ભારતમાં મુસલમાનો બીજે ક્યાં ય પણ હોય તેના કરતાં વધુ મુક્ત અને સલામત છે એ સાચું જ હશે પણ એ ભાવના કાયમ રહે, એ માટે આપણે એક રાષ્ટ્ર તરીકે પૂરતું કરી રહ્યા છીએ?

ચિરંતના ભટ્ટ

ગણતરીના મહિના પહેલાં કોઇને વિચાર પણ નહીં આવ્યો હોય કે ભારત અને બાંગ્લાદેશના સંબંધો આટલા તંગ થઇ જશે. આ તણાવના દાયરામાં બે દેશના સંબંધો આવ્યા તેનુ સીધું કારણ એ કે આપણે અરાજકતા અને વિરોધના સંજોગોમાં બાંગ્લાદેશનું વડા પ્રધાનનું પદ છોડીને ભારત પહોંચેલાં શેખ હસીનાને શરણ આપી. શેખ હસીનાએ પોતાના રાજકારણને, પોતાના કારભારને યોગ્ય ઠેરવવા માટે અત્યારે મોહંમદ યુનૂસની જે સરકાર ખડી થઇ તેને કારણે બાંગ્લાદેશમાં રહેતા હિંદુઓને નરસંહાર થઇ રહ્યો છે, નવી સરકાર નીચે હિંદુઓ સલામત નથી એમ ભાર દઇને કહ્યું.

સ્વાભાવિક છે કે બાંગ્લાદેશ ભડકે બળતો હોય, ત્યાં રાજકીય સામાજિક સ્થિરતા લાવવા માટે નવી સરકાર બનતા બધા પ્રયત્નો કરતી હોય એમાં દેશનું સુકાન છોડીને ચાલ્યા ગયેલાં પૂર્વ વડા પ્રધાનના આવા વિધાનો પર ભારત હા યે હા કરે તો તેનું પરિણામ સારું તો ન જ આવે. એ પણ સાહજિક છે કે બાંગ્લાદેશમાં હિંદુ વિરોધી બનાવ બને તો ભારતમાં તેનો વિરોધ થાય જ, તેમાં ય ખાસ કરીને રાષ્ટ્રીય સેવક સંઘ, વિશ્વ હિંદુ પરિષદ જેવા જૂથ હોય અને ભા.જ.પા.ની સરકાર હોય. હિંદુત્વનું પાનું ઉતરીને રાજકારણ ખેલવામાં અત્યારનો સત્તાપક્ષ પાવરધો છે, કારણ કે તે તેમના એજન્ડાનો સૌથી મોટો હિસ્સો છે. અહીં વાત હિંદુ-મુસલમાન કોમના વિગ્રહની નથી. જોવાનું એ છે કે બાંગ્લાદેશ ભડકે બળે છે ત્યારે રાજદ્વારી ઉકેલને બદલે દરેક પક્ષ કે રાજકારણી પોતપોતાની રીતે એ મુદ્દામાં ઝંપલાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે.

પશ્ચિમ બંગાળને બાંગ્લાદેશના રાજકારણ સાથે નાહવા નીચોવવાનો સંબંધ નથી પણ છતાં ય મમતા બેનર્જીએ એમ કહ્યું કે યુનાઇટે નેશન્સે આ મુદ્દામાં વચ્ચે પડવું જોઇએ. મમતા બેનર્જી આ બોલ્યાં એટલે ભા.જ.પા.માં બંગાળ રાજકારણના પ્રતિનિધિ સમા સુવેન્દુ અધિકારીએ એમ કહ્યું કે ભારતના હિંદુઓ જો બાંગ્લાદેશમાં વિરોધ કરનારાઓ સાથે ભળી જશે (મુક્તિ તરફી જૂથો) તો મોહંમદ યુનૂસની ચામડી ઉતરડી નાખશે. કોઇ બીજા રાષ્ટ્રના વડા વિશે આવી ભાષામાં ટિપ્પણી કરવી કેટલું અભદ્ર હોઈ શકે તેની ચર્ચા કરવાનું પણ ઊતરતી કક્ષાનું લાગે. બીજી તરફ ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્ય નાથે સંભલ જામા મસ્જિદના વિવાદને બાંગ્લાદેશની પરિસ્થિતિ સાથે સરખાવ્યો.

