કરવા રચાયેલું; તે છે સંસ્કૃતિ. માનવ સમાજની એ એક એવી વિશેષતા છે જે તેને ઉર્ધ્વ ગતિ આપીને ઉત્તમ સ્થાને પહોંચાડવા સર્જવામાં આવી હતી, જે ક્યારેક એકતાને બદલે વિભાજન લાવવા જવાબદાર બની રહે છે. સંસ્કૃતિની વ્યાખ્યા આપવી બહુ મુશ્કેલ. એ એક શબ્દના છત્ર નીચે કળા, (સંગીત, નાટ્ય, નૃત્ય, ચિત્ર, સ્થાપત્ય વગેરે તમામ લલિત કલાઓ), માન્યતાઓ, વર્ણની રીતભાત, પોશાક, ખોરાક, ધાર્મિક શ્રદ્ધા અને સામાજિક ધારાધોરણોનો સમાવેશ થાય. તેને જીવન પદ્ધતિ તરીકે પણ ઓળખીએ, જે સમાજનો કોઈ એક ચોક્કસ સમૂહ અનુસરે, ચાહે તે પોતાની જન્મભૂમિમાં રહેતો હોય કે વિદેશે. અને આ સંસ્કૃતિ પેઢી દર પેઢી વારસામાં ઉતરતી પણ હોય છે. એ સંસ્કૃતિની જાળવણી કથા-વાર્તાઓ, તહેવારોની ઉજવણી, મનોરંજનના માધ્યમો થકી ભૂતકાળના વારસાની સાચવણી થઇ અને તેના થકી ઉત્તમ મૂલ્યોના અમલીકરણથી અદ્દભુત સમાજ રચાતો અને જળવાતો જોવા મળે છે, તો બીજી બાજુ ‘સંસ્કૃતિ’ના ઓઠા હેઠળ કેટલાક માનવ હિત વિરુદ્ધ દુષ્કૃત્યો થતા પણ જોવા મળે છે. સમાજશાસ્ત્રની વ્યાખ્યા મુજબ સંસ્કૃતિ એ સમાજ જીવનનું અમૂર્ત પાસું છે જે સામાન્ય રીતે મૂલ્યો, માન્યતાઓ, ભાષા, અને પરસ્પર સાથે સંકળાયેલા રહેવાની રીતભાતમાં વ્યક્ત થાય છે જે તેમને એક સમાજના સભ્ય હોવાનો માપદંડ આપે છે. એક દેશમાં  બે સંસ્કૃતિઓના મિલનથી એક ઉત્તમ નવી સંસ્કૃતિનો ઉદ્દભવ થાય એ ભારત સિવાય બીજા કયા દેશમાં પ્રતીત થઇ શકે? અને એક દેશમાં બે સંસ્કૃતિ વચ્ચે વિરોધાભાસ અને ટકરાહટને કારણે દાયકાઓ સુધી સંઘર્ષ ચાલ્યા કરે તેના પણ આપણે સાક્ષી છીએ. જો કે 21મી સદીમાં સંસ્કૃતિના ભાષા, નીતિમત્તાનાં મૂલ્યો, સામાજિક ધોરણો, ધાર્મિક માન્યતાઓ, કલા, વગેરે જેવાં પાસાંઓનું સ્થાન બજાર અને ટેક્નોલોજીએ લીધું છે જે આપણ સહુને એક ગ્રાહક અને ટેક્નોલોજીના ઉપભોક્તાની સાંકળે બાંધે છે.

