(હળવો લેખ)

રવીન્દ્ર પારેખ

હમણાં હમણાં લાર્સન એન્ડ ટુબ્રોના ચેરમેન સાહેબે એક વીડિયોમાં અઠવાડિયામાં 90 કલાક કામ કરવાની હિમાયત કરી છે. એવી જ હિમાયત ગયે વર્ષે ઈન્ફોસિસના ચેરમેન સાહેબે પણ કરેલી. તેમણે  70 કલાક કામ કરવાનું કહેલું. ચાલો, વર્ષમાં અઠવાડિયાના 20 કલાક તો વધ્યા ! આને કહેવાય વિકાસ ! કૈં થાય કે ન થાય, વિકાસ તો થાય જ છે. સાચું તો એ છે કે આપણી પાસે બગાડવા માટે સમય જ સમય છે. હજારો લોકો નેતાનું ભાષણ સાંભળવા દોડે છે, તો સેંકડો લોકો સવાર સાંજ કથા સાંભળવા બેસે છે. કેટલા બધા લોકો અનેક મુશ્કેલીઓ વેઠીને મંદિરોમાં દર્શન માટે દોડે છે ને જરા કૈં છમકલું થાય છે તો કચડાકચડી ને ભચડાભચડીમાં જીવ ગુમાવે છે. ઘણા ઘાયલ થાય છે ને એમ હોસ્પિટલો ઉભરાતી રહે છે. આ હાલત હોય તો કોઈ ચેરમેન 90 કલાક કામની હિમાયત કરે તેમાં ખોટું કૈં નથી. પ્રોબ્લેમ શું છે કે લોકો પાસે કલાકો છે, પણ કામ નથી. બેકારી એટલી છે કે સરકારી નોકરી મળતી નથી. સરકારીમાં શું છે કે કામ ઓછું ને પગાર વધારે, એટલે સરકારી, તરકારી બને કે તકરારી, લોકો શોધે તો સરકારી જ !

જો કે, સરકાર પણ થોડી કંજૂસ થઈ ગઈ છે. પોતાનું પેન્શન પહેલાં પાકું કરી લે છે, પણ માસ્તરોને આપવું પડે એટલે કાયમી કરતી નથી. એ જ કારણે સરકારે કામચલાઉ માસ્તરો રાખવાનું શરૂ કર્યું છે. ખાનગીમાં શું છે કે ફી અને કામ વધારે ને પગાર ઓછો. બીજે પણ કામદારો 90 કલાકથી વધુ કામ કરે છે, પણ દેવું કાયમ માથે રહે એટલો જ પગાર હોય તો એવા 90 કલાક વિષે પણ કોઈ સાહેબ બોલે તો કર્મચારીનો ઉત્સાહ વધે. સવાલોનો સવાલ એ છે કે કંપનીના સાધારણ કર્મચારીને 90 કલાક કામ કર્યા પછી ચેરમેનને મળે છે એટલો વર્ષે 51 કરોડનો પગાર મળે એમ છે? એણે આંગળા ચાટીને જ પેટ ભરવાનું હોય તો 90 કલાકનું ખેંચાણ એને કેટલુંક રહે? એ જાણે છે કે આખી જિંદગીમાં 51 કરોડ કદી એની હોજરીમાં પડવાના નથી તો જિંદગી પણ લોન લીધી હોય તેમ હપ્તેથી જ જીવશે કે બીજું કૈં? વિચાર તો એવો પણ આવે કે એક જ માણસને 51 કરોડ કેટલા બધાંના કોળિયા ઝૂંટવીને અપાતા હશે … 

એલ. એન્ડ ટી.ના ચેરમેને 90 કલાકનું ઠીકરું તો ફોડ્યું, પણ બીજા બે બોલ સ્ફોટક પણ કહ્યા. એક તો રવિવારે પણ કામદારોને કામે બોલાવવા. તે એટલે કે સાહેબ પોતે પણ રવિવારે કામ કરે છે. ઘણા સાહેબો કંપનીમાં જ રહેતા હોય તેમ ઘણાં કલાકો કામ કરે છે ને એટલું કરે છે કે રવિવારે પણ ઓફિસમાં જ રહે છે. એ કંપનીમાં મોજ કરે ને ફેમિલી ઘરે મજા કરે. શક્ય છે કે ફેમિલી મજા કરી શકે એટલે જ કદાચ સાહેબ રવિવારે પણ ઓફિસમાં રહેતા હશે. કેટલાક સાહેબોનું એવું છે કે એ ઓફિસમાં વોન્ટેડ ને ઘરમાં અનવોન્ટેડ હોય છે. કેટલાક તો ઓફિસમાં પણ અનવોન્ટેડ જ હોય છે, પણ સાહેબ હોવાને નાતે ઓફિસ નાછૂટકે એમને ચલાવી લે છે. 

