સિદ્ધાર્થ નામનો અર્થ સિદ્ધ કરનાર એક ‘કોલની’વાસીની આપકથા
લક્ષ્મણ ભગાજી પારધે
નામ, લક્ષ્મણ ભાગાજી પારઘે. ભણતરને નામે અલ્લાયો! ગામડામાં મજૂરીના પણ સાંસા. બૈરી અને ચાર છૈયાં-છોકરાંને લઈને મુંબઈ આવ્યા, કામની શોધમાં. વાંદરા(ઇસ્ટ)ના શાસ્ત્રી નગરમાં એક સગાનું ઘર. વાંદરા સ્ટેશનથી ગોઠણ સમાણા કાદવમાં ચાલીને એ ઘરે પહોચ્યા. થોડા દિવસ ત્યાં જેમતેમ કાઢ્યા. પણ એક દિવસ યજમાન સાથે ઝગડો થયો અને સાંજને વખતે જ એ ઘર છોડ્યું. ઉપર આભ અને નીચે ધરતી. શેરીના કૂતરા ભસતા ભસતા પાછળ પડ્યા. બધાના પેટમાં કૂકડા બોલે. પણ ખિસ્સાં ખાલી. એક રડીખડી ઉડુપ્પી હોટેલ નવી શરૂ થયેલી. મફતમાં ખાવાનું તો ન જ આપે, પણ દયા આવી હશે એટલે પીવાનું પાણી આપ્યું. બીજી આગ પાણીથી ઠરે, પણ પેટની આગ? અને વળી માથે છાપરું નહિ. એક ચોકમાં, ખુલ્લામાં બધાંએ રાત વિતાવી, ભૂખ્યા પેટે.
એ જમાનામાં રાતે સાડા નવ વાગ્યા પછી ભીખારીઓ વાંદરાના રસ્તાઓ પર ભીખ માગવા નીકળી પડે. કેમ આવા ઓતાડા ટાઈમે? કારણ એ વખતે અહીં મધ્યમ વર્ગ, કે તેનાથી નીચલા વર્ગની વસતી. કોઈના ઘરમાં ફ્રિજ ભાગ્યે જ હોય. એટલે ઘરનાં બધાં જમી લે પછી વધ્યું-ઘટ્યું હોય તે ગૃહિણીઓ આ ભીખ માગનારાઓને આપી દે. બીજી રાતથી શરૂ કર્યું આ રીતે પેટનો ખાડો પૂરવાનું. થોડા દિવસ પછી કોઈએ લક્ષ્મણને કહ્યું કે અહીં વાંદરા ઇસ્ટમાં જ એક નવી કોલોની બંધાઈ રહી છે. ત્યાં જૈન શેઠને મળી જો. કદાચ કામ મળી જાય. બીજે દિવસે સવારે જ પહોંચી ગયા. જોયું તો હજી બાંધકામ તો શરૂ પણ થયું નહોતું. કાદવ-કીચડવાળી ખરાબાની જમીનમાં ભરણી કરવાનું કામ ચાલતું હતું. બાજુમાં એક મોટો પથ્થર. તેના પર બેસીને રાહ જોવા લાગ્યા. કોઈકે કહ્યું કે આખા દિવસમાં ગમે ત્યારે એક વાર શેઠ અહીં આવે છે. એટલે ભૂખ-તરસની પરવા કર્યા વિના પથ્થર પર બેસી રહ્યા.
છેક સાંજે શેઠ આવ્યા. કોઈએ કહ્યું કે એક માણસ સવારથી તમારી રાહ જોઈને એક પથરા પર બેસી રહ્યો છે – ખાધાપીધા વગર. શેઠે લક્ષ્મણને બોલાવ્યો. એક નજર તેના મહેનતથી કસાયેલા શરીર પર ફેરવી. અને કહ્યું : ‘કાલ સવારથી કામ પર આવી જજે.’ પગાર? દિવસના પાંચ રૂપિયા! લક્ષ્મણ અને તેના કુટુંબ માટે તો સોનાનો સૂરજ ઊગ્યો. થોડા દિવસ પછી જ્યાં આ નવી ઈમારતો બંધાતી હતી ત્યાં એક ઝૂંપડું બાંધીને રહેવાની છૂટ આપી કોન્ટ્રેકટરે. અને લક્ષ્મણ પારઘેનું કુટુંબ આ બંધાયા વગરની કોલોનીનું પહેલું રહેવાસી કુટુંબ બન્યું! આ કોલોની તે સાહિત્ય સહવાસ. અને એ જ લક્ષ્મણનો એક દીકરો, નામે સિદ્ધાર્થ પારઘે, આજે મરાઠી ભાષાના એક જાણીતા-માનીતા લેખક તરીકે પોતાના ફ્લેટમાં હક્કપૂર્વક આ સાહિત્ય સહવાસના ‘ફૂલરાણી’ મકાનમાં રહે છે. જાણે નાટકની ‘મંજુળા’નો પુરુષદેહી અવતાર! તેમની આત્મકથા ‘કોલની’ સાથોસાથ ‘સાહિત્ય સહવાસ’ કોલનીની પણ આપકથા બની રહી છે.