ત્વચાના વર્ણ અને જાતિ (Race) સિવાય દેશ, ધર્મ, જ્ઞાતિ, વર્ગ અને સંસ્કૃતિ એ તમામ વિભાવનાઓ માનવ સર્જિત છે. અદ્દભુત છે. તો એ દરેક અસ્તિત્વ ધરાવનાર ઘટકના મૂળ અર્થ જાણી, તેને આત્મસાત કરી શાંતિથી કાં ન જીવીએ? આજે દેશભક્તિ અને વફાદારીના મુદ્દે કેટલાક દેશો પોતાના જ નાગરિકોને પરાયા માની દેશનિકાલ કરવા તત્પર થયા છે. રાજનૈતિકશાસ્ત્રની વ્યાખ્યા મુજબ પોતાની જન્મની કે રહેઠાણની ભૂમિને ચાહવી, તેના કલ્યાણ માટે કાર્ય કરવું, અને જરૂર પડે તો તેને માટે બલિદાન આપવા તૈયાર રહેવું અને લોકશાહી દેશોમાં મતદાન કરવું એ વફાદારી સૂચવે, તો અમુક ધ્વજ લહેરાવવો કે સૂત્રો પોકારીને દેશભક્તિ સાબિત કરવાનો આગ્રહ કેવો નાદાનિયત ભર્યો કહેવાય? એવું જ બાકીના ચાર ઘટકો માનવીને વ્યક્તિગત રીતે અને સામૂહિક રીતે વિકાસ કરવા, ટકી રહેવા, અને ઉર્ધ્વ ગતિ કરવા રચાયેલા હતા એ સમજીને પરસ્પરને સાંકળનાર, નહીં કે વિભાજીત કરનાર છે એ સ્વીકારી તે સર્વેનો ઉત્તમ ઉપયોગ કરીએ નહીં તો વધુ એક વિભાજીત ઘટક – રાજકારણ – આપણો આ તમામ મુદ્દાનો દુરુપયોગ કરી, આપણો વિનાશ કરવા ટાંપીને બેઠું છે એ ધ્યાનમાં રહે.

સબકો સન્મતિ  દે ભગવાન!

e.mail : 71abuch@gmail.com

તુષારભાઈ ગાંધીએ લખેલી ડાયરીના છેલ્લાં પાનાંઓમાં આ અંજલિઓ વાંચતાં હૃદય દૃવી ઊઠ્યું, લેખકની અનુમતિથી અનુવાદ કર્યો. આમ તો આ કસ્તૂરબા(11 એપ્રિલ 1869 – 22 ફેબ્રુઆરી 1944)ની પણ તિથિએ પ્રકાશિત થાય તેવી ગણતરી.

— આશા બૂચ 

બાના અવસાન બાદ બાપુએ ઘણા પ્રસંગોએ એમના વ્યક્તિત્વની મૂલવણી આંકી અને પોતાના જીવનમાં આપેલા એમના ફાળાની અવારનવાર નોંધ લીધેલી. અન્ય લોકોએ પણ બાના માનમાં અંજલિ આપી હતી. હું તેમાંની કેટલીક અહીં ફરી રજૂ કરું છું.

બાપુ બાને પોતાના અહિંસાના ગુરુ તરીકે સ્વીકાર કરે છે :

જ્યારે હું મારી પત્નીને મારી ઈચ્છા મુજબ વાળવાનો પ્રયત્ન કરતો હતો, ત્યારે તેની પાસેથી હું અહિંસાનો પાઠ શીખ્યો. એક તરફ એનો મારી માગણીનો મક્કમ પ્રતિકાર, અને બીજી બાજુ મારી મૂર્ખામીને કારણે વેઠવા પડેલ દરદને શાંતિથી સહન કરવાની તેની શક્તિએ મને મારી જાત માટે શરમનો અનુભવ કરાવ્યો અને હું તેના પર આધિપત્ય જમાવવા જન્મ્યો છું, એવી મૂર્ખામીભરી વિચારધારામાંથી મને બચાવી લીધો અને એ મારી અહિંસાની મોટી ગુરુ બની.

એમ.કે. ગાંધી, ‘હરિજન’  02 ડિસેમ્બર 1938

લોર્ડ અને લેડી વૅવેલના શોક સંદેશનો બાપુનો પ્રત્યુત્તર : 

મારી પત્નીના અવસાન બદલ આપ અને લેડી વેવેલે પાઠવેલ પ્રેમભર્યા દિલાસાના સંદેશ બદલ હું આભાર વ્યક્ત કરું છું. જો કે તેના મૃત્યુને મેં આવકાર્યું, કેમ કે શરીરને ભોગવવી પડતી પીડામાંથી તેને મુક્તિ મળી, પરંતુ મને થવું જોઈએ તેના કરતાં મને વધુ દુઃખ તેને ગુમાવવાનું થયું.

અમે એક અસાધારણ કહેવાય એવાં દંપતી હતાં. 1906માં અનેક પ્રયાસો બાદ અને પરસ્પરની સંમતિથી અમે ઇન્દ્રયો પર સ્વચ્છાએ અંકુશ રાખવાને અમારો જીવન મંત્ર બનાવ્યો. તેને પરિણામે અમે બંને પહેલાં કયારે ય નહોતાં તેટલાં નિકટ આવ્યા તેનો મને ખૂબ આનંદ થયો. અમે બંને બે અલગ વ્યક્તિ મટી ગયાં. મારી ઈચ્છા નહોતી તો પણ તેણે મારામાં સંપૂર્ણપણે ઓગળી જવાનું પસંદ કર્યું. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે તે ખરા અર્થમાં મારી ‘ઉત્તમ અર્ધાંગિની’ બની.