આમાં ન સમજાય એવું એ છે કે ઓફિસે વધુ દોડવું ન પડે એટલે ફાઇવ ડે વીકની વાત ચાલે છે, સેકન્ડ-ફોર્થ સેટરડે રજા રાખીને અઠવાડિયું પાંચ દિવસનું કરવાની વાત હોય ત્યાં શનિવારે તો ઠીક, રવિવારે પણ દુકાન ખુલ્લી રાખવાની વાત, ગધેડાને તાવ આવે એવી છે. જો કે, કેટલાક ગધેડા માણસ પણ હોય છે, એટલે તેમને તાવ નથી આવતો, પણ તે ઘણાંને તાવ લાવી દે એવા હોય છે. એક તરફ 90 કલાક કામ કરવાની વાત છે, તો બીજી તરફ કામના કલાકમાં પણ, કામ કેમ ન થાય તેની યુક્તિ અજમાવતા કર્મચારીઓ પણ છે. એક કાળે રિસેસ હોય તો પણ બેન્કોમાં કાઉન્ટરો ચાલુ રહેતાં હતાં. કર્મચારી કાઉન્ટર બીજાને સોંપીને રિસેસ ભોગવતો. તે આવે કે બીજો જતો. હવે તો કેટલીક બ્રાન્ચમાં રિસેસમાં બારણાં જ બંધ કરી દેવાય છે, એટલે ગ્રાહક એટલો સમય ભગવાનનાં દર્શન કરવાનો હોય તેમ દ્વાર ખૂલવાની રાહ જોતો ટીંગાઈ રહે છે. કોઈ ગ્રાહક ફરિયાદ કરે તો બ્રાન્ચ હેડ મગરનાં આંસુ સારતાં કહે છે કે શું કરીએ, સ્ટાફને સાચવવો પડે છે. આવી રીતે એટલા બધાં મગરનાં આંસુ સાહેબો સારે છે કે મગરનાં આંસુ હવે મગરને પણ આવતાં નથી. એક તરફ કામ ન કરીને કલાકો વિતાવાય છે, તો બીજી તરફ વધુ કલાક કામ કરવાની હાકલ થાય છે. 

અહીં સવાલ એ થાય કે મહત્ત્વનું શું છે, કામ કે કલાક? કલાકો ફાજલ હોય, પણ કામ કરવાની જ દાનત ન હોય તો, 100 કલાક હાજર રહેવા છતાં કામ ન થાય એમ બને. મોંકાણ શું છે કે યોગ્ય જગ્યાએ અયોગ્ય વ્યક્તિ અને અયોગ્ય જગ્યાએ યોગ્ય વ્યક્તિ ગોઠવાયેલી છે, એટલે કલાકો પસાર થવા છતાં કામ નથી થતું. કલેકટરની લાયકાતવાળો કારકૂની કરે છે. બેંકમાં જવું છે તે પ્રાઇમરી ટીચર થઈને રહી જાય છે. લેબમાં હોવી જોઈતી વ્યક્તિ સ્લેબ ભરે છે. કોઈએ વાંસળી વગાડવી છે, તો તેની પાંસળી સરખી નથી ને કોઈએ સિતાર વગાડવી છે, તો તે તારેતાર થયેલો છે. મતલબ કે જેમાં રસ નથી તે કામ કરવાનું આવે તો કામમાં ભલીવાર ન રહે ને કલાકો વેડફાય તે નફામાં, પણ ગમતું કામ હશે તો 90 શું 100 કલાક પણ કોઈ વિસાતમાં નથી. 

કેટલી બધી ગૃહિણીઓ 10-12 કલાક રાંધવામાં, વાસણકૂસણમાં, ધોવા-નિચોવવામાં ભરતગૂંથણમાં, બાળઉછેરમાં આયખું ખુટાડી દે છે ! તેને ગમે કે ન ગમે, પણ તે કરે છે ને એ કરે છે તે કુટુંબ પ્રત્યેના પ્રેમને કારણે. એનું એને શું મળે છે? એનાં કામ બીજા પાસે કરાવીએ તો પગાર ખૂટી પડે. એ બધું ગૃહિણી માંદી હોય તો પણ, લાગણીથી કરે છે. એક તરફ કામ ન કરીને કલાકોની હાજરી ભરીને મોટો પગાર પાડનારા છે, તો બીજી તરફ કલાકો જાત ઘસીને પ્રશંસાના બે બોલ પણ ન પામનારી ગૃહિણીઓ છે. એમાં કેટલીક તો નોકરી કરે છે ને ઘરકામ પણ કરે છે. એને 90 કલાક તો રમતમાં થતા હશે, પણ ઓફિસમાં કે ઘરમાં તે ભાગ્યે જ અપમાન સિવાય કૈં પામતી હશે. કહેવાનું એ છે કે રસ હોય કે ફરજ બજાવવાની હોય તો કોઈ કહે કે ન કહે, વ્યક્તિ જિંદગી ખર્ચી કાઢે છે ને રસ ન હોય તો કલાક કાઢવાનું પણ અઘરું થઈ પડે છે. 

સાહેબે 90 કલાકનું કીર્તન તો કર્યું ને વધારામાં એમ પણ કહ્યું કે ક્યાં સુધી પત્નીને જોયા કરશો કે પત્ની તમને જોયા કરશે? આ વાતે મહિલાઓ મટકાં ફોડે તો નવાઈ નહીં ! સાહેબને પત્ની છે કે નથી તે નથી ખબર. હોય તો તેને કેટલું જુએ છે તે પણ નથી ખબર, પણ રવિવારે ઓફિસે જાય છે એ પરથી લાગે છે કે પત્નીને ઓછું જ જોતાં હશે, પણ બીજાને એમ કહેવું કે ક્યાં સુધી એકની એક પત્નીને જોયા કરશો, તો એમાં પત્નીને ટાળવાની વાત છે ને તે ટાલ પાડી દે એવી છે. સાહેબને કેમ એવું લાગ્યું કે તેમના કર્મચારીઓ પત્નીને જ જોયા કરે છે, પડોશ સારો હોય તો તે જોવા પણ કોઈ ઘરે રહે, એવું નહીં? લાગે છે સાહેબને પડોશ સારો નહીં મળ્યો હોય, પણ તેમના કર્મચારીઓ નોકરીમાં નહીં, તો છોકરીમાં નસીબદાર હોય એમ બને. એવું થોડું છે કે કર્મચારી ઘરે રહે તો પત્નીને જ જોયા કરે? પત્નીને પણ કામ હોયને ! એવું પણ નથી કે રવિવારે નોકરીમાં રજા હોય એટલે ઘરે પણ રજા જ હોય ! રવિવારે પત્ની આરામ કરતી હોય ને માટી, ઘાટીની જેમ કચરાંપોતાં કરતો હોય એવું પણ બનેને ! અઠવાડિયામાં એક રવિવાર જ તો મળતો હોય, તો એક દિવસ ઘરકામમાં મદદ કરે એટલામાં પતિ થોડો પતી જવાનો હતો ! 

