અલવિદા

પચીસની ઑગસ્ટે એ ગયાં અને કર્મશીલ બૌદ્ધિકતાનો, ખાસ કરીને ન્યાય ને સમાનતાના પક્ષમાં વૈચારિક સ્પષ્ટતા ને સંઘર્ષશીલતાનો એક અધ્યાય પૂરો થયો : ગેલ ઓમવેટ (૧૯૪૧-૨૦૨૧) ગયાનું સાંભર્યું ત્યારે જરી વિલક્ષણ લાગે પણ મને થઈ આવેલું પહેલું સ્મરણ નિવેદિતાનું હતું. વિવેકાનંદનાં ખેંચાયાં ભગિની નિવેદિતા ભારત આવ્યાં અને ભારતનાં થઈને રહ્યાં. ગેલ પણ તમે જુઓ, અહીં આવ્યાં તો હતાં ડૉક્ટરલ અભ્યાસના સિલસિલામાં પણ સહજક્રમે એમનો સંસાર પણ અહીં જ મહોર્યો.

અમેરિકી કન્યકા ગેલ ઓમવેટ અને મહારાષ્ટ્રમાં સાંગલી કનેનો ભારત પાટણકર પરણ્યાં તે બૉય મિટ્‌સ એ ગર્લ ઍન્ડ ધે ગો ધ વે ઑફ ઑલ ફૅલશ એવી ચાલુ કિસમની કહાણી નહોતી.

ગેલ ઓમવેટ અમેરિકાથી અહીં શોધ છાત્રા તરીકે આવ્યાં ત્યારે વતનથી જે વારસો અગર સંસ્કાર સાથેલગો લેતાં આવ્યાં હતાં તે વિયેટનામ વૉરના વારામાં અમેરિકી કેમ્પસો જે યુદ્ધવિરોધી છાત્ર આંદોલનથી ધણધણી ઉઠેલાં એનો હતો, અને અભ્યાસવિષય સામાજિક ઊંચનીચગત શોષણનો હતો. આ અભ્યાસે એમને ફૂલે-આંબેડકર પરંપરામાં સમયતા સંઘર્ષના મુખર સિપાહી બનાવ્યાં. સંઘર્ષના એક સાથી તરીકે એમનો ને ઈન્દુમતી પાટણકરનો પરિચય થયો. બાબુજી અને ઈન્દુમતી એ પાટણકર દંપતી સ્વાંતંત્ર્યસૈનિક પરંપરામાંથી આવતું હતું અને બંનેનું, બાબુજીને ઈન્દુમતીનું પ્રથમ મળવું પતરી કહેતાં પ્રતિ સરકારના સાથી તરીકે થયું હતું. સન બાયાલીસમાં એક છેડે જો ચંદ્રશેખરનું બલિયા ગાજ્યું હશે તો બીજે છેડે નાના પાટિલનું સાતારા. પતરી સરકારનો દોર પૂરો થયો તે સાથે ઈન્દુમતીનું સંધાન સાને ગુરુજીના રાષ્ટ્ર સેવાદળ સાથે થયું. સ્વાંતત્ર્ય માટેની કૉંગ્રેસ ચળવળ દરમિયાન સામ્યવાદ તરફ વળેલા પિતાના વારસા અને સેવાદળના સંસ્કાર સાથે ઈન્દુમતીનું આજીવન રુઝાન દલિતો ને શ્રમિકો તરફે રહ્યું. પુત્ર ભારત એમ.ડી. (ગાયનેક) થયો પણ થોડાં જ વરસોમાં એ સમતાસંઘર્ષમાં હોલટાઇમર બની રહ્યો. કર્મશીલ રુઝાનવાળાં બૌદ્ધિક ગેલ કદાચ, ઈન્દુમતીને કારણે જ ભારતના સંપર્કમાં આવ્યાં હશે. ગમે તેમ પણ, સ્વરાજના આગલા પડાવ તરીકે સમતા સંઘર્ષલક્ષી શ્રમિક મુક્તિદળનું ૧૯૮૦માં આવવું સહજ હતું, અને સાસુવહુનો એમાં સક્રિય સહભાગ પણ.