એ બહુ મક્કમ ઈચ્છા શક્તિ ધરાવનાર મહિલા હતી, કે જેને હું મારી નાની વયે તેને જીદ્દીપણું માનવાની ભૂલ કરતો. પણ તેની એ મક્કમ નિર્ણય શક્તિએ તેને અજાણતાં જ મારી અહિંસક રીતે અસહકારની કલાને  વ્યવહારમાં કેમ મુકવી તેની ગુરુ બનવામાં મદદ કરી.

 બાપુની બાને અંજલિ : ‘એ મારાથી ઊંચેરી હતી’ 

બા મારાથી કોઈ પણ અર્થમાં મારી પાછળ નહોતી. ઊલટાનું એ મારાથી ઊંચેરી હતી. હું કદાચ ક્યારેક હતાશાની ખાઈમાં સારી જતો, તો એ મારી પ્રતિજ્ઞાને ખરા અર્થમાં વળગી રહેવા મને જાગૃત રાખતી. તેણે હંમેશ મારી રાજકીય લડતોમાં સાથ આપ્યો અને પોતે એવા જંગમાં કૂદી પડવા ક્યારે ય ખચકાઈ નહીં. તે અશિક્ષિત હતી, પરંતુ મારા મતે એ સાચા શિક્ષણનું દૃષ્ટાંત હતી. એ એક સમર્પિત વૈષ્ણવ હતી. પણ તેણે પોતાના દિમાગમાંથી જ્ઞાતિ પ્રથા વિશેના તમામ ખ્યાલોનું નામનિશાન ભૂંસી નાખ્યું અને એક હરિજન બાળાને પોતાના સંતાનવત પ્રેમ આપ્યો. નરસિંહ મહેતાએ ‘વૈષ્ણવજન’ ભજનમાં ગાયા છે એ આદર્શોને તેણે મૂર્તિમંત કરી બતાવ્યા. ક્યારેક એવા સંયોગો ઊભા થયા કે હું મૃત્યુ સાથે સંઘર્ષ ખેલી રહ્યો હતો. મારા આગાખાન મહેલમાં કરેલા અનશન વખતે હું મોતના મુખમાંથી પાછો આવેલો. પણ તેની આંખમાં આંસુનું ટીપું પણ નહોતું, ક્યારે ય આશા કે હિંમત ન ગુમાવ્યા અને ઈશ્વરને પૂરી શ્રદ્ધાથી પ્રાર્થના કરતી રહી.

બાની ત્રીજી પુણ્યતિથિ નિમિત્તે બાપુની અંજલિ : 

બાની વિદાયની તારીખ હતી 22ની ફેબ્રુઆરી 1944. આ ઘટના 1947માં જ્યારે બાપુ રમખાણોથી ગ્રસ્ત નોઆખલી અને ટીપેરા વિસ્તારમાં શાંતિ યાત્રા માટે ઘૂમી રહ્યા હતા ત્યારની છે.

19 ફેબ્રુઆરી મહાશિવરાત્રી હતી, શિવની પૂજાનો તહેવાર. તે દિવસે બાપુ બીરામપુરમાં હતા, અને તેમને માટે એ દિવસ દરદભરી યાદો લાવનાર હતો. ત્રણ વર્ષ પહેલાં એ દિવસે તેમણે પોતાના સહધર્મચારિણી કસ્તૂરને આગાખાન મહેલની કેદમાં ગુમાવ્યાં હતાં. ત્યારથી તેઓ દર પુણ્ય તિથિએ અનશન અને પ્રાર્થના કરતા. બહારથી એ કોઈ પણ એક સામાન્ય દિવસ જેવો જ દિવસ ભાસતો, જે પ્રાતઃકાળ ચાર વાગે શરૂ થતો અને અવિરત પણે કાર્યો ચાલતાં. તેમના મનથી તેનું કેવું અત્યંત વ્યક્તિગત મહત્ત્વ હતું તેની સાબિતિ તેમની ડાયરીમાં એક અછડતા ઉલ્લેખમા મળી આવે છે : “આજના દિવસે અને બરાબર આ જ સમયે (સાંજના 7.35 વાગે) બાએ પોતાના નશ્વર દેહનો ત્યાગ કર્યો.”

