રવીન્દ્ર પારેખ

આમ ‘પુલ કા ફૂલ’ ટાઇટલ ગુજરાતીમાં કર્યું હોત તો ચાલતે, પણ ‘પુ’ હ્રસ્વ કરું ને ‘ફૂ’ દીર્ઘ કરું તો બેલન્સ ન જળવાય, એટલે અંગ્રેજીમાં જ ટાઇટલ કર્યું ને હિન્દી ‘કા’ પણ અંગ્રેજીમાં જ ઘસડ્યું. ગુજરાતી શબ્દકોશમાં ‘પૂલ’ જેવો શબ્દ જ નથી, સેતુના અર્થમાં ‘પુલ’ છે, તો એ જ અર્થમાં કે બીજા કોઈ અર્થમાં ‘પૂલ’ પણ ઘૂસાડ્યો હોત, તો ગુજરાતી લેખક હોવા છતાં મારે ટાઇટલ અંગ્રેજીમાં ન કરવું પડ્યું હોત ! એ તો ધૂળ નાખી, આખા શબ્દકોશમાં રવીન્દ્ર શબ્દ જ નથી. આખેઆખો રવીન્દ્ર ધરતી પર ઊભો છે ને શબ્દકોશમાં જ નહીં, એ કેવું? શબ્દકોશમાં ન રહું ને ધરતી પર પણ ન જડું તો રહ્યું શું? એટલે મરણિયો થઈને પણ મરવાની વાત નથી કરતો. મારું જવા દો, રવીન્દ્રને શબ્દકોશમાં ન રાખીને નોબેલ વિજેતા રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનું પણ અપમાન જ કર્યું છે. આજકાલ વાતે વાતે લાગણીહીન લોકોની લાગણી દુભાતી હોય, તો મારી દુભાય તેમાં નવાઈ છે? પછી સમજાયું કે કોશકારને રવિ+ઇન્દ્રની સંધિ નહીં આવડી હોય એટલે એણે રવિને અંદર રાખ્યો, ઇન્દ્રને પણ ઘૂસાડ્યો, પણ રવીન્દ્રને બહાર રાખ્યો. શબ્દકોશમાં નરેશ છે, નરેન્દ્ર છે, તો રવીન્દ્ર રાખતા શું દુખતું હતું તે નથી સમજાતું. ખરેખર મારે માટે ગ્રહો કામ કરે છે એના કરતાં પૂર્વગ્રહો વધારે કામ કરે છે. હશે, હરિને ગમ્યું તે ખરું.

આજે થોડું હળવે હાથે રમવું છે. તમને કદાચ ખબર નહીં હોય, પણ બી.આર. ચોપરાની બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફિલ્મ આવેલી ‘ધૂલ કા ફૂલ’, એમાં ‘ધૂલ’માંથી ‘ફૂલ’ ખીલે છે. આજે તો કલર ફિલ્મનો જમાનો છે, એટલે ‘ફૂલ’માંથી ‘ધૂલ’ ખીલે એમ બને. સુરતના મેટ્રો બ્રિજનો સ્પાન તૂટતાં, મિલકતના પડે એમ બે ભાગ થઈ ગયા તેથી આટલો સંતાપ થયો. મેટ્રો બ્રિજ રિપેરિંગ ખમે તેવું લાગતાં, ત્યાંનો ટ્રાફિક બીજે વાળવો પડ્યો. ટ્રાફિક વાળતાં વાળતાં પોલીસ વળાવવા જેવી થઈ ગઈ. જે રાહદારીઓ મેટ્રો સામે જ રહેતા હતા, તે કલાકેક ફરીને આવતા ઘરમાં પણ ચકરડીએ ચડેલા દેખાયા છે. આમ તો ઘણાંને મેટ્રોની જરૂર જ નથી લાગતી, પણ વિકાસનું ચિત્ર જે સજ્જનો જુએ છે, એમને મેટ્રો જરૂરી લાગે છે. જેમ સિગારેટમાં ધુમાડો સાઇલન્ટ હોય, તેમ સજ્જનોમાં કેટલાક દુર્જનો પણ સાઇલન્ટ હોય છે. કેટલાક લલ્લુઓ વર્તમાન જ, બ્રિજના બે ભાગમાં બતાવે તો ભવિષ્ય શું ધૂળ ને ઢેફાં બચે? આમ પણ સુરત તો પુલનું ને ફૂલ(બંને અર્થમાં)નું મહાનગર ગણાય છે ને એવું નથી કે બધા જ પુલ ‘ભાગલા’ બ્રાન્ડ છે. ઘણા પુલ ટકોરા બંધ છે. તે આખા છે એટલે તો બ્રિજ પરથી પાણીમાં કૂદવાની ઘણાંને તક મળે છે. ઘણીવાર તો એટલાં બધાં પુલ ઉપરથી નીચે કૂદે છે કે પછી નીચેથી જ ઉપર સિધાવી જાય છે.