આપણે ત્યાં અત્યારે ‘હિંદુ’ઓ બાંગ્લાદેશમાં લઘુમતીની સલામતી માટે પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે પણ એક રાષ્ટ્ર તરીકે આપણો વહેવાર લઘુમતી સાથે યોગ્ય છે એવું વિચારવાની તેમને – એટલે કે આપણને તસ્દી નથી લેવી. ભારતમાં કોમવાદને મામલે હાલત જરા ય વખાણવા જેવી નથી. હિંદુઓ ભારતમાં બહુમતીમાં છે, સત્તાપક્ષ હિંદુત્વ લક્ષી છે, તેમની પાસે જી.ડી.પી. અને સૈન્યની તાકત છે એટલે મુસલમાન વિરોધી અભિગમ અને તિરસ્કાર પંપાળવાની, તેનો પ્રચાર-પ્રસાર કરવાની તેમની પાસે ઇજારાશાહી છે તેવું માની બેસવું એક રાષ્ટ્ર તરીકે, એક સત્તાપક્ષ તરીકે કેટલું ખોટું કહેવાય એ સમજાવવા કે સમજવા માટે કોઇ થોથાં ઉથલાવવાંની જરૂર નથી. વિવિધતામાં એકતાના સૂત્રના તાંતણે બંધાયેલા દેશમાં કોઇપણ કોમ કે જાતિને હાંસિયામાં ધકેલાતી જોવી એ સાંસ્કૃતિક વારસાનું હનન નહીં તો બીજું શું છે. મુસલમાન કે બૌદ્ધ બહુમતી ધરાવતા દેશો હિંદુ વિરોધી લાગણી વ્યક્ત કરે તો આપણાથી સંખાતું નથી.

આપણી બિનસાંપ્રદાયિકતા આપણી તાકાત છે એ આપણે ભૂલી રહ્યા છીએ. કોઈ બીજા દેશના રાજકારણીઓના પ્રપંચમાં આપણે ભરમાઈ જઇએ એટલા કાચા પણ નથી પણ છતાં ય વિકાસલક્ષી નથી એવા એજન્ડાને ધકેલવામાં આપણને જોડાઇ જવું છે. બાંગ્લાદેશમાં હિંદુઓની ખરી સ્થિતિ કળવી સહેલી નથી, ખાસ કરીને ફેક ન્યૂઝના વખતમાં તો જરા ય નહીં. બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાનમાં જે રીતે જમાત-ઇ-ઇસ્લામી જેવા જૂથ રાજકારણમાં સીધા જોડાયેલા છે. સદ્નસીબે ભારતમાં વી.એચ.પી., રામ સેના જેવા જૂથ રાજકારણમાં સીધા નથી જોડાયેલા છતાં પણ તેમનો ચંચુપાત, સત્તાપક્ષ દ્વારા જરૂર પડે તેમનો ઉપયોગ આડકતરી રીતે થતો હોય છે. ટૂંકમાં આપણે ત્યાં, એક બિનસાંપ્રદાયિક દેશ હોવા છતાં મુસલમાન વિરોધી માહોલની ઝાળ જે લબક્યા કરે છે તે જોતાં આપણે પાડોશી દેશમાં લઘુમતીના અધિકારોને મામલે ટીકા કરવાનું ટાળવું જોઇએ.