સાંજે 7.35 વાગે બાપુને કાંતેલા સૂતરની આંટી પહેરાવેલા બાના ફોટા પાસે નાનો દીપ પ્રગટાવેલો તેની આસપાસ કેટલાક લોકો એકઠા મળ્યા. એ સૂતરની ફરી આંટી બનાવીને વણવા માટે મોકલી આપવામાં આવતું; એક પણ વસ્તુનો વ્યય ન થતો. ભગવદ્દ ગીતાના પ્રથમ છ અધ્યયનના પઠન સમયે બાપુ બેઠા રહ્યા, અને પછી થાક વર્તાવાને કારણે આડા પડ્યા. બાદમાં તેઓએ ઉલ્લેખ કરેલો કે જ્યારે તેઓ બાકીના ગીતા પાઠને સાંભળતા સૂઈ ગયા હતા ત્યારે તેઓને પોતાની પ્રિય પત્ની સાથે એકત્વ સધાયાનો ભાસ થયો. તેમને બાની હાજરીનો અનુભવ થયો. તેઓ વધુમાં લખે છે, “ગીતાના અધ્યયન દરમ્યાન ત્રણ વર્ષ પહેલાં બાની અંતિમ ક્ષણોનું દૃશ્ય મારા અંતઃચક્ષુ સામે તદ્દન તાદૃશ થઇ ગયું. મને એવો ભાસ થયો કે તેનું માથું ખરેખર મારી છાતી ઉપર ટેકવેલું હતું. ગીતાના છ અધ્યાય સાંભળ્યા બાદ જ્યારે મેં આરામ કરવા આંખ મીંચી ત્યારે આ અનુભવ થયો.” તેમણે વેદના સાથે અભિપ્રાય આપ્યો કે “માટે કબૂલ કરવું જોઈએ કે તેના (કસ્તૂરબા) વિના હું અહિંસા અને સ્વ શિસ્તના મારા પ્રયાસોમાં સફળ ન થયો હોત. તે મને બીજા કોઈના કરતાં વધુ સારી રીતે સમજી શકતી. તેની વફાદારીનો કોઈ જોટો નહોતો. મને તેના અંતિમ દિવસ સુધી ખ્યાલ નહોતો કે કોના ખોળામાં તેની આંખ મીંચાશે. પણ અંત સમય નજીક આવ્યો તે પહેલાં તેણે મને પાસે બોલાવ્યો અને મારા ખોળામાં અંતિમ શ્વાસ લીધા. એવી હતી બા. આપણે તેનો શ્રાદ્ધ દિવસ તેના ગુણોનું સ્મરણ કરીને અને બને તેટલાને આપણા વર્તનમાં ઊતારીને પાળી શકીએ. મેં આવી કપટ રહિત શ્રદ્ધા, નિઃસ્વાર્થ એકનિષ્ઠા અને સેવા ભાવના જેવી તેનામાં હતી તેવી અન્ય કોઈનામાં હોય તે નથી જાણ્યું. અમારા વિવાહ થયા ત્યારથી એ હંમેશ મારા જીવનના હરેક સંઘર્ષમાં અડગ સત્યનિષ્ઠા સાથે મારી પડખે ઊભી રહી અને મારા જીવનના ધ્યેયને સિદ્ધ કરવા તન અને આત્માની તમામ શક્તિ સાથે પોતાની જાતને સમર્પિત કરી દીધી – એવી એની રીત કે જેની કોઈ તુલના ન થઇ શકે.”

(આ ચાર અંજલિઓ બાપુએ આપેલી, જે કેટલાક લોકોના વાંચવામાં આવી હશે, પરંતુ તેનું પુનઃપઠન બાપુના માનવીય પાસાને ઉદ્ઘાટિત કરે છે અને તેમની અત્યંત અંગત ભાવનાઓ આપણા હૃદયને ભીંઝવી જાય છે. હવે બીજી અંજલિ સુભાષચંદ્ર બોઝે આપેલી તે પ્રસ્તુત છે. આજે મહાત્મા ગાંધી અને તેમના સાથીદારો સાથેના તેમના સંબંધો વિષે ઘણો કીચડ ઉછાળવામાં આવે છે, જે એમ કરનારના અજ્ઞાન અને સ્વાર્થપટુતાનું પરિણામ છે. આ અંજલિથી સુભાષબાબુ અને ગાંધીજી-કસ્તૂરબા વચ્ચેના અમાપ આદર અને સન્માનનું દ્યોતક સાબિત થાય છે.)

નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝની બાને અંજલિ : 

“ભારતીની પ્રજાની માતાને અંજલિ”

શ્રીમતી કસ્તૂરબા ગાંધીનું નિધન થયું. તેઓ પૂનામાં બ્રિટિશ રાજની કેદમાં 74 વર્ષની વયે અવસાન પામ્યાં. દેશમાં અને વિદેશમાં રહેતા મારા 38,80,00,000 દેશવાસીઓ સાથે હું કસ્તૂરબાના મૃત્યુ માટે ઘેરા શોકની લાગણી વ્યક્ત કરું છું. તેઓ ખૂબ કરુણ સંયોગોમાં મૃત્યુને વર્યાં, પરંતુ એક ગુલામ દેશના પ્રજાજન માટે આથી વધુ સન્માનનીય અને ગૌરવશાળી મોત ન હોઈ શકે. ભારતને અંગત ખોટ પડી છે. દોઢ વર્ષ પહેલાં પૂનાની કેદમાં પુરાયા બાદ કસ્તૂરબા ગાંધીનું અવસાન એ તેમની સાક્ષીમાં બીજા કેદીનું અવસાન થયું છે. પહેલું મૃત્યુ તે એમના આજીવન કાર્યકર અને અંગત મંત્રી મહાદેવ દેસાઈનું. વર્તમાન કારાવાસ દરમ્યાન ગાંધીજીએ આ બીજી અંગત ખોટ સહન કરી છે.

હું મારા તરફથી એ મહાન મહિલા, કે જે ભારતની પ્રજાની રાષ્ટ્ર માતા હતી, તેને વિનમ્ર શ્રદ્ધાંજલિ આપું છું, અને ગાંધીજીને આ શોકના સમયમાં અંતરની દિલસોજી પાઠવું છું. મને અવારનવાર શ્રીમતી કસ્તૂરબા ગાંધીના અંગત પરિચયમાં આવવાનો મોકો મળેલો, અને હું થોડા શબ્દોમાં તેમને માટેની અંજલિ આપીશ. તેઓ એક આદર્શ ભારતીય નારી હતાં – સશક્ત, ધૈર્યવાન, શાંત અને સ્વનિર્ભર.

સુભાષબાબુ, કનુ ગાંધી, કસ્તૂરબા તેમ જ કહાનદાસ; સેવાગ્રામ આશ્રમ

પોતાની માતૃભૂમિ માટેના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમ્યાન ભારતની લાખો કન્યાઓ વચ્ચે ફરીને કામ કર્યું તેથી તેઓ તેમને માટે પ્રેરણાનો સ્રોત બની રહ્યાં. દક્ષિણ આફ્રિકાના વસવાટથી શરૂ કરીને લગભગ ત્રીસેક વર્ષ સુધી તેઓએ પોતાના મહાન પતિની સાથે અનેક કસોટીઓ અને યાતનાઓ સહી છે. તેમની ઘણી જેલયાત્રાઓએ તેમનાં સ્વાસ્થ્યને હાનિ પહોંચાડી, પરંતુ જેલવાસનો તેમની 74 વર્ષની આયુમાં પણ ડર નહોતો લાગતો. જ્યારે પણ મહાત્મા ગાંધીએ નાગરિક અસહકારની ચળવળનું એલાન કર્યું, ત્યારે કસ્તૂરબા એ લડતની આગેવાનીમાં તેમની સાથે જ સામેલ રહેતાં, ભારતની કન્યાઓ માટે એક અભૂતપૂર્વ દૃષ્ટાંત અને પુત્રો માટે પોતાની બહેનોને ભારતના આઝાદી સંગ્રામમાં પાછળ ન રાખવા માટેનો પડકાર પૂરો પાડ્યો.