જેવો મેટ્રો બ્રિજનો સ્પાન તૂટ્યો કે ધડાધડ રિપેરિંગ ચાલુ થઈ ગયું છે. પુલ બની રહે ને વર્ષો પછી રિપેરિંગ નીકળે તે સમજાય, પણ એકવીસમી સદીમાં નવું બંધાય તે સાથે જ નવાનું રિપેરિંગ પણ શરૂ થઈ જાય છે. નવી સંસદ માંડ ચાલી ત્યાં તો રિપેરિંગ પણ ચાલુ થઈ ગયું. છતમાંથી કે ક્યાંકથી સંસદમાં વાંદરો ઘૂસી ગયો. પછી આશ્વાસન લીધું કે આટલા છે તો એક વધારે ! એ નક્કી ગળતી છતમાંથી જ આવ્યો હોવો જોઈએ. સારું છે કે છત બંધાઈ પછી ગળતી થઈ, બાકી બંધાયાં પહેલાં પણ ગળી શકે, કૈં કહેવાય નહીં. ટૂંકમાં, બધાંએ રિપેર માટે પ્રીપેર રહેવું જ જોઈએ. એ જાણી લો કે જૂનાંને નહીં, નવાંને રિપેરિંગ વધારે જરૂરી છે. મજાની વાત એ છે કે જેટલાં અહીં ‘FOOL’ નથી, એટલાં અહીં ‘POOL’ છે. POOL પણ એટલી જાતનાં કે એક જુઓ ને બે ભૂલો. કોઈ પાણી પર, તો કોઈ મેટ્રો માટે, કોઈ રસ્તા ઉપર તો કોઈ રસ્તા નીચે, કોઈ ખાડી પર, તો કોઈ સાડી પર પુલો જ પુલો છે. કેટલાક પુલ તો કાગળ પર જ છે. પુલ વળ્યો છે ત્યારથી લોકોનો ભરોસો ઊઠી ગયો છે. હવે તો મંત્રીઓ પણ પુલના ઉદ્ઘાટન માટે આવતાં નથી. આવે ને પુલ ગયો તો એ પણ પાણીમાં જ જાયને !

કેટલાક પુલની નીચે ઘણાં પડી રહેતાં હતાં કે જુગાર રમતા હતા કે રસોડું કરતાં હતાં કે લુખ્ખાઓ દાદાગીરી કરતા હતા તે બધાંએ સરનામાં બદલવા માંડ્યા છે. કોઈ નવો જુગાર રમવા આવવાનું પૂછતો તો એને ‘બ્રિજ કે નીચે આ જઇઓ, અપૂન કા અડ્ડા ઉધરીચ આયલા હે.’ જેવું સમજાવાતું. અત્યારે પુલ તો સાબૂત છે, પણ કોઇની નીચે રહેવાની હિંમત નથી થતી, ‘કયા પતા, ફિર પતા મિલે યા ન મિલે. પત્તા હી કટ જાય, તો પતા રહે યા ના રહે કયા ફર્ક પડતા હૈ ? હવે પુલ નીચે એવા જ રહે છે, જે ફૂટપાથ પર રહેવા નથી માંગતા. ફૂટપાથ પર પણ ટ્રક ધસી આવતી હોય તેને બદલે પુલ જ નીચે ધસી આવે તો જરા વજન તો પડે !

શું છે કે હવે સનાતન મૂલ્યો, અમરત્વ, હેરિટેજ ઇમારતો વગેરેમાં કોઈને ખાસ રસ રહ્યો નથી, એટલે જ તો દસેક વર્ષનાં બાળકને પણ જીવન જિવાઈ ગયાનું લાગતાં, દાદીને બહાર મોકલીને લટકી જાય છે. એને કેમ સમજાવવો કે તાજમહાલ, મીનાક્ષી મંદિર, દેલવાડાંનાં દેરાં જોયા વગર ન જવાય. એ ઇમારતો સેંકડો વર્ષથી બદલાતું જગત જુએ છે, તો તું કેમ દસ વર્ષમાં જીવવાનું છોડી દે છે? આ ઠીક નથી. જો કે, આજનો જમાનો જ યુઝ એન્ડ થ્રોનો છે. બધું જ હવે ડિસ્પોઝેબલ છે. હવે કોઈ પડ્યું પાનું નિભાવતું નથી. પાનું જ બદલી કાઢે છે. તારીખ બદલાય તે પહેલાં તો સાથી બદલાઈ જાય છે. ‘બદલો’ અથવા ‘બદલો લો’ – એટલા પર જ જગત ચાલે છે. કશું કાયમી નથી. હજાર વર્ષ પછી પણ મરવાનું જ હોય તો આજે મરવા-મારવામાં વાંધો શો? હજાર વર્ષ જૂનાં મંદિરનો યશ એનો બાંધનાર ન લઈ શકે, તો કામચલાઉ મંદિર કે મકાન કે દુકાનનો યશ આજે જ શું કામ ન લેવો? માસ્તરો કામચલાઉ થઈ ગયા હોય તો મકાન કામચલાઉ કેમ ન હોય? પુલ, ‘ફૂલ’ બનાવવા જ હોય છે. પુલ હોય છે જ તૂટવા માટે. કોઈ પુલમાં એટલી ધીરજ રહી નથી કે બંધાઈ રહે ત્યાં સુધી ટકે. હવેના પુલ, પુલ ઓન કરી શકે એમ જ નથી, કારણ એ સૂકતાનથી પીડાય એ રીતે જ એનો ઉછેર થાય છે. એ સૂકતાનથી ન પીડાય તો એનો બાંધનાર સુકાવા લાગે ને એની હોજરી એટલી ખાલી હોય છે કે આખી પૃથ્વી એમાં ઓરી દો તો ય ઓછી પડે. લાખ મરજો, પણ લાખોનો પાલનહાર ન મરજો-ની જેમ લાખ તૂટજો, પણ પુલના પાલનહારની હોજરી ભરાતી રહે તે જોજો. પુલ, ભૂલની એક્સરસાઈઝ માત્ર છે, એટલે એકાદને સસ્પેન્ડ કરીને કે એકાદને નોટિસ ફટકારીને પણ એને ટકાવજો. એ ટકશે તો જ પુલ તૂટશે ને તૂટશે તો બંધાશે. તૂટશે જ નહીં તો બંધાશે શું? પુલ કામચલાઉ હશે તો જ કાયમી પેટ ભરાશે. પુલ કાયમી હશે તો હોજરી હંગામી થઈ જશે તે ભૂલતાં નહીં.