ગેલ ઓમવેટનાં પુસ્તકો ‘ઇન કોલોનિયલ સોસાયટી, નૉન-બ્રાહ્મિન મુવમેન્ટ ઇન વેસ્ટર્ન ઇન્ડિયા’; ‘મહાત્મા ફૂલે, દલિત એન્ડ ધ ડેમોક્રેટિક રેવોલ્યુશન’, ‘વી વિલ સ્મૅશ ધ પ્રિઝન’, ‘ન્યુ સોશ્યલ મુવમેન્ટ ઇન ઇન્ડિયા’ વગેરેને અનુલક્ષીને યથા પ્રસંગ ચંદુ મહેરિયા જેવા કોઈ અભ્યાસી સાથી લખશે. પણ ભારત પાટણકરમાં જો અભ્યાસીઓએ માર્ક્સ, ફૂલે, આંબેડકર, ગ્રામસી આદિની અજબ જેવી મિલાવટ નોંધી હોય તો એ આપણી નવી ચળવળો બાબતે અચ્છો સહવિચારમુદ્દો બની રહે છે. ગઈ સદીમાં ત્રીસીનાં વર્ષોમાંથી જેમ માર્કસસાત્‌ ગાંધી અને ગાંધીસાત્‌ માર્ક્સ એવી કર્મશીલે બૌદ્ધિક ધારા આવી એનું, નવપરિમાણ સમેત આ એક અગ્રસંધાન નથી શું.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 સપ્ટેમ્બર 2021; પૃ. 16

તમે શું કહેશો એને. ફાધર સ્ટેન સ્વામીનું મૃત્યુ થયું એમ જો આ ઘટનાક્રમને વર્ણવો તો એ આખી વાતને અમથી રોજિંદી ઘટના લેખે ખતવી નાખવા જેવું થશે. અને જે બન્યું એમાં અણચિંતવી પણ હત્યા જોવી એ કદાચ સનસનાટી પ્રેરતી તારસ્વરની રજૂઆતના ખાનામાં નખાશે. આત્મહત્યાના કેસ વસ્તુતઃ ઘણા કિસ્સામાં આજુબાજુના દબાણવશ હત્યાવત્ ‌લેખાય છે એ રીતે આ પ્રકરણમાં હત્યા વાંચવી એમાંયે કદાચ ઔચિત્ય ન લાગે. તેમ છતાં, જે બન્યું – ન બનવું જોઈતું બન્યું – એની ગંભીરતા અને પવિત્રતા જોતાં ન ચીલેચાલુ મોત કે ન સીધી હત્યા એવી એક શહાદત તરીકે તો સ્ટેન ઘટનાને મૂલવી જ શકાય.

એલ્ગાર પરિષદ અને ભીમા-કોરેગાંવ ઉજવણીના સિલસિલામાં પકડાયેલા સોળ કથિત કાવતરાખોરો પૈકી એક સ્ટેન સ્વામી પણ હતા. ખરું જોતાં આ આયોજનમાં એ કશેય નહોતા પણ એમને શકના દાયરામાં લેવાયા. કમાલનો એટલો જ કરપીણ આ કેવળ કલ્પિત અને હિંસ્ર હીનવૃત્તિગ્રસ્ત કેસ, પાછો, વડા પ્રધાનની હત્યાના કાવતરા સુધી ખેંચાયેલો છે એ પણ એક યુગબલિહારી છે. આ પ્રકારની કેસાકેસીનું જે ન્યૂ નૉર્મલ છે એને અઘોષિત કટોકટી ન કહીએ તો બીજું શું કહીએ, વારુ.