અયોધ્યા રામ મંદિર કઈ રીતે બન્યું તેની હકીકત, મિથ્યા બધું બધા જ જાણે છે. બાબરી મસ્જિદનો ધ્વંસ અને પછી અયોધ્યા રામ જન્મભૂમિ સુધીની લાંબી સફરમાં કોમવાદનું તાપણું સતત સળગતું રખાયું. અંગ્રેજોની ભાગલા પાડો રાજ કરોની નીતિની બારીકાઈ જાણવા છતાં તેને નેવે મૂકીને હિંદુ ધર્મને આગળ કરી સાંસ્કૃતિક બિનસાંપ્રદાયિક ધરોહર પર રાજકારણ ખેલાયું. એ સાચું -ખોટુંના લેખા જોખા કરવાનો વખત હવે ગયો. પણ આપણે ત્યાં અટકી નથી રહ્યા. અત્યારે અજમેર શરીફની દરગાહ, જ્ઞાનવાપી મસ્જિદ વારાણસી, શાહી ઇદગાહ મસ્જિદ મથુરા, સંભલ શાહી જામા મસ્જિદ ઉત્તર પ્રદેશ, હાજી મલંગ દહગાહ મહારાષ્ટ્ર અને અઢાઇ દીન કા ઝોંપડા અજમેર – આ છ ધાર્મિક સ્થળો પર પ્લેસિસ ઑફ વર્શિપ એક્ટ 1991ના કાયદાને પડકારાઇ રહ્યો છે. આ ધાર્મિક સ્થળોના સરવે કરાઈ રહ્યા છે. આ તમામ હેરિટેજ સાઇટ્સ છે – આપણી સાંસ્કૃતિક ધરોહર છે પણ તેની પર આંખ મીંચીને રાજકારણ ખેલાઈ રહ્યું છે.

ભારતના મધ્ય યુગના ઇતિહાસનું મનફાવે એ અર્થઘટન કરાઈ રહ્યું છે, એ હદે કે તાજમહેલને શિવ મંદિર ગણાવવામાં ય ઘણા લોકોને બે આંખની શરમ નથી નડતી. વર્તમાન સત્તાધીશોને પ્રભાવિત કરવા માટે નક્કર પુરાવા વગરના ઇતિહાસના ગાણાં ગવાય છે. મુગલોએ મંદિરો તોડ્યાં કારણ કે તેઓમાં અંદરોઅંદર પોતાની સત્તા સિદ્ધ કરવાના યુદ્ધો ચાલતા હતા, તેમાં દર વખતે હિંદુ વિરોધી તત્ત્વ ભળેલું હતું એમ હતું જ નહીં. અજમેર શરીફ એક એવું સ્થળ છે જે હિંદુ અને મુસલમાનોને એક સરખું આકર્ષતું આવ્યું છે. અહીં મુગલો જ નહીં પણ મરાઠા, રાજપૂત રાજવીઓએ પણ ભંડોળ આપ્યું છે, તેને જીવંત રાખ્યું છે. રાજકારણની દોટમાં એકતા નહીં વૈમનસ્ય કામ લાગે છે ત્યારે અજમેર શરીફ જેવું સ્થળ જે બંન્ને ધર્મના લોકો માટે સન્માનપાત્ર રહ્યું છે એ હકીકત ગણતરીમાં જ નથી લેવાતી. વિવિધ મસ્જિદોના સરવે થવા, તેમની પર વિવાદો થવા, હિંસાના છમકલાં થવા એ બધું જ આપણા સાંસ્કૃતિક વારસા પર હુમલો છે અને તે સમજવા માટે આપણે નાગરિક તરીકે આંખો ખોલવી પડશે.