એકઝેટ એ ફોર્મ્યુલા પર બિહારના પુલ બન્યા અને તૂટ્યા છે. આખા વિશ્વમાં આ એક જ રાજ્ય એવું છે જે માને છે કે જીવન કાયમી છે ને પુલ ક્ષણભંગુર છે. બાકી મજાલ છે કે 20 દિવસમાં 13 પુલ તૂટે? એ પુલ છે, કૈં વિશ્વામિત્ર નથી કે તપોભંગ માટે મેનકાની રાહ જુએ? એ તો થોડા કરોડમાં જ કરોડ વાળી બતાવે. સંસદની છત ટપકે કે પુલ પાણીમાં જઈ પડે કે પુલ, જોક ન સાંભળ્યો હોય તો પણ બેવડ વળી જાય એ બધાંનો એક જ ઈલાજ છે અને તે પુલ, પાણી પર ન બાંધતાં પાણીમાં જ બાંધવા જેથી જળસમાધિનો પ્રશ્ન જ ન રહે. સંસદ જ પાણીમાં ગઈ હોય તો છત ગળવાનો સવાલ જ ન રહે. બધું જ પાણીમાં ગયું હોય તો પુલ વળે કે બળે, પાણીને કેટલા ટકા? કેટલાક અક્કલમઠ્ઠાઓ મઠ્ઠો ખાધા વગર કે લઠ્ઠો પીધા વગર કરોડોના ખર્ચે પુલ બનવા છતાં ન ટક્યો એવી ફરિયાદ કરે છે, પણ એમને ખ્યાલ જ નથી કે કરોડોનો ખર્ચ પુલ પાછળ નહીં, કોન્ટ્રાકટરો, કંપનીઓ માટે થાય છે. પુલ પાંચ વર્ષ પણ ન ટક્યો એવું ઘણાં રડે છે, પણ એ નથી જોતાં કે પાંચ વર્ષમાં એને બાંધનાર કેવો બલિના બકરા જેવો કડેધડે થયો છે ! જે બિઝી નથી, તે ઇઝી મનીમાં રાચે છે. બિહારના સીવાન જિલ્લાના મહારાજગંજ વિસ્તારમાં એક જ દિવસમાં ત્રણત્રણ પુલો તૂટી પડ્યા હતા તે પરથી અંદાજ લગાવો કે એના બાંધનારા કેટલા હેલ્ધી ને વેલ્ધી થયા હશે. આવા લોકો હશે ત્યાં સુધી પુલ તૂટતા, બંધાતા રહેશે.

2012થી દસ વર્ષ સુધીમાં ટોટલ 214 પુલો તૂટ્યા. ખબર નથી આને વર્લ્ડ રેકોર્ડ કહેવાય કે નહીં, પણ દાયકામાં 214 પુલનું તૂટવું માતાજીના ત્રણ તાલીના ગરબાને લાયક તો છે જ ! હવે 20 દિવસમાં 13 પુલ તૂટ્યા હોય તો એને રીપેર કરવાનો ખર્ચો ઉમેરવો પડે. એ ઉમેરો ત્યાં સુધીમાં પુલ ન ટકે તો વળી રિપેરિંગનો ખર્ચ ઉમેરાય ને એક તબક્કો એવો આવે કે પુલ ન રહે ને ખર્ચ તો પેઢી દર પેઢી વધતો જ રહે. એ બધું કરવું એના કરતાં પુલ બાંધવા જ નહીં ને ખર્ચ કોઇની હોજરીમાં જમા થઈ જાય તો ટૂંકામાં પતે. એવો કાયદો જ બનાવવો કે પ્રોજેક્ટસ નામે ઓન પેપર જ રાખવા ને કરોડોના ખર્ચે કાગળ પર બાંધનારની ગરીબી દૂર કરવી. લોકો તો ભોળાં છે, તે ફૂલ આપીને ‘ફૂલ’ બનવા સદા તત્પર હોય છે. બને તો એક ફૂલ આપ્યાનો મેસેજ ફરતો કરો ને બધાંને કહો કે ઓછામાં ઓછા આવા દસ મેસેજ રોજ કરવાનું રાખે. તમારે આમાં અક્કલ સિવાય કૈં ગુમાવવાનું નથી. એક પણ ફૂલ વગર હજારોને ‘ફૂલ’ બનાવવાનો આનાથી વધારે સારો રસ્તો બીજો નથી. હોય તો પેલા તૂટેલા તેરે તેર પુલ તમને અર્પણ …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 05 ઑગસ્ટ 2024

રમેશ ઓઝા

રતન શારદા નામના રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના એક નેતાએ બી.જે.પી.ના આઈ.ટી. સેલના વડા અમિત માલવિયની ટીકા કરતાં સલાહ આપી છે કે ટીકાકારોનું ટ્રોલિંગ કરવાની જગ્યાએ ટીકાકારોને અનુત્તરિત કરી શકાય એ રીતની તર્કબદ્ધ દલીલો કરવી જોઈએ. કેન્દ્ર સરકારના બજેટની ટીકા કરનારાઓનું અમિત માલવીયે તેમની શૈલીમાં ટ્રોલિંગ કર્યું હતું.