ઝારખંડના આદિવાસીઓ વચ્ચે બરાબરના ખૂંપેલા ને મંડેલા એવી સ્ટેન સ્વામીની દાયકાઓથી છાપ છે. એ જેસુઈટ છે અને પાદરી હોવાને ધોરણે સેવાનિરત હતા. માત્ર, સેવાનું એમનું સ્વરૂપ ન તો કોઈ પુરાણી ધર્માંતરશાઈ તરાહનું હતું, ન તો નકરું રાહતનું હતું. એમને સાક્ષાત્કૃત સેવાસ્વરૂપ હકની લડાઈનું હતું. બંધારણના પાંચમા શીડ્યુલની જોગવાઈ મુજબ આદિવાસીઓને જે બધું મળવું જોઈએ – એટલે કે તેઓ પૂરા કદના નાગરિકમાં સ્થપાઈ શકે – તે ફાધર સ્ટેન સ્વામીના સેવાસંઘર્ષમાં રહેલું ઋત હતું. બંધારણની લડાઈ, બંધારણીય રાહે લડનારા જોધારમલ એ હતા.

વાત એમ છે કે જળ, જંગલ, જમીન બાબતે આમ અધિકારની બડી બડી બાતાં ને કાનૂની જોગવાઈઓ કરતે છતે અગ્રવર્ગ, ખાસ કરીને સત્તા-પ્રતિષ્ઠાન પોતાની પકડ છોડવા રાજી નથી હોતું. હકની લડાઈના હામી માત્રમાં સત્તા-પ્રતિષ્ઠાનોને ઘણુંખરું શત્રુબોધ થતો હોય છે. સુધા ભારદ્વાજ ને આનંદ તેલતુંબડેથી માંડી સ્ટેન સ્વામી સહિતના જે સોળ જણાને પકડાયા એમના પરના આરોપો મનઘડંત હતા એમ કહેવું તે આખી પ્રક્રિયાની ટીકા શૂળીને બદલે સોયે કરવા જેવું છે. ત્યારે પણ કહેવાયું હતું અને હમણાં પણ ‘વૉશિંગ્ટન પોસ્ટ’ના હેવાલ પ્રમાણે ફોરેન્સિક તપાસથી બહાર આવ્યું છે તેમ કમ્પ્યુટર સાથેની એ વાયરસી કરામત હતી. પુરાણોમાં નહીં કલ્પેલ એવો એક અસુર, નામે માલવેર, એનાં એ કારસ્તાન હતાં અને છે. સત્તા-પ્રતિષ્ઠાનની સત્તાંધ સમજને શું કહીશું કે તે માલવેરાસુરને વશ વર્તવામાં પોતાનો મોક્ષ જુએ છે.

જે એક આખું ચિત્ર આપણી શાસકીય ને ન્યાયકીય પ્રથાસમગ્ર પરત્વે આ વિક્રિયા દરમિયાન ઊભું થઈ રહ્યું છે તે એ છે કે જે પણ થયું તે કથિત ધોરણે કાનૂનન અને કાનૂનન જ છે. ૮૩-૮૪ વરસના પાર્કિન્સનગ્રસ્ત બુઝુર્ગને હાથમાં ચમચી ઝાલવાનાયે વેતા ન હોય અને તેને પ્રવાહી લેવા વાસ્તે સિપરની જરૂરત હોય તે પણ વકીલ મારફતે માગણી કરવી પડે એ ક્યાંનો ન્યાય. અલબત્ત, કાનૂનન તે કાનૂનન. અધૂરામાં પૂરું, યુ.એ.પી.એ. મુજબ જામીન માંગણીના તબક્કે વાસ્તવિક ગુનો થયા ન થયાનો મુદ્દો લક્ષમાં લેવાતો નથી. આખો કેસ ચાલી જાય તે પછી એ નક્કી થાય તો થાય. અલબત્ત, કાનૂનન તે કાનૂનન.