દક્ષિણ એશિયામાં વધી રહેલો કોમી તણાવ પ્રાદેશિક સ્થિરતા મોટું જોખમી બની રહ્યો છે. 2016થી નકામું બનેલ SAARC પહેલાં સંવાદ સાધવાનો મંચ બનતો પણ હવે તેનો પણ કોઈ અર્થ નથી. ભારત અને નેપાળમાં હિંદુ બહુમત છે પણ બિનસાંપ્રદાયિક રાષ્ટ્રો છે, જો કે ભારતમાં માહોલ ડહોળાતો રહે છે જેનું કારણ રાજકારણ છે. ભુતાન અને શ્રીલંકામાં બૌદ્ધ બહુમતી છે જેને સત્તાધીશોનો પણ ટેકો છે. પાકિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન અને માલદિવ્ઝ મુસલમાન દેશો છે જેમાંથી માલદિવ્ઝમાં સુન્ની મુસલમાન ધર્મના પાલન પર ભાર મુકાય છે. બાંગ્લાદેશ મુસલમાન ઓળખ અને બિનસાંપ્રદાયિકતા વચ્ચે ઝોલાં ખાતો દેશ છે. આ પ્રકારના સંજોગો હોય ત્યારે દક્ષિણ એશિયાના એક મોટા, મજબૂત અને બુદ્ધિશાળી દેશ તરીકે આપણ સાંપ્રદાયિકતાની મિસાલ બનવું જોઈએ. કોમવાદની હોળીની આગમાં ઘી હોમવાનો કોઈ ફાયદો નથી. ધર્માધારિત ધ્રુવીકરણ પતન નોતરે એ પહેલાં આપણે ચેતી જવું જોઇએ કારણ કે ઉજળા ભવિષ્ય માટે સાચો, નક્કર ઇતિહાસ તેનો પાયો બને તે જરૂરી છે. ચેડાં થયેલા ઇતિહાસને આધારે ઘડાયેલું ભાવિ પોકળ હશે. દક્ષિણ એશિયામાં વિવાદો ડામવાને મામલે રાજકીય નિષ્ફળતાઓ છતાં દરેક રાષ્ટ્રમાં એક કડી છે જે સઘળું જોડી રાખે તેવી છે, તેની પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી કામ થાય તે અનિવાર્ય છે. SAARCનું પુનરુત્થાન થાય, રાષ્ટ્રો વચ્ચે સહકારની ભાવના પર ભાર મુકાય અને પારંપરિક રાજકીય વાડાબંધી દૂર થાય તો વિકાસની રાહ પર મક્કમ પગલાં સાથે આગળ વધવું શક્ય બનશે.

બાય ધી વેઃ 

ભારતમાં મુસલમાનો બીજે ક્યાં ય પણ હોય તેના કરતાં વધુ મુક્ત અને સલામત છે એ સાચું જ હશે, પણ એ ભાવના કાયમ રહે એ માટે આપણે એક રાષ્ટ્ર તરીકે પૂરતું કરી રહ્યા છીએ? ભારતના પ્રતિજ્ઞા પત્રમાં એક વાક્ય છે, ‘હું મારા દેશને ચાહું છું અને તેના સમૃદ્ધ અને વૈવિધ્યપૂર્ણ વારસાનો મને ગર્વ છે.’ – આ વાક્યને કડકડાટ બોલી જનારાઓ તેને જીવવાનું ચૂકી રહ્યા છે. આવનારી પેઢીઓને આ સમૃદ્ધિ પ્રિઝમના સાત રંગમાં જોવા નહીં મળે તેનો વસવસો કરવાનો વખત આવે તે પહેલાં આપણે ચેતી જવું જોઇએ અને આ વારસાનું જતન થાય તે દિશામાં કામ કરવું જોઇએ. માત્ર હિંદુત્વ આપણો વારસો નથી, આપણી વિવધતા જ આપણો વારસો છે – આપણો યુનિક સેલિંગ પોઇન્ટ – યુ.એસ.પી. છે. ભારતના ઇતિહાસમાં એવી ઘણી ઘટનાઓ છે જે દૂઝતા ઘા સમી છે, મંદિરો તોડીને બનેલી મસ્જિદો પણ આવા ઘા છે પણ તેને ખોતરીને નવી ઈજાઓ ટાળવી જોઇએ. અનંત વિવાદોમાં ભેરવાઈ રહેવાને બદલે આપણે પ્રગતિના પંથે ચાલવું રહ્યું. વળી બાંગ્લાદેશની રાજકારણમાં રાજદ્વારી વલણ અપનાવીને બીજા દેશનો ભડકા લઈને આપણા દેશમાં હિંસા અને વેરની ચિંગારીઓ સળગાવવાનો છીછરું રાજકારણ ટાળવું જોઇએ.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 15 ડિસેમ્બર 2024