અહીં બે પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થાય છે. એક તો શા માટે તેઓ ટ્રોલિંગ કરે છે અને બીજો શા માટે તેઓ ટીકાકારને મૂંગો કરી શકાય એ રીતની તર્કબદ્ધ દલીલ કરવા અસમર્થ છે? કોઈને ય ગાળાગાળી કરીને ભૂંડા દેખાવું પસંદ નથી હોતું. ગાળો દેવી, નિંદા કરવી કે ઠેકડી ઉડાડવી એ ક્યારે ય કોઈની ય પહેલી પસંદ હોતી નથી જો ગળે ઉતરે એવી દલીલ હોય અને સ્વાર્થરહિતની, લોકકલ્યાણ કરનારી શોભાસ્પદ પવૃત્તિ હોય. એનો આશ્રય તો ત્યારે જ લેવામાં આવે છે જ્યારે ગળે ઉતરે એવી કોઈ દલીલ ન હોય અથવા એવું કશુંક કરવું હોય કે કર્યું હોય જેનો બચાવ કરવો મુશ્કેલ પડે.

પણ અહીં જે મેં પ્રશ્ન ઉપસ્થિત કર્યો છે તેનો ઉત્તર એટલો આસાન નથી. તેનું એક વિશાળ ચિત્ર છે અને તેને સમજવાનો પણ પ્રયાસ કરવો જોઈએ. કેન્દ્ર સરકારે સરકારી કર્મચારીઓને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સભ્ય બનવાની જે છૂટ આપી છે એ પણ આ વિશાળ ચિત્રનો હિસ્સો છે. જગત આખામાં બહુમતી રાષ્ટ્રવાદીઓ રાષ્ટ્ર વિશેની તેમને અનુકૂળ આવે એવી એક કલ્પના (નેરેટિવ) વિકસાવે છે અને તેને કોઈ પડકારે નહીં એવી એક કિલ્લેબંધી રચે છે. વહીવટીતંત્ર, ન્યાયતંત્ર, મીડિયા, સામાન્ય શિક્ષણસંસ્થાઓ, વિશેષ પ્રકારનું શિક્ષણકાર્ય કરતી શોધસંસ્થાનો, પોલિસી રિસર્ચનું કામ કરતી થીંક ટેંક, એન.જી.ઓ. વગેરે કબજે કરે છે અને જો કબજે કરવી મુશ્કેલ લાગે તો બંધ પાડે છે. તેમની એવી ધારણા હોય છે કે આ બધી સંસ્થાઓમાં જો આપણા લોકોને બેસાડ્યા હોય તો તેઓ પેલા નેરેટિવને લોકો સુધી પહોંચાડશે, તેને દૃઢ કરશે અને એ નેરેટિવનો વિરોધ કરનારાઓના વૈકલ્પિક નેરેટિવને લોકો સુધી પહોંચતા રોકશે. વિરોધીઓની જગ્યા જ આંચકી લો. તસુ જમીન મળશે તો ઊભા રહેશે ને!

તેમની ગણતરી અને ઉપાયયોજના એકદમ દુરુસ્ત છે, પણ તેમાં બે સમસ્યા છે. પહેલી સમસ્યા એ કે આ જગતમાં કોઈ પણ માણસ અને કોઈ પણ સત્તા બદલાતા સમયને અને સમય સાથે બદલાતા સમાજના ડાયનેમિક્સને રોકી શકતો નથી. જગતના ઇતિહાસમાં આજ સુધી આવું બન્યું નથી. આ સતત પ્રવાહમાન પરિબળોને સ્થગિત કે સ્થિર કરી શકાતાં નથી. સતત પરિવર્તિત સમયને મુઠ્ઠીમાં બાંધી શકાતો નથી, પછી ભલે મુઠ્ઠી ગમે એટલી મજબૂત હોય. અને બીજી સમસ્યા એ કે સમયને પ્રતિસાદ આપવાથી બચી શકાતું નથી. આ જગતમાં એવો કોઈ માયનો લાલ પાક્યો નથી જે પોતાનાં સમયના સંદર્ભોથી બચી શક્યો હોય. સમયને પ્રતિસાદ આપવો જ પડતો હોય છે તે ત્યાં સુધી કે મોઢું ફેરવી લેવું એ પણ એક પ્રતિસાદ છે. સમય અને તેનાં પ્રભાવોથી બચી શકાતું નથી અને તે સતત પ્રવાહમાન છે. બદલાતો રહે છે.

ટૂંકમાં પોતાને અનુકૂળ આવે એવું એક નેરેટિવ વિકસાવ્યું, તેને લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે દરેક પ્રકારની સંસ્થાઓ કબજે કરી, તેને કોઈ પડકારે નહીં એવી એક કિલ્લેબંધી પણ કરી; પરંતુ પેલો સમય, સમય હાથમાં બંધાતો નથી. આ સમય અને સમય દ્વારા પ્રભાવિત સમાજના ડાયનેમિક્સ અપૌરુષેય હોય છે. આ રચનારો કોઈ પુરુષ હાથ લાગે તો ટ્રોલિંગ પણ કરી શકાય, પણ એ તો નિરાકાર છે.