સ્ટેન સ્વામીએ તો માયા એન્જેલોને સંભારીને કહ્યું કે પિંજરનું પંખી પણ ગાઈ તો શકે છે ને. વાત સાચી, પણ આ શબ્દોની પેલી પાર હાલના સત્તા-પ્રતિષ્ઠાન સહિત આપણી સમગ્ર રાજકીય-શાસકીય પ્રથાની જે સંવેદનશૂન્ય ને અમાનવીય ભીંસ ને ધોંસ રહેલ છે એનું શું. આ લખી રહ્યો છું ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિ ચંદ્રચુડના એ ઉદ્‌ગારો જોઉં છું કે આતંકવાદવિરોધી કાયદા તે અસંમતિનો અવાજ રૂંધવા માટેના કે નાગરિકને ત્રાસ આપવાના નથી. સ્ટેન સ્વામીની શહાદતના ભણકારા વાગતા હતા એ જ કલાકોમાં દેશના વડા ન્યાયમૂર્તિનાંયે આવાં જ વચનો સંભળાયાં હતાં, પણ –

શોષિતવંચિત વાસ્તે જીવન વ્યતીત કરનારે આમ જ શહાદત વહોરતા રહેવાનું હોય તો એને સ્વરાજનાં પંચોતેર વરસની લબ્ધિ ગણીશું? રે, નિયતિ!

જુલાઈ ૧૪, ૨૦૨૧

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 જુલાઈ 2021; પૃ. 01

આ વખતે પહેલી જુલાઈનો વસંત-રજબ શહાદત દિવસ, ‘ગુજરાત ટુડે’ના આગોતરા અહેવાલને પગલે એક સરસ સમાચાર લઈને આવ્યો કે ચારતોડા કબ્રસ્તાન(ગોમતીપર)માં ઉપેક્ષિત શી પડેલી ને વળી દબાણ’નો ભોગ બનેલી રજબઅલીની મજાર હવે નવાં રૂપરંગ સાથે આપણ સૌની સમક્ષ કોમી સૌહાર્દની મશાલ અને મિસાલ રૂપે આવશે. અખબારી અહેવાલને પગલે ધારાસભ્ય ખેડાવાલા તેમ જ કૉર્પોરેટરો ઇકબાલ શેખ અને ઝુલ્ફીખાન પઠાણે મજારને એનું નૂર ફેર અપાવવા જે કોશિશ શરૂ કરી છે, તે પ્રજાકીય કૃતજ્ઞતાની દૃષ્ટિએ ભલે મોડું પણ રૂડું પગલું લેખાશે.

૧૯૯૨ની છઠ્ઠી ડિસેમ્બરની ઘટનાને પગલે ગાંધી-માર્ક્સ એમ સઘળે છેડેથી કર્મશીલ બૌદ્ધિકોને જાગૃત નાગરિકો એકત્ર આવ્યા અને એમણે અમદાવાદમાં રાજ્યસ્તરના વિશાળ અધિવેશન વાટે મૂવમેન્ટ ફોર સેક્યુલર ડેમોક્રસી(એમએસડી : સેક્યુલર લોકશાહી આંદોલન)નો સૂત્રપાત કર્યો તે પછી તરતનાં વર્ષોમાં સૂઝી રહેલો એક વિગતમુદ્દો એ હતો કે વસંત-રજબની શહાદત જેવી ઇતિહાસ ઘટનાઓની સ્મૃતિ તાજી રાખવી જોઈએ. ત્યારથી પ્રતિવર્ષ જમાલપુર ખાંડની શેરીએ પહેલી જુલાઈએ એકત્ર મળવાનું શરૂ થયું. અલબત્ત, અમે કંઈ પહેલા હતા એમ તો નહોતું. વસંતરાવ અને રજબઅલી બેઉ આઝાદીપૂર્વે કૉઁગ્રેસ સેવાદળના સમર્પિત સૈનિકો હતા, એ કર્તવ્યનો સાદ સુણી એમણે જીવનની આહુતિ આપી જાણી હતી. એટલે સેવાદળે ખાંડની શેરીએ પ્રતિવર્ષની માનવંદના મુલાકાતનો એક સિલસિલો જરૂર ચાલુ રાખ્યો હતો, અને એ માટે એને સલામ ઘટે છે. માત્ર, વર્ષો વીતતાં ગયા તેમ સેવાદળનું બળ સહજક્રમે ઓસરતું ગયું અને ધીરે-ધીરે રસમ ચાલુ રહી પણ ફરતેનું ભામંડળ જાણે કે ઓજપાઈ ગયું. દરમિયાન, સેક્યુલર લોકશાહી આંદોલનના પ્રવેશ સાથે સેવાદળને ય સોબતી અને સધિયારો મળ્યો અને ખાંડની શેરીનું આ સંગમતીર્થ એકદમ જાગતું ને ગાજતું થઈ ગયું. કૉર્પોરેશન પણ સફાળું જાગ્યું અને સ્મારકવત્‌ કશુંક ખડું પણ થઈ ગયું.