Rajmohan Gandhi’s wise words are worth listening to again today when the Places of Worship (Special Provisions) Act, 1991 has been gravely undermined by none other than a serving chief justice of India

Rajmohan Gandhi

I have admired the historian and biographer, Rajmohan Gandhi, for many years, both for his books and for his abiding commitment to democracy and pluralism. During the Emergency, the weekly he edited, Himmat, stood out as one of the few periodicals brave enough to challenge the prevailing atmosphere of fear. In the decades since, Rajmohan has produced a series of rigorously researched studies on modern India, including the definitive biographies of Vallabhbhai Patel and C. Rajagopalachari. Even while writing these weighty works of scholarship, he has continued to contribute to public debate through columns in the press that are always rich in detail and considered in argument.

I had, I thought, a fairly immersive understanding of Rajmohan Gandhi’s oeuvre, but recently a learned friend brought to my attention a speech by Rajmohan that I had not read before. It was made in September 1991, when he served a brief term in the Rajya Sabha. Rajmohan’s remarks here are highly pertinent to where the Republic of India finds itself today.

Rajmohan was speaking in a debate on the Places of Worship Bill. That Bill sought to “prohibit conversion of any place of worship and to provide for the maintenance of the religious character of any place of worship as it existed on the 15th day of August, 1947.” However, it made an exception in one case; the site in Ayodhya where the Babri Masjid then stood, and which was believed by many Hindus to be the birthplace of Lord Rama.

A Congress government was in power at the Centre. The Bill had been passed in the Lok Sabha, despite opposition from the Bharatiya Janata Party, which argued that the Bill violated the principles of federalism and that state governments should have the freedom to do what they want with the shrines under their control. It was now up for discussion in the upper House of Parliament.

Rajmohan, who was then a member of the Janata Dal, opened the debate in the Rajya Sabha. His remarks drew on his deep understanding of India’s past to warn about the dangers of reopening old wounds in the present. He began by referring to the devastation recalled and reported in the Mahabharata when millions of humans were killed in the pursuit of revenge. “The ringing lesson of the Mahabharata down the centuries,” remarked Rajmohan, “is ‘Those who seek to right the wrongs of history with an attitude of revenge will only produce destruction and more destruction and more destruction.’”

Though in the Opposition, Rajmohan Gandhi supported the Places of Worship Bill. Some in the BJP had called the Bill ‘anti-Hindu’; theirs, remarked Rajmohan, was “the voice of a new separatism in our land. It calls itself a new nationalism but it is a new separatism. It is Hindu separatism. It is Hinduism in a tragic and warped reincarnation. Those behind it, I am sure, are devoted to the Hindu cause but misled by their own emotions and passions. They are seeking to create a Hindu Pakistan, a Hindu Saudi Arabia here in India.”

Rajmohan Gandhi said that in so obsessively focusing on the crimes (real or imagined) of the past, this “new separatist Hinduism” wilfully ignored “the misery and the hunger… and the blindness, corruption and the violence” of the present. The forces of Hindutva talked of restoring Hindu pride and Hindu honour. He added that “the litmus test of the champions of the new Hindu separatism is ‘demonstrate your Hinduism by being anti Muslim.’”

Rajmohan warned those opposing the Bill that battles over the distant past “may help you gain political success of a small or a large kind, but new emotions will be created. New wrongs of an ancient time will be sought to be righted and there can be scores of struggles to right the ancient wrongs in India …” He pointedly remarked that “when we seek to turn the existence of the feeling of Hindu pride and the feeling of Hindu honour… into cash, into votes, into intimidatory power, into the gun, that is when we cause dishonour to be brought to the Hindu name.”

Rajmohan ended his speech by appealing “to the Bharatiya Janata Party and its supporters to see the issue in its true perspective, to understand the spirit in which this Bill is being brought before this House. Let us make this a national resolve: thus far, no further. Yes, there will be disputes, but violent confrontations shall be avoided… and together we will look at the future and the present, not so much at the past.”