અહીં આખી યોજના નિરસ્ત થઈ જાય છે અને બીજી સમસ્યા પેદા થાય છે પ્રતિસાદની. સરેરાશ બૌદ્ધિક ક્ષમતા ધરાવનારા મીડિયોકર લોકો સમયને પ્રતિસાદ આપી શકતા નથી અને સમય  તક અને જોખમ બન્નેને લઈને આવે છે. તકને ઝડપવાની હોય છે અને જોખમથી બચવાનું હોય છે. પણ ખાટલે મોટી ખોડ એ હોય છે કે દરેક જગ્યાએ મીડિયોકર લોકો ગોઠવાયેલા હોય છે. એ લોકો બદલાતા સમયને પામી નથી શકતા ત્યાં પ્રતિસાદ શું આપવાના! કોઈ બજેટની ટીકા કરે અને ગાળાગાળી પર ઉતરી જવું પડે ત્યાં સમયને પારખવો અને પ્રતિસાદ આપવો એ તો બહુ અઘરું કામ છે. આને કારણે બને છે એવું કે સમય પરિપક્વ થઈને સામે આવે ત્યાં સુધીમાં તો ઘણું મોડું થઈ ગયું હોય. ચીડિયા ચુગ ગઈ ખેત. જ્યાં તેજસ્વી શાસકો હતા, જ્યાં તેજસ્વી લોકોનું શાસન હતું અને જ્યાં તેજસ્વી ગુરુઓ હતા એ બધું ચણી ગયા.

ઉદાહરણ આપવું હોય તો મુસ્લિમ દેશોનું આપી શકાય. એક સમય હતો જ્યારે મુસ્લિમ દેશોનો ડંકો વાગતો હતો, પણ જ્યારથી મુસ્લિમ દેશોમાં ત્યાંના શાસકોએ અને મૌલવીએ મળીને “આપણે મહાન છીએ કારણ કે આપણે ખુદાએ પસંદ કરેલી અને ઈસ્લામને માનનારી વિશેષ  કોમ છીએ, ઇસ્લામ જગતનો એક માત્ર સાચો અને સંપૂર્ણ ધર્મ છે, ઇસ્લામને સ્થળ અને કાળના બંધનો નડતાં નથી અને માટે ઈસ્લામને નહીં માનનારું જગત આખું આપણી વિરુદ્ધ છે, આપણી વિરુદ્ધ કાવતરાં થઈ રહ્યાં છે, પણ આપણે તેમની દયા ખાવી જોઈએ” એવા નેરેટિવને લોકો સુધી પહોંચાડવાની, તેને સ્વીકૃત બનાવવાની અને તેનાથી અલગ પ્રકારના વૈકલ્પિક નેરેટિવને રોકવાની યંત્રણા અને કિલ્લેબંધી કરી ત્યારથી મુસ્લિમ દેશોનું પતન શરૂ થયું. આધુનિક યુગને તેઓ પારખી જ ન શક્યા. તેને નકાર્યો. આજે પણ નકારે છે. સરેરાશ મુસલમાન સામે આરોપ એ છે કે તે આધુનિકતા(આધુનિક મૂલ્યવ્યવસ્થા)ની વિરુદ્ધ છે. જે લોકો ઊહાપોહ કરે છે તેમને ઇસ્લામદ્રોહી કહીને સતાવવામાં આવી રહ્યા છે.

બીજું આવું ઉદાહરણ સામ્યવાદી દેશોનું આપી શકાય. “ઇતિહાસમાં સદૈવ સર્વહારાનું શોષણ કરનારો શોષક વર્ગ સામ્યવાદી વિચારનો દુશ્મન છે, કારણ કે તેણે સર્વહારાને શક્તિશાળી બનાવ્યો છે. તેઓ આપણા દુશ્મન છે, આપણી વિરુદ્ધ કાવતરાં કરે છે અને આપણે તેમનાથી સાવધ રહેવાનું છે.” આ નેરેટિવને લોકો સુધી પહોંચાડવા, તેને સ્વીકાર્ય બનાવવા તેમણે પણ ઉપર કહી એવી સંસ્થાઓને કબજે કરી હતી અને તેની સામેનું વૈકલ્પિક નેરેટિવ લોકો સુધી ન પહોંચે એ માટે કિલ્લેબંધી કરી હતી. પણ પરિણામ? એક એક કરીને સામ્યવાદી દેશોનું પતન થયું અને એ થવાનું જ હતું. બદલાયેલા સમયના સંકેતો ઓળખતા તેમને દાયકાઓ લાગ્યા. મિકાઈલ ગોર્બાચોવ જ્યારે સામ્યવાદી રશિયાના મહા મંત્રી બન્યા ત્યારે તેમને સમજાયું કે હવે બદલાયેલા સમયને નકારી શકાય એમ નથી. સમય આગળ નીકળી ગયો છે અને આપણે પાછળ રહી ગયા છીએ. તેમણે રશિયન પ્રજાને રશિયન ભાષાના બે શબ્દ આપ્યા હતા; ‘પેરેસ્ત્રોઇકા’ અને ‘ગ્લાસનોસ્ટ’ જેનો અર્થ જ થાય છે નૂતન, નૂતનનો સ્વીકાર અને સ્વીકાર શક્ય બને એ માટે નવરચના. ખાસ પ્રકારના નેરેટિવને સ્વીકાર્ય બનાવવા માટેની યંત્રણા અને તેને ટકાવી રાખવા માટેની કિલ્લેબંધીને હવે તોડી નાખવામાં આવે. જ્યાં સુધી એ તોડવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી હાથમાંથી છૂટી ગયેલા સમયને લાંઘી નહીં શકાય. પચાસેક જેટલા મુસ્લિમ બહુમતી દેશો અને પચાસેક જેટલા સામ્યવાદી દેશોનો આ નજર સામેનો ઇતિહાસ છે.