વસંતરાવનાં બહેન હેમલતા હેગિષ્ટે જે પછીથી, જાહેરજીવનમાં, જ્યોતિસંઘના અગ્રણી લેખે ઝળક્યાં હતાં, એમણે નોંધ્યું છે કે ખાંડની શેરીએથી બેઉ બંધુઓનાં મૃતદેહ ખસેડાઈ રહ્યાં હતાં ત્યારે જ એક ગણગણાટ સહેજ ઊઠ્યો ન ઊઠ્યો ને શમી ગયો હતો કે બંનેના અંતિમ સંસ્કાર સાથે જ કરવા જોઈએ. અલબત્ત, સહજ હતું તેમ એ શક્ય ન બન્યું અને એકને સારુ સ્મશાન તો બીજાને સારુ કબ્રસ્તાન એ રૂઢિગત નિયતિ બની રહી. શહાદતને સ્થળે સ્મારક બન્યું ખરું, પણ રજબઅલીની મજાર બિલકુલ વિસ્મૃતવત્‌ બની ગઈ. રજબઅલીના પરિવારના મોટા ભાગના સભ્યો ઉત્તરોત્તર વકરતા કોમવાદ વચ્ચે આશંકિત ને આતંકિત શા બની રહ્યા, અને એમણે લગભગ ખૂણો પાળ્યો. નવી ઓળખમાં એમણે સલામતી શોધી, એ આપણા સામાજિક વાસ્તવની એક દુર્દૈવ સાહેદી છે.

જેટલું આપણે વસંતરાવના જીવન વિશે જાણીએ છીએ, એના પ્રમાણમાં રજબઅલી વિશે આપણી જાણકારી ખરે જ ઓછી છે. મહારાષ્ટ્રથી અહીં વસી ગયેલા હેગિષ્ટે પરિવારને સારુ અમદાવાદ એ પેઢાનપેઢી વતન જ બની રહ્યું હતું. એથી ઊલટું, રજબઅલી શહાદતનાં છેલ્લાં થોડાં સમય પર જ અમદાવાદ આવી વસ્યા હતા. હેગિષ્ટે પરિવાર જેવાં મૂળિયાં ને વ્યાપ એમનાં નહોતા .. બંનેની અભિન્ન મિત્રતા બલકે કર્મબાંધવી એક મિસાલરૂપ હતી એ જુદી વાત છે.

રજબઅલી સૌરાષ્ટ્રના. લીંબડીનું કુટુંબ. ભાવનગરમાં અને કરાચીમાં ભણતર. – રવિશંકર મહારાજની પરંપરામાં આવેલા ગ્રામસેવક બબલભાઈએ લખ્યું છે કે એમને યુવા રજબનો પ્રથમ પરિચય કરાંચીમાં થયો હતો. દાંડીકૂચ પછી જેલમાંથી બહાર આવ્યા બાદ બબલભાઈ કોઈ ગામડું શોધી એમાં રચનાકાર્યમાં ખૂંપી જવાનું વિચારતા હતા, તે પૂર્વે કરાંચીમાં પરિવારને મળી લેવું જોઈએ એ ખ્યાલે તે કરાંચી ગયા ત્યારે ત્યાંની પ્રતિષ્ઠિત રાષ્ટ્રીય શિક્ષણસંસ્થા શારદામંદિરમાં જનજાગૃતિ માટેના એક પ્રદર્શનમાં એ હાથ બટાવવા ગયા, તે વખતે હજુ છાત્ર એવા રજબનો, એની હોંશીલી ભાવનામૂર્તિનો હૃદ્ય પરિચય થયાનું એમણે નોંધ્યું છે.