સારું થયું કે સંસદીય સમિતિના એક સભ્યે મંત્રીને લખ્યું કે અઠવાડિયામાં કર્મચારીઓ નક્કી કરાયેલા 48 કલાકથી વધુ કામ ન કરે તે જુએ. મંત્રી, પત્નીને જોવામાં પડ્યા હોય ને ન જુએ કે મોડું જુએ એમ બને, પણ કર્મચારી કમાતો હોય છે તો માબાપ, પત્ની ને બાળકો માટે જને ! કુટુંબ જ ન હોય તો કોઈ પણ વૈતરું શું કામ કરશે? ઘરે થોડું રહેવાથી કર્મચારી આજુબાજુમાં કંપની પ્રોડક્ટની વાત કરે તો એમાં કામ કંપનીનું પણ થાય છે. કર્મચારીનું માથું દુ:ખે તો માથું દબાવવા પત્ની જોઈએ, તે કંપની દબાવી આપવાની હતી? પત્ની પોતાની કે બીજાની જોવામાં જે રાહત છે, તે કંપનીને જોવાથી થવાની હતી? ને કંપની ગમે એટલી ઉત્તમ હોય તો પણ તે ઘરનો વિકલ્પ નથી જ ! ઘરમાં પત્ની-બાળકોને મળવાથી આનંદ થતો હોય ને બીજે દિવસે ફ્રેશ થઈને, ફરી વાસી થવા કર્મચારી નોકરીએ આવતો હોય તો કોઈને પણ દુખાવો શું કામ થવો જોઈએ? ઑફિસેથી વૈતરું કરીને આવે ને પત્નીને જોતાં જ થાક ઊતરી જતો હોય તો તે પત્નીને નહીં તો શું ડાઘીયા કૂતરાને જોવાનો હતો? જેમને પત્નીને જોતાં જ તાવ ચડતો હોય તે સાહેબો ભલે ઓફિસમાં સેક્રેટરી જુએ, પણ જેમને પત્નીને જોવાથી શાંતિ મળતી હોય, તેમને માટે કોઈ સાહેબે શાંતિપાઠ કરવાની જરૂર નથી. ઈઝ ધેટ ક્લીયર? 

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 13 જાન્યુઆરી 2025

હરિ દેસાઈ

આઝાદી પહેલાં સૌરાષ્ટ્રમાં લગભગ 222 રજવાડાં હતાં. જમીનની માલિકી રજવાડાની હતી. રાજા ઇચ્છે તો ગમે ત્યારે ગણોતિયા જેવા ખેડૂત પાસેથી જમીન છીનવી લે. 

જમીનના ભોગવટાની દૃષ્ટિએ ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય : (1) ખાલસા (2) ગરાસદારી (3) બારખલી … ખાલસા જમીન એ હતી જે રાજવીઓએ આ પ્રદેશમાં વિજય દ્વારા અને પછી વંશપરંપરાની રીતિથી મેળવી હતી. ખેડૂતોને તે ખેડવા અપાતી. ખેડૂત સીધા રાજ્યને જમીનમહેસૂલ ભરતા હતા. માત્ર ગોંડલ રાજ્યે ખેડૂતોને જમીનના સંપૂર્ણ કબજા હક આપેલા. ગરાસદારી જમીન એ હતી કે નાના તાલુકેદારો, મૂળ ગરાસિયા તથા ભાગીદારોને અપાયેલી હતી. જમીનની માલિકીનો ત્રીજો પ્રકાર બારખલીનો હતો. તેમની જમીનની ખેતપેદાશ ખળામાં જમા કરાવવાને બદલે ખળાની બહાર રખાતી હતી. તેથી તેઓ બાર (બહાર) ખલીદાર કહેવાતા. તેમનો જમીન માલિકી હક નહોતો, પણ ઊપજનો હક હતો.

‘ઉ.ન. ઢેબર : એક જીવનકથા : લોકાભિમુખ રાજપુરુષ’ પુસ્તકના લેખક મનુ રાવળે સૌરાષ્ટ્રમાં કેવી શોષણપદ્ધતિ હતી એનું કંપારી છૂટે તેવું વર્ણન કર્યું છે : “ગુજરાતના ગાયકવાડે (વડોદરા રાજ્યના મહારાજા) ગુજરાત અને કાઠિયાવાડમાં પોતાની આણ ફરકાવી અને ખંડિયા રાજાઓ પાસેથી ખંડણી ઉઘરાવવી શરૂ કરી. આ કામમાં અંગ્રેજોએ લશ્કરી મદદ પૂરી પાડી કાઠિયાવાડમાં પગપેસારો કર્યો. 1807માં કર્નલ વોકરના કરારનામા નીચે રાજાઓ, દરબારો, તાલુકદારો અને ગરાસદારોની 202 શોષણખોર ઘટકોની ભૂતાવળ ઊભી થઈ. કર્નલ વોકરના 1807ના કરારનામાથી શરૂ કરી 1947માં સ્વરાજ આવ્યું ત્યાં સુધીનો, લગભગ 150 વર્ષનો ઇતિહાસ કાઠિયાવાડના જમીનદારી ગણોતિયાની લાંબી યાતનાની કારમી કહાણી છે.”