સો સો દેશોનો ઇતિહાસ (અને વર્તમાન પણ) સામે હોવા છતાં આપણે એ જ કરી રહ્યા છીએ જે તેમણે કર્યું હતું. હિંદુ રાષ્ટ્રનું બોન્સાઇ નેરેટિવ સ્વીકૃત બનાવવા અને તેને કોઈ પડકારે નહીં એ રીતની કિલ્લેબંધી કરવા તેઓ આકાશપાતાળ એક કરી રહ્યા છે. અપરાધશાસ્ત્ર કહે છે કે દરેક ગુનેગારને એમ લાગે છે કે અત્યાર સુધીનાં ગુનેગારોને ગુનો કરતાં આવડ્યું નહોતું એટલે તેઓ પકડાઈ ગયા, હું પરફેકટ ક્રાઈમ કરી બતાવીશ. આ ન્યાયે પરિણામ સામે હોવા છતાં કેટલાક શાસકોને એમ લાગે છે કે આગલા શાસકોને સમયને નાથતા આવડ્યું નહોતું એટલે સમય હાથમાંથી સરકી ગયો, પણ હું સમયને મારી તરફેણમાં રોકી બતાવીશ. એટલે એ ફરીવાર એ જ કરે છે જે બીજાઓએ કર્યું હતું. આને કારણે ઇતિહાસ પોતાને રિપીટ કરતો હોય છે.

તેઓ જે કરી રહ્યા છે એ થવું અસંભવ છે, પણ પતન નિશ્ચિત છે. અત્યારે જ તેનાં સંકેત મળવા લાગ્યાં છે. વિકાસના અને પ્રજાકીય સુખાકારીના દરેક ઇન્ડેક્સમાં ભારત ૨૦૧૪ની તુલનામાં નીચે જઈ રહ્યો છે. હું કહું છું એટલે માની લેવાની જરૂર નથી, તમે પોતે તપાસ કરી જુઓ. આ તો હજુ શરૂઆત છે.

પ્રગટ : ‘કારણ તારણ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રસરંગ પૂર્તિ’, “દિવ્ય ભાસ્કર”, 04 ઑગસટ 2024

કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકાર અને વહીવટી તંત્રની ખેંચતાણ વચ્ચે વિદ્યાર્થીઓનાં હિત જ નહીં જીવની પણ કોઇને પરવા નથી

ચિરંતના ભટ્ટ

આપણે ત્યાં જીવવા માટેનાં કારણો આપણને મળે ન મળે પણ માળું મરવું હોય તો કારણ શોધવા નથી જવું પડતું. ક્યાંક હોર્ડિંગ પડી જાય છે તો ક્યાંક કોઇ પૈસાવાળાનો નબીરો દારુ પીને મોંઘી દાટ કાર ચલાવીને તમને મારી નાખી શકે છે, ક્યાંક પૂલ તૂટી પડે છે, ગેઇમિંગ ઝોનમાં આગ લાગી જાય છે તો ક્યાંક ઓવરલોડ થયેલી હોડી પલટી ખાઇ જાય છે. કોચિંગ ક્લાસમાં લાગેલી આગ શું કરી શકે છે એ તો આપણને ખબર છે પણ કોચિંગ ક્લાસ જે બેઝમેન્ટમાં ચાલતા હોય ત્યાં પૂરનાં પાણી ભરાઇ જાય એમાં પણ દેશનું ભવિષ્ય ઘડવા માટે આઇ.એ.એસ. જેવી પરીક્ષાની તૈયારી કરનારા વિદ્યાર્થીઓના જીવ જઇ શકે છે, એ પણ હવે આપણે જાણીએ છીએ. દેશની રાજધાનીમાં આ ઘટના ઘટી છે. બધી જ દુર્ઘટનાઓ રેઢિયાળ તંત્ર, નકરી બેદરકારી અને નિયમોને નહીં જ પાળવાની આપણી માનસિકતાનું પરિણામ છે.

દિલ્હીના રાજેન્દ્ર નગર વિસ્તારને UPSC કોચિંગનું મુખ્ય કેન્દ્ર ગણવામાં આવે છે. આખા દેશમાંથી હજારો ઉમેદવારો અહીં UPSCના કોચિંગમાં પ્રવેશ લઇ IAS અધિકારી બનવાની તૈયારી કરે છે. 27મી જુલાઇએ સાંજે IAS સ્ટડી સર્કલના ભોંયરામાં પાણી ભરાયું અને ત્રણ વિદ્યાર્થીઓ – જે જીવતા રહ્યા હોત તો કદાચ IAS બનત – નાં મોત થયા. આ થયું તેના અઠવાડિયા પહેલાં 26 વર્ષના નિલેશ રાઇને કરંટ લાગ્યો અને તેનું મોત થયું. લોખંડના ગેટ અને લટકતા વાયરો વચ્ચે ચોંટી ગયેલા મૃતદેહની તસવીરથી હજી કળ વળે ત્યાં તો બેઝમેન્ટમાં ભરાયેલાં પાણીએ ત્રણ જણનાં જીવ લીધા. કોચિંગ સેન્ટરના ધંધાની ત્રુટિઓને અત્યાર સુધી અવગણનાર વહીવટી તંત્ર સફાળું જાગ્યું અને કોચિંગ સેન્ટરો સામે પગલાં લેવાની શરૂઆત કરાઇ. દસથી વધારે કોચિંગ ક્લાસિઝને તાળાં લાગ્યા અને બેઝમેન્ટમાં ચાલનારા ક્લાસને મામલે ધરપકડો પણ કરાઇ. વિદ્યાર્થીઓએ અનિશ્ચિત મુદ્દતની ભૂખ હડતાલ પણ ચલાવી જેથી તંત્રને કડક પગલાં લેવામાં કોઈ ઢીલ મુકવાની ઇચ્છા ન થાય.