ભાવનગર દિવસોમાં પ્રિ. શહાણીએ, વલ્લભભાઈની કૉલેજ-મુલાકાત વખતે રજબઅલીને એક હોનહાર વિદ્યાર્થી તરીકે ઓળખાવ્યા હતા. વજુભાઈ શાહ, મનુભાઈ પંચોળી, જયાબહેન શાહ એ સૌ તરુણ કાર્યકરો તેમ પછીથી ‘સમય’ થકી પત્રકાર તરીકે ઝળકેલા સહપાઠી ભાનુભાઈ શુકલ વગેરે સાથેનો રજબનો કાર્યપરિચય ત્યારે જામ્યો. ધીમેધીમે, કેન્દ્ર અમદાવાદ ખસેડવું એવું એમને થયું અને રજબઅલીની પ્રતિભા જોતાં સાથીઓને તો એમ પણ લાગતું કે જે રીતે કૉંગ્રેસપ્રમુખ જવાહરલાલ નહેરુએ જયપ્રકાશ અને લોહિયા જેવા યુવાનોને સ્વરાજલડતની કેન્દ્રીય કચેરીમાં જોતર્યા હતા, એ જ રીતે રજબ જેવા પણ આગળ જતાં ઝળકી ઊઠશે.

ખેર, અહીં આખી દાસ્તાંમાં જવાનો ખ્યાલ નથી. ૨૦૦૬માં ૧૯૪૬ની વસંત-રજબ શહાદતને સાઠ વરસ થયાં, ત્યારે પરિચય પુસ્તિકામાં મેં વસંતરાવની જોડાજોડ રજબઅલીનીયે કંઈક જીવનરેખા આલેખી હતી. ઓણ, પહેલી જુલાઈએ એમની શહાદતને પંચોતેરમું વરસ બેઠું. હવે એ પુસ્તિકાનું સંવર્ધિત સંસ્કરણ, ૨૦૨૨ના જુલાઈમાં પંચોતેર વરસ પૂરાં થઈ રહ્યાં છે ત્યારે આવે એવો મનસૂબો છે. દરમિયાન જો કે જયંતી દલાલ ને ઇન્દ્રવદન ઠાકોર આદિ વસંત-રજબ સમકાલીનોની આરંભિક પહેલ બાદ રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીએ શરૂનાં વર્ષોમાં બહાર પાડેલ સ્મૃતિગ્રંથ અલભ્ય હતો, તે રિઝવાન કાદરીની કોશિશથી પુનઃપ્રાપ્ય બન્યો છે, એ અહીં સાનંદ સંભારવું જોઈએ.

પ્રશ્ન એ પડને જાગતું રાખવાનો છે, જેમાં સંચિત મૂલ્યો સારુ આ મિત્રોએ સર્વોચ્ચ કુરબાની આપી. આપણે એમને કોમી એકતાના બલિદાની વીરો તરીકે બિરદાવીએ છીએ અને એ વાત ખોટી અલબત્ત નથી, પણ જે સમજવાનું છે તે એ કે એમની કુરબાની કોઈ ક્ષણાવેશનો મામલો નહોતી. કોમી એકતા એમના સ્વરાજદર્શનનો અંગભૂત હિસ્સો હતી એ સાચું; પણ જેમાં સ્વતંત્રતા અને સમાનતા એકબીજાને શોધિત-વર્ધિત કરતાં રહે એવું સંપોષિત સ્વરાજદર્શન એમનું હતું. વિકાસની જે તરાહ આપણે પકડી છે, એમાં એ ક્યાં છે? રાષ્ટ્રની જે વ્યાખ્યા સત્તાપક્ષ દ્વારા કરાઈ રહી છે, એમાં એ ક્યાં છે? સ્વરાજનું પંચોતેરમું વરસ, વસંત-રજબની શહાદતને પંચોતેરમે વરસે જાગતા આ સવાલોનો જવાબ માગે છે.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 જુલાઈ 2021; પૃ. 05