Rajmohan Gandhi’s wise words are worth listening to again today when the Places of Worship (Special Provisions) Act, 1991 has been gravely undermined by none other than a serving chief justice of India. In August 2021, some Hindus in Varanasi claimed the right to worship in the Gyanvapi mosque on the grounds that it apparently contained Hindu idols from the distant past. A local court, and then the Allahabad High Court, allowed a survey to go ahead. The decision was appealed in the Supreme Court in May 2022. The chief justice at the time, D.Y. Chandrachud, claimed that the 1991 Bill did not bar “the ascertainment of the religious character of a place” at any time in the past. In other words, if lower courts and subordinate judges wanted to seek to encourage the righting of historical wrongs (real or imagined), then they were free to do so.

As the writer, Harsh Mander, has pointed out, the observation by the CJI, Chandrachud, “permitted the order of the civil judge in Sambhal that ultimately resulted in the death of six men. It authorised what the Supreme Court Observer describes as ‘a bevy of challenges to the religious character of places of worship’ in the wake of Gyanvapi.” These challenges have been enabled by the fact that, especially in BJP-ruled states, magistrates in lower courts live amidst an atmosphere of Hindutva intimidation and cannot be regularly trusted to interpret the law fairly or without fear or favour.

On December 12, even as this column was being finalised, the Supreme Court began hearing a fresh challenge to the Places of Worship (Special Provisions) Act, 1991. However, beyond what is happening in the courts, the wider political atmosphere of today should also make us return to Rajmohan Gandhi’s warnings of 1991. Consider the electoral campaigns run by the ruling BJP this year which have witnessed the repeated stigmatisation and demonisation of Indian Muslims.

When the NDA was first in power, between 1998 and 2004, the open expression of hate and bigotry was rarely resorted to by the top leaders of the BJP. True, L. K. Advani’s rath yatra of 1990 left a trail of blood in its wake — for which this writer at least can never forgive him — but as home minister between 1998 and 2004, he (whether tactically or otherwise) used restrained language in his public utterances. So did other cabinet ministers, and the prime minister too.

During the first NDA regime, there were of course many people within the wider sangh parivar who sought to demonstrate their Hinduism by being anti-Muslim. They included some leaders of the Vishwa Hindu Parishad, the Bajrang Dal, and the odd back-bench MP. Now, however, those who define their Hinduism through hatred of those Indians who are not Hindus include the most powerful politicians in the country. The Union home minister as well as the chief ministers of Uttar Pradesh and Assam regularly demonise Indian Muslims in their speeches; and the prime minister has, at times, been quite willing to do so too.

These power-crazed proponents of Hindutva hatred cannot be redeemed or reformed; but to those Hindus who may still be willing to listen and learn, let me in conclusion quote once more the lesson that Rajmohan Gandhi drew from his reading of the Mahabharata: “Those who seek to right the wrongs of history with an attitude of revenge will only produce destruction and more destruction and more destruction.”

e.mail : ramachandraguha@yahoo.in

Courtesy : https://www.telegraphindia.com/opinion/voice-of-reason-lessons-from-the-past/cid/2070523

“The Telegraph” : Published 14.12.24, 04:37 AM

Ram Puniyani

Tavleen Singh is a well known columnist. In a recent column (Religiosity is sick, not Secularism, I.E. 8 December 2024) writes about the barring the women studying medicine in Afghanistan. She is correctly aghast at this retrograde step in Afghanistan by the ruling Taliban. She thinks the left liberals have an empathetic attitude towards Taliban as not many left liberals have not condemned this step. One is not sure whether this is the correct view of assessing the liberal view towards Taliban or ruling Iran (With similar attitude to women.) She is also critical of those who equate the policies and actions of Hindu Nationalists as being similar to those of Taliban.

It is true that the degree of intensity of the policies of these two, Hindu Nationalism and Taliban, are very different but if one digs deep into the issue one can see the basic similarities in these types of politics. The Taliban policies towards women, the attitude of many Gulf countries and Iran are similar but not exactly the same. No two countries express their policies on ditto lines. Still one can discern the similarities at the level of principles. This phenomenon, fundamentalism in these countries has come up mainly from the decade of 1980s, with Ayatollah Khomeini coming to power in Iran; he changed the social landscape drastically. While at superficial level fundamentalism means going to the fundamentals, it is not just that. Fundamentalism is an imposition of selected parts of religious traditions on the society through state power. Many times this is done even not by the government which is ruling; but by dominant political tendencies.