જે કોચિંગ સેન્ટરમાં વિદ્યાર્થીઓ મોતને ભેટ્યા એ રાવ કોચિંગ સેન્ટર કોર્સિઝ માટે લાખો રૂપિયા ફી વસૂલ કરે છે, પણ સગવડને નામે મિંડુ. બેઝમેન્ટમાં સાંકડ મુકડ ક્લાસરૂમમાં 250-300 વિદ્યાર્થીઓને બેસાડીને ભણાવવામાં આવે છે.  વળી અમુક બેઝમેન્ટમાં તો કોટડી જેવી જગ્યા આપી પી.જી. સર્વિસ પણ ચલાવાય છે. જ્યાં દેશ ચલાવનારા ભાવિ અધિકારીઓની તાલીમ થઇ રહી છે, એવી જગ્યાઓ મોતનાં નોતરા સમાન છે. આવા જ કોઇ ક્લાસમાં ભણીને અધિકારી બની ગયેલા કોઇને પણ એમ નહીં થયું હોય કે એ જે થઇ રહ્યું છે એ ખોટું છે?

હકીકત એ છે કે આપણા દેશમાં કોચિંગ સેન્ટર્સ એક એવો ખુલ્લો ઘા છે જેમાં સડો થતો તો બધાને દેખાય છે પણ મજાલ છે કોઇની કે એની પર કોઇ સવાલ ઉઠાવે? પોતાનાં સંતાનોનું ભવિષ્ય ઘડનારા આ કોચિંગ સેન્ટર્સ જ તેમનો કાળ બની શકે એવી કલ્પના તો કોઈ મા-બાપને નહીં હોય પણ વાસ્તવિકતા એ છે કે ઉજળા ભવિષ્યના રસ્તે ક્યાંક દાઝેલા શરીરો છે, ક્યાં ભાંગેલા હાડકાં છે તો હવે ડુબીને મોતને ભેટલા શરીરો પણ છે. લાખો રૂપિયા લઇને ઘેંટા-બકરાંની માફક વિદ્યાર્થીઓ ઠાંસી ઠાંસીને ભરનારા આ સેન્ટર્સ આ છોકરાંઓની પ્રાથમિક સલામતીની પરવા પણ નથી કરતા. જે બેઝમેન્ટમાં પાણી ભરાવાથી આ દુર્ઘટના થઇ એ જગ્યા તો ખરેખર પાર્કિંગ તરીકેનું સર્ટિફિકેટ ધરાવતી હતી, પણ ત્યાં તો લાઇબ્રેરી ચાલતી હતી. બેઝમેન્ટના દુરુપયોગની ગેરરીતિ પર સવાલ કરવાવાળું કોઇ ન નીકળ્યું. પણ હવે જ્યારે ન થવા જેવું થઇ ગયું  છે પછી રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકાર વચ્ચે ‘તું તું મૈં મૈં’ શરૂ થઇ ગયું છે. ધરપકડ થઇ ખરી પણ એમાં એકેય માણસ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનનો અધિકારી નથી. દિલ્હીમાં AAPની સરકાર હેઠળ જ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન આવે છે અને વરસાદ તૂટી પડ્યો એ પહેલાં ‘પ્રિ-મોનસૂન મેકઅપ’ની કામગીરીમાં ન તો સ્ટોર્મ વૉટર ડ્રેનેજની સફાઇ કરાઇ હતી, ન તો પાર્કિંગ માટે અપાયેલા બેઝમેન્ટમાં ગેરકાયદે ચાલતી વ્યવસાયી પ્રવૃત્તિઓને અટકાવવામાં આવી હતી. વહીવટી તંત્ર, રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકાર વચ્ચે દોષનો ટોપલો ફેરવ્યા કરે છે – પણ કોઇ ગંભીરતાથી આ ઘટનાની જવાબદારી સ્વીકારે એવું છે જ નહીં. વિરોધ કરવા બેઠેલા વિદ્યાર્થીઓ નથી ઇચ્છતા કે આ કિસ્સો રાજકીય ખેલનો ભાગ બનીને પતાવી દેવાય અને માટે જ તેમની એક જ માગ છે કે એમ.સી.ડી. – મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન ઑફ દિલ્હી – ના અધિકારી ત્યાં આવે. થોડા મહિના પહેલાં આવા કોચિંગ સેન્ટરમાં તાલીમ લેનારા વિદ્યાર્થીએ કોર્પોરેશનને બેઝમેન્ટમાં ચાલતા ક્લાસિઝ વિશે, ત્યાંની અસલામતી વિશે ફરિયાદ કરી હતી. સાથે એમ પણ કહ્યું હતું કે કોર્પોરેશનમાં ચાલનારા ભ્રષ્ટાચારને પગલે જ આ બધી ગેરરીતિઓ ચાલી રહી છે પણ સત્તા પર બેઠા પછી કોઇને ય સામાન્ય લોકોની ફરિયાદ કાને નથી પડતી. આ કોચિંગ સેન્ટરો જ્યાં છે ત્યાં પાણી ભરાવું એક સામાન્ય ઘટના છે અને વરસાદ વધે ત્યારે પાણીના પ્રવાહ સામે લડવા અહીં સેન્ટરવાળાઓએ લોખંડી સળિયા વાળા ગેટ લગાડી દીધા છે પણ એ રસ્તેથી પસાર થયેલી એક એસ.યુ.વી.ને પગલે ત્યાં પાણીનો ફોર્સ વધ્યો અને બેઝમેન્ટમાં પાણી ભરાઇ ગયું. ગટરો સાફ નથી થઇ, નાળાં જામ છે, એન્ક્રોચમેન્ટ યથાવત્ છે, બેઝમેન્ટમાં ગેરકાયદે ક્લાસિઝ ચાલે છે પણ વાંક કોનો? રસ્તેથી એસ.યુ.વી. ચલાવીને લઇ જનારા ડ્રાઇવરનો? આનાથી ભદ્દી મજાક બીજી શું હોઇ શકે?