“રાજ્યના ખાલસા ખેડૂતો અને જમીનદારીના ગણોતિયા ખેડૂતો એવી જમીનખેડની બે સ્પષ્ટ પ્રથાઓ ઊપસી આવી. આમાં રાજ્યના ખાલસા ખેડૂતો અસહ્ય કરબોજ અને અનેક પ્રકારના હાસ્યાસ્પદ કરવેરા અને વેઠેતર કરવાં પડતાં, પણ જમીનદારી ગણોતિયાની દશા તો ગુલામો કરતાં પણ વધારે ખરાબ હતી. ખેડૂતોને મજૂરીનો જ અધિકાર હતો અને કમાણી ગરાસદાર કે દરબાર કરતો. ખેડૂતને ગમે ત્યારે હદપાર કરાતો તેથી જમીનની કેળવણી કે જાળવણીમાં એને કશી મમતા બંધાતી નહીં. બધા ખેડૂતો ખેડહક્ક એટલે કે જમીનદારની મરજી પર નભતા અને ખેડૂતને જમીન ઉપર કોઈ દાવો ન હતો. વર્ષને અંતે કરવેરા, લાગોલેતરી અને માનામાપા આપ્યા પછી ખેડૂત પાસે સામેના ચોમાસા સુધી તેના કુટુંબના નિર્વાહ માટે પૂરું અન્ન પણ રહેતું નહીં. ખળાંમાંથી પછેડી ખંખેરીને સીધા શાહુકારને ઘેર આવતા વર્ષના પાકને ગીરો મૂકી રોટલા ભેગા થવાનો વખત આવતો.”

15 એપ્રિલ 1948ના રોજ કાઠિયાવાડનાં બધાં રાજ્યોની સોંપણી પૂરી થઈ અને સમગ્ર સૌરાષ્ટ્રનો રાજ્યવહીવટ એકતંત્રી રાજ્ય તરીકે ચાલુ થયો કે તેના પ્રથમ કાર્ય તરીકે રાજ્યે એક ક્રાંતિકારી ઉદ્ઘોષણા દ્વારા બધા ખાલસા જમીનના ખેડૂતોને જમીન કબજા હક્કની બક્ષિસ આપી. જમીન મહેસૂલ સિવાયના 90થી પણ વધારે અન્યાયી અને હાસ્યાસ્પદ કરવેરા નાબૂદ કર્યા અને વેઠની ગુલામી પ્રથાને સદંતર દેશવટો આપ્યો.

ઢેબર સરકારના આવા ક્રાંતિકારી નિર્ણયો સામે સ્વાભાવિક હતું કે રાજવીમંડળ અને ગરાસદારો વિરોધ કરે. કેટલાકે સત્યાગ્રહ આદર્યા. પણ બીજાઓએ તો હિંસાનો માર્ગ અપનાવ્યો. ઢેબર જેવા અહિંસાના પૂજારી મહાત્મા ગાંધીના શિષ્યો સામે રાજવીઓએ બહારવટિયા પોષ્યા અને હત્યાઓના કારસા રચ્યા. એક તબક્કે તો ધારાસભાની ચૂંટણી વખતે નિર્દોષોની હત્યાઓના સમાચારને પગલે મુખ્ય મંત્રી ઢેબરે ચૂંટણીમાંથી ખસી જવાનું નક્કી કર્યું, પરંતુ એમના સાથી અને વાસાવડના તાલુકદારના પરિવારના દેવેન્દ્રકુમાર દેસાઈ(સૌરાષ્ટ્ર રચનાત્મક સમિતિવાળા)એ એમણે સમજાવી લીધા. 

મનુ રાવળે નોંધ્યું છે : “ગરાસદારો અને રાજવીમંડળના અશુભ ગઠબંધનને લીધે, નિર્દય અને ભીષણ બહારવટિયાઓની હારમાળાએ આખા પ્રદેશમાં સ્તબ્ધતા ફેલાવનારું ભયજનક વાતાવરણ સર્જવા ઉપરાંત સેંકડો ખેડૂતોના જાનમાલને હાનિ પહોંચાડી અને પ્રજા અને રાજ્યતંત્રની કપરી કસોટી કરી. બહારવટિયાનો દીર્ઘકાળનો કાળો કેર સર્જવામાં અને નિભાવવામાં સૌરાષ્ટ્રનાં અનેક અનિષ્ટ સામંતશાહી પરિબળો, જેમાં રાજપ્રમુખના (જામ સાહેબના) મહેલથી શરૂ કરી કેટલાયે રાજવીઓ, દરબારો, ભાયાતો અને કુંવરોએ નપાવટ ભાગ ભજવ્યો. અંતે રાજ્યે આવાં તત્ત્વોને જેર કર્યાં. તે પછી અસામાજિક વિદ્રોહની ભૂતાવળનો અંત આવ્યો.”