These impositions are most conservative, backward looking and oppressive not only to women but also to the other weaker sections of society. Fundamentalism always strengthens itself by creating an internal or external enemy. In most of the Gulf countries it is women which are the main target. At places “Satan” (devil) America is so presented as the main. To this enemy all the ills of society are attributed to. In that way the Fascism which developed in Germany in particular shares this trait with fundamentalism, where Jews were labeled as cause of Germany’s ills and were targeted to the extent of Genocide, to strengthen the power of the leader, who was supreme in the state.

The traits of fundamentalism and fascism are also seeing some overlap. In Germany, women were dictated to be the beings whose role is in ‘Kitchen, Church and Children’. Depending on different countries these roles are patterned on similar lines, even in fundamentalism.

Hindu Nationalists’ most overt attack is on the Muslims (and lately Christians also). We have witnessed horrific communal violence increasing in quality and quantity over the last few decades. Beginning from the ghastly tragedy of demolishing a Mosque in Ayodhya and the consequent violence now questioning the existence of mosque is proliferating like a malignant cancer. In addition there is cow-beef lynching becoming the order of the day. Cow vigilantes are proliferating dime a dozen. The word Jihad to target the Muslim minorities has picked up and starting from love jihad, corona jihad to now land jihad has been added to the ever proliferating list!

No doubt compared to the targeting of Muslims the other implications of this fundamentalism get dwarfed in India, though they are very much similar. As far as women are concerned the Sati system has been prohibited, the last one being that of Roopkawar in the 1980s. In the Bhavari Devi case the upper caste rapist were released with the honorable Court opining that how can the upper caste accused be raping a low caste women! That’s the reflection of prevalence of caste system.

If we analyze the attitude of Hindu nationalist policies, the very notion of love jihad is very much anti women. This gives the handle to the male members of the family, to keep a watch on ‘their’ girls. The Same tendency which has been opposing the love jihad is opposed to the wearing of jeans by girls. The attitude regarding violence is best reflected in the Bilkis Bano case, where those found guilty of rape and murder were honored once they got relapsed. Mercifully they are back in jail to serve the sentence. A woman professor from Goa who wrote that Mangal Sutra is like a chain for women was hounded badly. To cap it all at theoretical level Manu Smiriti is eulogized as the ideal to be followed.

Calling all this as Hindu religiosity as she calls the present offensive of Hindu nationalists is very much off the mark. She herself cites the example of three Muslims being beaten with slippers to shout Jai Shree Ram. Here labeling all this in the category of religiosity hides the commonality of all this as having its similarity with fundamentalism. Calling Muslim fundamentalism as jihadi Islam falls too short and away from the commonalities, which is prevailing in many countries. It prevails in Egypt and many other countries as Muslim Brotherhood. Then there is the Ayatollah regime in Iran.

Hindu religiosity is practiced by millions of Hindus, who have been living with people of other religions for centuries, making India a really plural, diverse country. What began as an ideology articulated by Savarkar and Golwalkar is the base on which the present actions and policies of Hindu nationalism stand. These were totally opposed to Indian Nationalism which emerged as the part of anti colonial struggle. The greatest Hindu of the twentieth century, Mahatma Gandhi had to take three bullets on his chest for standing as a Hindu standing for plural India.

Singh is right in detesting this ‘religiosity’ but she needs to delve deep to understand this is the same pattern which ‘Jihadi Islam’ and Islamic Fundamentalists followed. Here politics derives its legitimacy from religion and mauls the society under the clothing of religion. And that is precisely what is going on in India today, be it the claim over most of the mosques, or use of bulldozers or to beat the Muslim Children in the class a la Tripta Tyagi of locking the child in the store for bringing non vegetarian food in the school, or beating the girls coming out from a pub in Mangalore!