AAP ચાહે તો નૈતીક જવબદારી સ્વીકારી શકે પણ એવું થયું નથી. કોર્પોરેશનના બે એન્જિનિયર્સ સામે પગલાં લેવાયાં પણ તેનાથી ખરેખર પરિસ્થિતિ બદલાઇ જશે? આ બધી ‘ટિક માર્ક’ પ્રવૃત્તિઓ છે જેનાથી કોઇ ફેર પડવાનો નથી. વિદ્યાર્થીઓનો આક્રોશ શમવાનો નથી. આ એ વિદ્યાર્થીઓ છે જે ભવિષ્યમાં દેશ ચલાવવા માગે છે પણ તેમને પણ હવે સમજાઇ રહ્યું છે કે સત્તા અને તંત્રને લગીરેક ફેર પડતો નથી. તેમને આશ્વાસન આપવા માટે પણ કોઇ નથી.

ભા.જ.પા., APP, અને બ્યુરોક્રેટ્સના ખેલમાં ભોગ વિદ્યાર્થીઓનો લેવાય છે. વળી UPSCની પરીક્ષા માટે લોકોને તૈયાર કરનારા ‘ફેન્સી’ શિક્ષક જે ઇન્ટરનેટ સેન્સેશન બની ચૂક્યા છે તે પણ અત્યારે તો ક્યાં ય નથી સંભળાતા.

દિલ્હીના મુખર્જી નગર વિસ્તારમાં, જે પણ એક કોચિંગ હબ છે ત્યાં 2023માં આગના બનાવમાં સાંઇઠ વિદ્યાર્થીઓનો જીવ માંડ બચ્યો હતો. આ ઘટના પછી પણ કોચિંગ સેન્ટરની ગેરરીતિઓ સામે પગલાં લેવાનું કોઇએ ન વિચાર્યું. આ રેઢિયાળ તંત્રનો, નરી અવગણનાનો અને સ્વાર્થી વિચારધારાનો વાંક છે. અહીં કોઇ એક સરકાર પર નહીં પણ માનસિક રીતે પ્રસરેલા નિયમભંગ અને ભ્રષ્ટાચારની આદત પર સવાલ ઉઠાવવાની જરૂર છે.

ફિલ્મો અને વેબ સિરીઝમાં સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે સંઘર્ષ કરતા, હેરાન થતા વિદ્યાર્થીઓની વાર્તાઓ જોઇને ખુશ થવાને બદલે તેમની આ બદતર હાલત બદલવા માટેની પહેલ ઉઠાવવાની જરૂર છે. સ્ક્રીન પર કોચિંગ ઉદ્યોગનું સત્ય નથી બતાડાતું કારણ કે આવી વાર્તાઓને રોમાંચક બનાવવા પાછળ પૈસા પણ તો કોચિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના જ લાગ્યા હોય છે.

બાય ધી વેઃ 

આવી ઘટના માત્ર દિલ્હી સુધી સીમિત નથી. કોટામાં તો વિદ્યાર્થીઓ સાથે એટલી સખતાઇ વર્તવામાં આવે છે કે 2014થી માંડીને અત્યાર સુધીમાં 147 વિદ્યાર્થીઓએ આત્મહત્યા કરી લીધી છે. ક્યાંક શારીરિક બેદરકારી તો ક્યાંક માનસિક ત્રાસ – આ જ રસ્તા છે બાહોશ વિદ્યાર્થીઓને સજ્જ કરવાના? ભારતના યુવાનો બેઝમેન્ટમાં મરી રહ્યા છે. તગડી નોકરી મેળવવાની ભ્રમણામાં જીવતા વિદ્યાર્થીઓ એક એવા ટાઇમ બોમ્બનો શિકાર છે જે ક્યારે અને કેવી રીતે તેમનો કોળિયો કરી જશે તે તેમને પણ નથી ખબર. આજે ભારતના 66 ટકા બેરોજગારો શિક્ષિત છે અને બેરોજગારીનો દર ૩૦ ટકાએ પહોંચ્યો છે. ભારત સૌથી યુવાન દેશ છેના ફાંકા મારવાનું બંધ કરી આ શિક્ષિત બેરોજગારો માટે નોકરીની તકો પૂરી પાડવાની દિશામાં કામ કરવું અનિવાર્ય છે, નહીંતર તેમાં ઘણાં બધા અંતે આવા કોચિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના તંત્રનો ભાગ બનશે, ખોટી દિશા પકડશે, ખોટી દિશા બતાડશે અને જ્યારે કોઇના જીવ જશે ત્યારે તેમની પાસે કંઇ કહેવાનું નહીં હોય.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 04 ઑગસ્ટ 2024