સેંકડો નિર્દોષ ખેડૂતોના ડાકુ ભૂપત અને તેની ટોળી દ્વારા ખૂન થવા લાગ્યાં ત્યારે મુખ્ય મંત્રી ઢેબરે વિધાનસભામાં કહ્યું હતું : “આપણે જીવનભર બહારવટિયાની રંજાડો જોયેલી છે. આજે પણ આપણા મનમાં છૂપી રીતે તારીફનો પ્રવાહ વહી રહ્યો છે. હું માનું છું કે તેમાંથી જ બહારવટિયા જન્મે છે. ગૃહ મંત્રી(રસિકલાલ પરીખ)ને ઉતારી પાડશો, ઢેબર સરકારને ઉતારી પાડશો અને વ્યક્તિગત સંતોષ માટે ખૂનની તારીફ કરશો તો ખૂનીની તારીફ પણ ભેગી ભેગી થઈ જશે!”

ગણોતિયાને જમીનના માલિક બનાવનાર ઢેબરભાઈ કોણ હતા?

રાજમહેલના ઇશારે હત્યાઓ કરીને મુખ્ય મંત્રી ઢેબરને ડગાવવાનો પ્રયાસ કરનાર ભૂપત પોલીસની ભીંસ વધતાં પાછળથી પાકિસ્તાન નાસી ગયો. ભૂપતનું બહારવટું કોઈ સરકારી અન્યાયમાંથી નહીં, ચોરી-લૂંટમાંથી થવા પામ્યું હતું. ઝાલાવાડના મુંજપુર ખાતેના આશ્રમમાં સ્વામી શિવાનંદજી ખેડૂતોના પક્ષે રહ્યા અને ગીરાસદારી નાબૂદી ધારાના સમર્થનમાં પ્રવાસ ખેડતા હતા ત્યારે તેમને એમના આશ્રમમાં જ બારીમાંથી બંદૂકના ભડાકે દેવાયા અને સ્વામી હસતે મોઢે મોતને ભેટ્યા. ભૂપત અને બીજા ડાકુઓ મુખ્ય મંત્રી અને ગૃહ મંત્રીની હત્યા કરવા ફરતા હતા. નામીચા ડાકૂઓમાં ભૂપત, રામ બસીયો, કાળુ વાંક, લખુ માંજરિયો, સજુલા, મંગળસિંહ, દેવાયત, મેસુર, ભગુ પરમાર, વશરામ કાળા અને માવજી ભાણાનાં નામ અગ્રેસર હતાં.

ઢેબરના જમીન સુધારાથી સામંતશાહીનો અંત આવ્યો અને ખેડૂતો માટે નવી આશા જન્માવી. વડા પ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નહેરુએ 4 ઑક્ટોબર 1951ના રોજ મુખ્ય મંત્રીઓને લખ્યું : “મને તાજેતરમાં સૌરાષ્ટ્રના મુખ્ય મંત્રીનો પત્ર મળ્યો છે. તેમાં ખેતીની જમીનમાં તેમણે ક્રાંતિકારી ફેરફારો કર્યા અને જમીનદારી પ્રથા કૃષિની જમીનમાંથી સંપૂર્ણ નાબૂદ કરવામાં આવી છે. આ કાર્ય મોટે ભાગે સંબંધિત સર્વેની સમજણ અને સંમતિથી કરવામાં આવ્યું છે. હવે તેઓ બિનકૃષિ જમીન, કરજ નિવારણ તથા કૃષિ જમીનના ટુકડાઓના એકીકરણ માટેનાં પગલાં લઈ રહ્યા છે. હજુ હમણાં સુધી સૌરાષ્ટ્રની તસુએ તસુ જમીન જમીનદારો અને ગરસદારોની સત્તા નીચે હતી. આ બધાનો હવે અંત આવ્યો છે. હું ઇચ્છું છું કે બીજાં રાજ્યોમાં પણ આવી પ્રગતિ સાધવામાં આવે.”

મૂળે જામનગરના અલિયાબાડા પાસેના નાનકડા ગામ ગંગાજળામાં નાગર જ્ઞાતિમાં જન્મેલા અને વ્યવસાયે વકીલ એવા ઉછંગરાય નવલશંકર ઢેબર (21 સપ્ટેમ્બર 1905 – 11 માર્ચ 1977) ગાંધીજીના રંગે રંગાયા અને વકીલાત છોડી આઝાદીની લડતમાં જોતરાયા હતા. આઝાદી આવતાં તેઓ 6 વર્ષ સુધી સૌરાષ્ટ્ર રાજ્યના મુખ્ય મંત્રી રહ્યા. એ પછી એમને અખિલ ભારતીય કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષ બનાવાયા અને ત્રણ ત્રણ મુદ્દત માટે કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષ રહ્યા. સાદગીને એમણે મુખ્ય મંત્રી તરીકે અને અખિલ ભારતીય કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષ તરીકે પણ સતત જાળવી. સાદગી એમનો જીવનમંત્ર હતો. એમના અધ્યક્ષપદે જ 1955માં મદ્રાસના આવડી કૉંગ્રેસ અધિવેશનમાં પાંચ લાખ કૉંગ્રેસજનોની ઉપસ્થિતિમાં ઐતિહાસિક ‘સમાજવાદી સમાજરચના’નો ઠરાવ મંજૂર થયો હતો. કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષપદેથી નિવૃત્ત થયા પછી એમણે 1963થી 72 સુધી દેશના ખાદી ગ્રામોદ્યોગ આયોગના અધ્યક્ષનો અખત્યાર પણ સંભાળ્યો હતો. તેઓ રાજકોટ બેઠક પરથી 1962માં લોકસભામાં પણ ચૂંટાયા હતા.

પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર, આંધ્ર-તેલંગણમાં જમીનદારો અને ગણોતિયાઓ વચ્ચે હિંસક સંઘર્ષ થતા રહ્યા અને નકસલવાદ વકર્યો એ સૌરાષ્ટ્રમાં ઢેબરના દીર્ઘદૃષ્ટિવાળા આયોજનને કારણે ખાળી શકાયો. સૌરાષ્ટ્ર વિધાનસભાએ પસાર કરેલા ત્રણ ધારાઓમાં સૌરાષ્ટ્ર જમીન સુધારણા ધારો, સૌરાષ્ટ્ર બારખલી નાબૂદી ધારો અને સૌરાષ્ટ્ર જાગીર પ્રાપ્તિ ધારો હતા. પહેલો ધારો જમીનમાં માલિકી દાવો ધરાવતા, તાલુકદારો, ભાયાતો, ગરાસદારો અને મૂળ ગરાસદારોને સ્પર્શતો હતો. બીજો જેમને જમીનના ભોગવટાનો જ અધિકાર હતો તેવા બારખલીદારો, જીવાઈદારો, ચાકરિયાતો અને ધર્માદા અને ખેરાતી સંસ્થાઓને લાગુ પડતો હતો. ત્રીજો ધારો ખેડવાણ અને બિનખેડવાણ ખરાબો, ઘાસિયા જમીન, ખેતઘરો, ગૌચર, રસ્તાઓ, નદીનાળા વગેરેનું યોગ્ય વળતર આપી સરકાર તે પ્રાપ્ત કરી શકે તેવી જોગવાઈઓ કરતો હતો. પ્રથમ બે કાનૂન 1 સપ્ટેમ્બર 1951થી અને ત્રીજો ધારો ફેબ્રુઆરી 1952થી અમલમાં આવ્યો. સરકારે જમીનદારો પાસેથી ગણોતિયાને નામે જમીન કરવામાં અમુક રકમ (વાર્ષિક આકારણીની છ ગણી રકમ) જમીન મેળવનાર ચૂકવે એવી જોગવાઈ કરી અને ગણોતિયા પાસે એ માટે નાણાં ના હોય ત્યારે એ માટે અલગ લૅન્ડ મોર્ટગેજ બૅંકની વ્યવસ્થા કરી એને ધિરાણ પણ આપ્યું. પ્રારંભિક વર્ષોમાં આ કાયદાઓના અમલમાં મુશ્કેલી પડવી સ્વાભાવિક હતી. સામંતશાહીના પ્રભાવને તોડવાનું સરળ નહોતું, પણ ઢેબરના મજબૂત સંકલ્પ અને સાથીઓની નિષ્ઠાના પ્રતાપે માથે મોત ભમતું હોવા છતાં એની પરવા કર્યા વિના એનો અમલ કર્યો.

જમીન સુધારણાના કાયદાથી જમીનદારો અને બારખલીદારોના ગણોતિયા ખેડૂત જમીનના માલિક બન્યા. એ સાથે-સાથે જમીનદારો અને બારખલીદારો પણ જાતખેડ માટે જમીન મેળવીને ખેડૂત બન્યા. લગભગ 33,000 જેટલા ગરાસ ધરાવતા જમીનદારો પાસે તેમના કબજા હકની આ રીતે 29,00,000 એકર જમીન ઘરખેડમાં પ્રાપ્ત થઈ. જ્યારે તેમના ગણોતિયા ખેડૂતો આશરે 55,000 જેટલા હતા. તેમને 17,00,000 એકર જમીનનો કબજા હક મળ્યો. તેવી જ રીતે 19,900 જેટલા બારખલીદારો પાસે 80,000 એકર જમીન હતી. તેમાંથી 5,600ને 1,60,000 એકર જમીન ઘરખેડમાં અપાઈ. જ્યારે આ બારખલીદારોના 28,000 જેટલા ગણોતિયાઓને 5,70,000 એકર જમીનના કબજા હક મળ્યા. કબજેદાર બનેલા ગણોતિયાઓએ હવે સરકારને સીધું મહેસૂલ ભરવાનું હતું.

હીરાઉધોગ કે બાંધકામ ઉદ્યોગ સહિતના વેપાર-ઉદ્યોગમાં જ નહીં રાજકારણમાં પણ બે પાંદડે થયેલા પાટીદારો વાસ્તવમાં તો જૂના સૌરાષ્ટ્ર કે કાઠિયાવાડમાં ખેતમજૂરની અવસ્થામાં હતા. ભલું થજો સૌરાષ્ટ્રના ગાંધીવાદી મુખ્ય મંત્રી ઉછંગરાય નવલશંકર ઢેબરનું કે ગરાસદારીનો અંત આણ્યો. જમીનના માલિક ગરાસદારો, બારખલીદારો, તાલુકદારો સહિતના સાથે પ્રેમથી મંત્રણાઓ કરીને એનો અમલ કરાવ્યો. નાયબ વડા પ્રધાન અને ગૃહ મંત્રી સરદાર પટેલ રાજા-રજવાડાં થકી ખેડૂતોના શોષણ સામેની લડત અને સૌરાષ્ટ્રની પ્રજાના અધિકાર માટેની લડતમાં સદૈવ સાથ આપતા રહ્યા. બારખલીદારોના પ્રતિનિધિ એવા લોકકવિ દુલા ભાયા કાગનું પણ યોગદાન હતું. 