કસ્તૂરબા એક શહિદના મૃત્યુને વર્યાં. તેઓ ચાર મહિનાથી હૃદયના રોગથી અસરગ્રસ્ત હતાં. પરંતુ એ નિર્દય બ્રિટિશ સરકારે સમસ્ત રાષ્ટ્રની સ્વાસ્થ્યના મુદ્દાને મધ્ય નજર રાખીને કસ્તૂરબાને માનવતાના પાયા ઉપર મુક્ત કરવાની વિનવણીને અનસૂની કરી. બ્રિટિશરોને એવી ધારણા હતી કે ગાંધીજીને આવી માનસિક યાતનાઓ આપશે તો તેઓ શરીર અને મનથી ભાંગી પડશે અને શરણાગતિ સ્વીકારવા મજબૂર થશે. હું એ ક્રૂર લોકો, કે જેઓ એક બાજુ સ્વતંત્રતા, ન્યાય અને નૈતિક કારણોસર લડવાનું આહ્વાન આપે છે, અને બીજી બાજુ ઠંડે કલેજે આવી હત્યા કરે છે તેને માટે માત્ર મારો તિરસ્કાર વ્યક્ત કરી શકું. એ લોકો મહાત્મા ગાંધીને સમજી નથી શક્યા. તેઓ ભારતની પ્રજાને નથી સમજી શક્યા.

બ્રિટિશ સરકાર ગમે તેટલો માનસિક ત્રાસ અને શારીરિક યાતનાઓ ગાંધીજી અને ભારતની પ્રજા ઉપર ગુજારે તો પણ તેઓએ લીધેલાં પગલાંમાંથી તેઓ એક તસુ પણ પાછા નહીં હઠે. યુદ્ધની ભયાનક્તામાંથી ઉગારવા ગાંધીજીએ બ્રિટિશ સરકારને ભારત છોડવાની હાકલ કરી. બ્રિટિશ સલ્તનતે અપમાનકારક ઉત્તર આપી તેમને એક સામાન્ય ગુનેગારની માફક કેદમાં પૂર્યા. એ અને એમનાં ઉમદા ધર્મપત્ની ગુલામ દેશમાં ફરી મુક્ત થાય તેના કરતાં એ જેલમાં મૃત્યુ પામે એવી એની નેમ.

બ્રિટિશ સરકાર કસ્તૂરબા હૃદયની બીમારીથી તેના પતિના સાનિધ્યમાં કેદમાં મૃત્યુ પામે એ માટે દૃઢનિશ્ચયી હતી. એ લોકોએ પોતાની એ ગુનાહિત ઈચ્છાઓ પૂરી કરી, અને એ એક પ્રકારના ખૂનના કૃત્ય કરતાં જરા પણ ઓછું નથી. પરંતુ દેશમાં વસતા અને વિદેશમાં રહેતા ભારતીયો માટે આ ઘટના યાદ અપાવે છે કે બ્રિટિશરો આપણા નેતાઓનો એક પછી એક નિર્દયી રીતે નિકાલ કરવા કટિબદ્ધ છે.

જ્યાં સુધી બ્રિટિશ સત્તા ભારતમાં રહેશે ત્યાં સુધી આપણા દેશ વિરુદ્ધ આવા ભયંકર દુષ્ટ કૃત્યો  વિના રોકટોક ઘટયા જ કરશે. શ્રીમતી કસ્તૂરબા ગાંધીના મૃત્યુનો બદલો ભારતના પુત્ર અને પુત્રીઓ એક જ રીતે લઇ શકે, અને એ છે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો ભારતમાં સદંતર નાશ. પૂર્વ એશિયામાં બ્રિટિશ શાસકો વિરુદ્ધ જે સૈનિકોએ સશસ્ત્ર સંગ્રામ આદર્યો છે તેમના ખભ્ભા પર આ ખાસ જવબદારી છે. અહીં રહેતી મહિલાઓની પણ આ જવબદારીમાં ભાગીદારી છે. આપણી આ દુઃખદ પળોમાં આપણે જ્યાં સુધી છેલ્લામાં છેલ્લા બ્રિટિશરને ભારતમાંથી હદપાર કરવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી આપણી સશસ્ત્ર લડાઈ ચાલુ જ રહેશે એ પ્રતિજ્ઞા ફરીથી લઈશું.

(તુષારભાઈ ગાંધી લિખિત ‘The Lost diary of Kastur – my Baa પુસ્તકના અંત પૃષ્ઠોમાં આ અંજલિઓ મુકાઈ છે, જે એમની અનુમતિ સાથે ‘ઓપિનિયન’ના વાચકો માટે સાદર પ્રસ્તુત)

e.mail : 71abuch@gmail.com