કોન્ડાબાઈ પારધે
લક્ષ્મણે શરૂઆત કરેલી ગાર-માટીનાં તગારાં ઉપાડનાર ‘બેગારી’ તરીકે. પછી જેમ જેમ મકાનોનું બાંધકામ આગળ વધતું ગયું તેમ તેમ કામ બદલાતું ગયું. કડિયા કામ, સુતારી કામ, પ્લમર (જેનો આપણે ખોટો ઉચ્ચાર કરીએ છીએ, ‘પ્લમ્બર.’), રંગારી કામ, વગેરે. કોલોનીની વચમાં બગીચો બનાવવા માળી બન્યા. પછી ઝૂંપડાને બદલે નવા બંધાતા મકાનમાં વારાફરતી રહ્યા. સ્લેબ પડી ગયા પછી કંતાનની કનાત બાંધીને તેમાં રહેવાનું. પહેલું મકાન બંધાઈને તૈયાર થયું તે ‘ઝપુર્ઝા.’ કેટલાંક કુટુંબો તરત રહેવા આવી ગયાં. પણ હજી પાણીની લાઈન તો આવી નહોતી. લક્ષ્મણે પખાલી બનીને ઘેર ઘેર પાણી પહોચાડ્યું. લક્ષ્મણની પત્ની કોન્ડાબાઈએ એ ઘરોમાં કપડાં-વાસણ-ઝાડુ-પોતાંનું કામ શરૂ કર્યું.
કોલનીનાં બધાં મકાન બંધાઈ રહ્યાં. હવે? કોન્ટ્રેકટર ઉપરાંત રહેવા આવેલાં કુટુંબોને પણ લક્ષ્મણ પર પૂરો વિશ્વાસ બંધાઈ ગયો હતો. એટલે તેને વોચમેનની નોકરી આપી, પગાર મહિને ૧૦૦ રૂપિયા! પણ હવે અહીં રહેવાય તેમ તો હતું જ નહિ. અને ઘર લેવાના તો પૈસા નહિ. કોલનીમાં રહેતાં બૈરાંઓએ ઉઘરાણી કરીને ૭૦૦ રૂપિયા ભેગા કરી કોન્ડાબાઈને આપ્યા. (જે પછીનાં વરસોના પગારમાંથી વાળી લીધા હતા.) કોલની પાછળ આવેલી હનુમાન નગર નામની ઝૂંપડપટ્ટીમાં ‘ઘર’ લીધું. પછીથી એ જ જગ્યાએ ડ્રાઈવ-ઇન થિયેટર બંધાયેલું. હવે તો એ ય રહ્યું નથી.
સિદ્ધાર્થનાં આઈ-વડીલ બંને નિરક્ષર. પણ પેટે પાટા બાંધીને દીકરાને ભણાવ્યો. કોલોનીનાં રહેવાસીઓએ પણ બનતી મદદ કરી. કોઈએ ફી માટે થોડા પૈસા આપ્યા, કોઈએ ચોપડીઓ આપી. કોઈએ પોતાનાં જૂનાં કપડાં આપ્યાં. સિદ્ધાર્થ તેના પુસ્તકમાં લખે છે : “ખરું કહું? આજે પણ નવાં નક્કોર કપડાં પહેરતાં મારો જીવ નથી ચાલતો. મારા જન્મ દિવસે કે દિવાળીમાં મારી પત્ની કે મારો દીકરો મારે માટે કપડાં લઈ આવે ત્યારે દિવસો સુધી – બને તો મહિનાઓ સુધી, હું એ નવાં કપડાં પહેરવાનું ટાળું છું.”
અને પછી એક દિવસ હનુમાન નગરની ઝૂંપડપટ્ટી પાસે પહેલાં પોલીસો ખડકાયા. પછી મજૂરો અને ખટારા. જોતજોતામાં આખી ઝૂંપડપટ્ટી હતી ન હતી થઈ ગઈ. રહેવાસીઓને ખટારામાં ખડકી માલવણના કેમ્પમાં ધકેલી દીધા. પણ સિદ્ધાર્થને બારમા ધોરણની પરીક્ષા માથે તોળાઈ રહી હતી. હવે કરવું શું? પણ કહે છે ને કે એક બારણું બંધ થાય ત્યારે બીજું કોઈ બારણું ખૂલી જાય છે. આવું એક બારણું સિદ્ધાર્થ માટે ખૂલ્યું. બીજે ક્યાં? કોલનીમાં. પણ એની વાત હવે પછી.
e.mail : deepakbmehta@gmail.com
XXX XXX XXX
[પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”; 27 જુલાઈ 2024]