દેશમાં ક્રાંતિકારી પગલું ભરીને ગુલામીમાં સબડતા ખેતમજૂરોને જમીનના માલિક બનાવનાર મુખ્ય મંત્રી ઉ.ન. ઢેબરનો ઉપકાર માત્ર પટેલ ખેડૂતો પર જ નહોતો, જમીન વિહોણા દલિતો અને અન્ય ખેતમજૂરો પર પણ હતો. તેમને જમીન મળી રહે અને સ્વાભિમાન સાથે એ જીવી શકે એ માટેની તેમણે વ્યવસ્થા કરી. આવું ક્રાંતિકારી કામ ગુજરાતના કોઈ મુખ્ય મંત્રીએ કર્યું નથી. ઢેબરભાઈએ જે કર્યુ તે ‘સર્વોપરી ભગવાન સ્વામિનારાયણ’ પણ કરી શક્યા ન હતા ! કમનસીબે આજના રાજનેતાઓના ભભકા અને રાજવી સાહ્યબીમાં જીવવાના માહોલમાં બહુ ઓછા એવા છે જે આ ઢેબરભાઈનું સ્મરણ કરે છે. ક્યારેક એવું કહેવાનું મન થાય છે કે આપણે કેટલા નગુણા થઈ ગયા છીએ ! 

[સૌજન્ય : વરિષ્ઠ પત્રકાર ડૉ. હરિ દેસાઈ]

સૌજન્ય : રમેશભાઈ સવાણીની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર

નેહા શાહ

વોટ્સેપ પર ‘અમૃત આહાર મહોત્સવ’નું પોસ્ટર જોયું જે ૧૧થી ૧૩ જાન્યુઆરીના રોજ ભાવનગર ખાતે યોજાવાનું છે. પહેલા લાગ્યું કે ઓર્ગેનિક ફૂડના નામે ઘણું બધું થઇ રહ્યુ છે એવું જ કાંઇક હશે. પણ એવું નથી. આ ફૂડ ફેસ્ટીવલ જરા નોખો છે. એના આયોજકો ખેડૂતો પોતે છે. “મારી વાડી-ખેતરને મારે ઝેર નથી આપવું, તેમ જ મારા ખેતરમાં ઉગેલાં શાક અને ધાનથી પેટ ભરતા માણસોને પણ મારે ઝેર નથી આપવું” – આ તેમનો સ્પષ્ટ ઉદ્દેશ્ય છે. તેમણે તેમનાં કામનો વ્યાપ માત્ર પ્રાકૃતિક ખેતી પૂરતો માર્યાદિત નથી રાખ્યો પણ એની આજુબાજુ એક સિસ્ટમ ઊભી કરી નાગરિકી  નિસ્બતનું સુંદર ઉદાહરણ પૂરું પાડી રહ્યા છે. 

આ જૂથનો ઇતિહાસ ખૂબ રસપ્રદ છે. વાત શરૂ થઇ હતી ૨૦૦૮માં, જ્યારે યુ.એસ. –ભારત વચ્ચે થયેલા અણુ કરાર અંતર્ગત ૬,૦૦૦ મેગાવોટ્સનું એક અણુ વીજમથક બનાવવા માટે ભાવનગર જિલ્લાના મીઠીવીરડી અને આજુબાજુના ગામોની પસંદગી થઇ હતી. વર્ષમાં ત્રણ પાક લઇ શકાય અને લીલીછમ વાડીઓથી શોભતી ફળદ્રુપ જમીન પર અણુ મથક આવે તો સ્વાભાવિક રીતે એ ઉજ્જડ બને. એટલે જમીન બચાવવાના નિસ્બતથી લોક આંદોલનના પાયા નખાયાં. પર્યાવરણ સુરક્ષા સમિતિ નામક સ્વૈચ્છિક સંસ્થાની મદદથી મીઠીવીરડી અને જસપરા ગામના લોકોએ નેશનલ ગ્રીન ટ્રીબ્યુનલમાં આ યોજના વિરુદ્ધ અરજી દાખલ કરી. દસ વર્ષના લોક સંઘર્ષનો ૨૦૧૭માં અંત આવ્યો જ્યારે સરકારે સૂચિત અણુ ઉર્જા યોજના પડતી મુકવાનું જાહેર કર્યું. 

લોક આંદોલનની જીત થઇ, અણુ યોજના ગઈ અને ખેતરો બચી ગયાં. પણ, પછી શું? જમીનને ઝેરી બનાવવા માટે માત્ર અણુ મથક એકલું તો જવાબદાર નથી. રસાયણનાં બેફામ ઉપયોગને કારણે પણ જમીનમાં ઝેર ફેલાઈ રહ્યું છે, જે જમીનની સાથે માણસ અને સમગ્ર જીવ સૃષ્ટિને વિનાશ ભણી દોરી રહ્યું છે. પાછલા ચાર દાયકાથી પર્યાવરણીય કટોકટી ઊભી થઈ છે એ આપણે જોઈ જ રહ્યા છીએ. અણુમથક વિરોધી લોક આંદોલનને કારણે આ સભાનતા લોકોમાં આવી, ધીમે ધીમે ખેડૂતોએ પ્રાકૃતિક ખેતી તરફ વળવાનું શરૂ કર્યું. શરૂઆતમાં રસાયણથી ટેવાયેલી જમીન ઓછી ઊપજ આપતી અને બજારમાં ભાવ પણ ઓછો મળતો કારણ કે લોકોને વિશ્વાસ બેસતો ન હતો. પણ ધીમે ધીમે બજાર વિસ્તરતું ગયું અને યોગ્ય ભાવ પણ મળવા લાગ્યો. મીઠીવીરડી અને એની આજુબાજુનાં ગામોમાં પ્રાકૃતિક ખેતીનો વિચાર ધીમે પણ મક્કમ રીતે ફેલાઈ રહ્યો છે. ૨૦૧૫માં માત્ર બે ગામના પાંચ ખેડૂતો એ પ્રાકૃતિક ખેતી શરૂ કરી હતી. આજે બાર ગામના સિત્તેરથી વધુ ખેડૂતો આ દિશામાં વળ્યા છે. શરૂઆતમાં ભાવનગરના ફૂટપાથ પર બેસીને મહીને પચ્ચીસેક કિલો શાકભાજી વેચતાં ખેડૂતો આજે મહિનાનું સરેરાશ ૭૦૦થી ૧૨૦૦ કિલો શાક ભાવનગર ઉપરાંત અમદાવાદ, વડોદરા અને ગાંધીનગર સુધી વેચે છે. મોટા ભાગનું વેચાણ કોઈ વચેટિયા વિના ગ્રાહકને સીધું વેચાય છે. ખેડૂતને બજાર ભાવ સીધો મળે છે એટલે પ્રાકૃતિક ખેતી કરવું તેમને પોસાય છે. ઉત્તરોત્તર તેમના જીવન ધોરણમાં સુધારો થતો દેખાય છે એટલે પ્રાકૃતિક ખેતી માત્ર મોટા ખેડૂતોનો ઈજારો નથી એ વાતનો સ્વીકાર આ વિસ્તારના લોકોમાં આવ્યો છે. 

‘‘પ્રાકૃતિક ખેતી જૂથ(મીઠીવીરડી વિસ્તાર)”ના ખેડૂતોનું કામ માત્ર શાકભાજી ઉગાડી અને વેચવા પૂરતું મર્યાદિત નથી. તેઓ ઝેર મુકત આહાર, પ્રદૂષણ મુક્ત હવા/પાણી મેળવવાનો જન્મસિદ્ધ અધિકાર પરત મેળવવા માટે જન જાગૃતિનું કામ કરે છે. જેના ભાગ રૂપે સાત વર્ષથી  ‘અમૃત આહાર મહોત્સવ’નું આયોજન થાય છે. સૌને સાત્ત્વિક ફૂડ ઉપલબ્ધ થાય એવા પ્રયાસોના ભાગરૂપે ખેડૂતોને પ્રાકૃતિક ખેતી કરવા માટે જરૂરી નિદર્શન અને તાલીમ આપવાનું તેમ જ લોકોમાં પણ આ બાબતે જાગૃતિ આવે એ હેતુથી મીઠીવીરડી જૂથ અભિયાન ચલાવી રહ્યું છે. 

પર્યાવરણ સંરક્ષણના વિવિધ મુદ્દાઓ ‘પ્રાકૃતિક ખેતી જૂથ’ પોતાના અભિયાન સાથે વણતા ગયા છે. આ વખતે મેળામાં સુએજ ટ્રીટમેન્ટની સમસ્યાના ઉકેલના મુદ્દાને આવરી લેવામાં આવ્યો છે. દેશમાં સુએજ ટ્રીટમેન્ટની સ્થિતિ નિરાશાજનક છે. ભારતમાં પેદા થતા 63% સુએજ ટ્રીટમેન્ટ માટેની કોઈ વ્યવસ્થા જ નથી અને તેથી તેનો ટ્રીટમેન્ટ વિના જ નિકાલ કરવામાં આવે છે. વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીની ફેકલ્ટી ઓફ ટેક્નોલોજી અને એન્જિનિયરિંગનાં પ્રોફેસર ડૉ. ઉપેન્દ્રભાઈ ડી. પટેલે જી.પી.સી.બી.ના સહયોગથી બિનપરંપરાગત વિકેન્દ્રિત મલ્ટી-સ્ટેજ રિએક્ટર વાળી સુએજ ટ્રીટમેન્ટ સિસ્ટમ ઊભી કરી છે, જેના થકી ઘરમાંથી નીકળતા ગંદાં પાણીને ચોખ્ખું કરી ખેતીના ઉપયોગ યોગ્ય બનાવી શકાય છે. આ સિસ્ટમનું મોડેલ આ મેળામાં જનજાગૃતિ માટે મૂકવામાં આવશે. ‘પ્રાકૃતિક ખેતી જૂથ (મીઠીવીરડી વિસ્તાર)’ સાથે સંકળાયેલા ખેડૂતો જંગલો, તળાવો, નદીઓ અને વન્ય પશુપક્ષીઓ સહિત કુદરતી પર્યાવરણનું જતન કરવાની અને તેની સુધારણા કરવાની નાગરિક તરીકેની ફરજ નિભાવી રહ્યા છે. આ જ તો ભારતના બંધારણની ૫૧ ક (જ) કલમ કહે છે. નાગરિકો થકી થતા પ્રયત્નોમાં જ આશાનું કિરણ છે.

સૌજન્ય : નેહાબહેન શાહની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર