આજથી સાતેક દાયકા પહેલાંની આ વાત છે. મુંબઈમાં જુનિયર બી.એ.માં ભણતો એક વિદ્યાર્થી. દોઢેક મહિના સુધી યુનિવર્સિટી ઓફ બોમ્બેની લાયબ્રેરીમાં રોજના પાંચ-છ કલાક બેસીને ભારતીય સંસ્કૃિતની પરંપરા, જુદા જુદા ધર્મો અને સંપ્રદાયો, વગેરે વિષે વાંચે છે, નોંધો કરે છે. કેમ? કારણ, ‘૧૯મી સદી દરમ્યાન પશ્ચિમ ભારતમાં થયેલી ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ’ વિષેની નિબંધ હરીફાઈમાં ભાગ લેવાનું તેના અધ્યાપકે કહ્યું છે. ૧૦૦ ફૂલસ્કેપ પાનાંનો નિબંધ લખી સ્પર્ધામાં મોકલે છે, અને ૨૦૦ રૂપિયાનું ઇનામ મેળવે છે.

બે-પાંચ વર્ષ પહેલાંની વાત છે. એ વિદ્યાર્થી ગાંધીજી અને આપણા પાંચ સાક્ષરો વિષે પુસ્તક લખી રહ્યો છે. સંદર્ભ માટેનાં એક-બે પુસ્તકો અમદાવાદમાં ક્યાંયથી નથી મળતાં. ‘ચાલશે’ એમ નહીં, જવા દો ને માથાકૂટ એમ નહિ. મુંબઈની લાયબ્રેરીઓમાંથી જરૂરી પુસ્તકો શોધીને અને તેની ઝેરોક્સ નકલો મેળવીને જ જંપે છે. અને યુવાન વિવેચકો કે સંશોધકોને પણ ઈર્ષા આવે એવું પુસ્તક આપણને આપે છે. પેલો જુનિયર બી.એ.માં ભણતો વિદ્યાર્થી અને ‘ગાંધીજી અને પાંચ સાક્ષરો’ પુસ્તકનો લેખક, તે બંને એક જ – ધીરુભાઈ ઠાકર.

કોડીનાર જેવું ગામડું, જ્યાં જન્મ થયેલો, ૧૯૧૮ના જૂનની ૨૭મી તારીખે. એટલે વરસ ગણો તો ઉંમર ૯૬ વર્ષ. પણ નારાયણ દેસાઈએ તેમને ‘ચિર યુવા’ તરીકે અને ‘આજીવન સંશોધક’ તરીકે ઓળખાવ્યા છે. ધીરુભાઈ ચિર યુવા રહી શક્યા કારણ તેઓ આજીવન સંશોધક રહ્યા. જે માણસ સતત નવું નવું શોધતો જ રહે તે પોતે જૂનો કઈ રીતે થાય? અને ધીરુભાઈ આજીવન સંશોધક રહી શક્યા કારણ તેઓ રહી શક્યા ચિર યુવા. જે માણસે યુવાની ગુમાવી જ ન હોય તેને નવું નવું શોધવાની ધગશ તો રહે જ ને?

બાળપણનાં વર્ષો ગામડામાં વીત્યાં. શરૂઆતમાં તો ભણવાનું પણ અનિયમિત. પિતાજી સાત ચોપડી ભણેલા. સાહિત્યના સંસ્કાર ક્યાંથી આવ્યા હશે? આજે તવંગરોનાં ઘણાં ઘરમાં પણ જે જોવા નથી મળતાં તે પુસ્તકો એમના ઘરમાં હતાં. વડોદરા રાજ્યની નોકરીમાં ટૂંકો પગાર, પણ પિતાનો વાચનશોખ ટૂંકો નહીં. ભીંતમાં જડેલા કબાટમાં રહેતાં જે પુસ્તકો વાંચેલાં તે દાયકાઓ પછી પણ ધીરુભાઈને યાદ હતાં : કપડાનું પૂંઠું ચડાવેલું શ્રીમદ્દ ભાગવત, નથ્થુરામ શર્માની ટીકાવાળી ગીતા, સસ્તું સાહિત્યનું મહાભારત, ગિરધરકૃત રામાયણ, ગુજરાતી પ્રેસના કાવ્યદોહનના આઠ ભાગ, સરસ્વતીચંદ્રના ત્રણ ભાગ, વગેરે. આ પુસ્તકોને સંભારીને ધીરુભાઈ કહે છે : “આ પુસ્તકોએ અમારા નાનકડા કુટુંબની વાચનરુચિ ઘડીને સતેજ રાખી હતી.”

અને છતાં બીજા અનેક યુવાનોની જેમ સ્વપ્ન તો જોયું હતું ઈજનેર બનવાનું. ગુજરાત કોલેજમાં સાયન્સનું ભણવા દાખલ પણ થયા. પણ પ્રેક્ટિકલ પરીક્ષા દરમ્યાન હાથમાંની ક્રૂસિબલ પડીને તૂટી ગઈ અને ગુજરાતી સાહિત્યના સારા નસીબે ધીરુભાઈ પ્રેક્ટિકલમાં નાપાસ થયા. ૧૯૩૬ના જૂનમાં મુંબઈની સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાં ઇન્ટર આર્ટસમાં દાખલ થયા. પણ તેમની કારકિર્દીને ઘાટ આપ્યો તે તો એલ્ફિન્સ્ટન કોલેજ અને તેના ગુજરાતી વિભાગના વડા ડૉ. કાંતિલાલ બી. વ્યાસે. પછી તો બી.એ. થઈને એ જ કોલેજમાં ધીરુભાઈ અધ્યાપક થયા. પણ પછી વ્યવહારડાહ્યો ગુજરાતી સહેલાઈથી ન લે તેવા નિર્ણયો લીધા. એ વખતે એલ્ફિન્સ્ટન કોલેજ માત્ર મુંબઈની જ નહીં, આખા પશ્ચિમ ભારતની અગ્રણી કોલેજ હતી. પણ તે છોડીને અમદાવાદ આવી ગુજરાત કોલેજમાં જોડાયા. ૧૯૬૦માં ગુજરાતનું અલગ રાજ્ય થતાં ગુજરાત કોલેજ આખા રાજ્યની અગ્રણી કોલેજ બની. લગભગ તે જ વખતે બેંતાલીસ વર્ષની ઉંમરે આ કોલેજ છોડી રેલવે સ્ટેશન પણ ન ધરાવતા મોડાસામાં શરૂ થતી નવી કોલેજના આચાર્ય તરીકે જોડાયા. ૧૮ વર્ષમાં એ કોલેજને એવી વિકસાવી કે ઉમાશંકર જોશી મોડાસાને ‘સાબરકાંઠાનું ઓક્સફર્ડ’ તરીકે ઓળખાવતા.  નિવૃત્તિ પછી ૬૭મે વર્ષે વિશ્વકોશના મુખ્ય સંપાદકની જવાબદારી સ્વીકારી. અંગ્રેજીમાં કહે છે તેમ ‘ધ રેસ્ટ ઇઝ હિસ્ટ્રી.’

ધીરુભાઈનો અંગત પરિચય તો છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં થયો. પણ પાંચેક દાયકા પહેલાં બી.એ. અને એમ.એ.માં અભ્યાસ કરતો હતો ત્યારથી તેમનાં પુસ્તકો દ્વારા પરોક્ષ પરિચય થયો હતો. પણ તેમાંથી એ વખતે હજી નવું પ્રગટ થયેલું ‘અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યની રૂપરેખા’ પુસ્તક તો અમારું વિદ્યાર્થીઓનું બાઈબલ હતું. એ પછી તો તેની બારેક આવૃત્તિઓ થઇ છે, પુનર્મુદ્રણ નહિ. જેમાં વખતોવખત સુધારા, વધારા, ઉમેરા થતા રહ્યા એવી નવી આવૃતિઓ.

આપણી પરંપરામાં એક તપ બાર વર્ષના ગાળાનું ગણાય છે. ધીરુભાઈ આઠ તપની અખંડ શબ્દોપાસના પછી આપણી વચ્ચેથી ખસી ગયા. ધીરુભાઈ જેવા સારસ્વત તપસ્વીને આપણે તે શું અંજલિ આપી શકીએ? તેમના સારસ્વત-તપ નું તેજ થોડું ઘણું પણ આપણી શબ્દ-સાધનાને અજવાળે એવો આપણો પ્રયત્ન એ જ તેમને સાચી અંજલિ હોઈ શકે.

(સૌજન્ય : ‘ટૃિબ્યૂટ’, ‘અક્ષરની અારાધના’, “ગુજરાતમિત્ર”, 03 ફેબ્રુઅારી 2014)

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

Shankar Kistayya, standing extreme left, was an accused in the assassination of Gandhi (Wikimedia commons)

92-year-old Kamalamma is one of the few living witnesses to Gandhi’s murder trial

The young lady was just leaving the magistrate’s office to go home when a breathless attendant caught up with her to inform her that the sahib wanted her to return to his office. She was surprised, and a bit concerned — she had come here to meet Oscar Brown, chief presidency magistrate, Bombay, to get a domicile certificate that would enable her to apply for a job at a higher grade in government. The meeting had gone unexpectedly well. The Scotsman was delighted to hear she was born in Bellary, a town where he had spent several years, and was curious about how the place had changed over time. He had assured her that she would get the certificate. So, was there some unforeseen hitch?

Back in the magistrate’s office, she found that he had a proposal for her. Just after she left his office, he had been asked to find a native Telugu speaker, since Shankar Kistayya, one of the accused in the murder of Mahatma Gandhi, required a court interpreter during the course of the trial. Brown had immediately thought of her as a possibility (educated, fluent in Telugu and English, a government employee), and so asked her if she could go forthwith to Delhi. Kamalamma said she needed to inform her cousin and pack her clothes. The magistrate said he would send a constable ahead to her house, inform her cousins and bring them and her bags to the railway station while she did the necessary paperwork for being seconded to the trial.

The 26-year-old Kamalamma was nothing if not adventurous. Married off after she lost her father at age 13, she stayed on at home tending to her cancer-stricken mother, who encouraged her to complete school. After her mother’s death, she refused to consent to the marriage, and with the help of friends, went to Mysore’s Maharani’s College and studied psychology. In 1942, she had participated in the Quit India Movement, and had been arrested for picketing. Feisty, attractive and with a quick wit, she made an impression on her teachers and college contemporaries.

The trial was being held in one of the army buildings within the premises of the Red Fort. The proceedings were being presided over by Special Judge Atma Charan of the ICS. Kamalamma and many other staff members involved in the trial were accommodated in the same premises. The investigative officer, Deputy Commissioner of Police J.D. Nagarwala, had made proper arrangements for their accommodation and took good care of his assisting staff. The accused were also being held in one of those buildings, which had been designated a prison. This gave Kamalamma an opportunity to meet and talk with the accused outside the courtroom as well.

The prosecution was led by C.K. Daphtary, advocate-general of Bombay, assisted by lawyers Petigara and others, including a young J.C. Shah, whom Kamalamma was later to encounter when she worked for the solicitors firm Kanga & Co. A battery of lawyers from all parts of the country had been pressed into service in the defence of Savarkar, of whom she particularly recalls Bhopatkar, Mehta and a plump lawyer called Banerji. (When I asked her why the prosecution, the investigative team and others like her had been sent for from Bombay, she felt that this was because Sardar Patel did not have enough confidence in the police in Delhi — after all, they had not followed up on the earlier abortive attempt by the conspirators and had failed to prevent the assassination of his beloved leader — and also that the conspiracy had been hatched in the Bombay Presidency.)

Kamalamma is perhaps one of the few living witnesses to the trial, and one of the few women who had been part of the proceedings. Her outgoing nature enabled her to befriend some of the accused. She recalls with a chuckle how Digambar Badge demonstrated to her how he could smuggle a small pistol in his beard, or speak perfectly with a few coins under his tongue. Nathuram Godse she remembers as being very quiet. He had volunteered to commit the crime instead of his brother, since the latter was married. Gopal Godse and Narayan Apte had an intense hatred for Gandhi’s philosophy. Vishnu Karkare was open, friendly and chatty, and would often remark to her and others seated near her, during the course of the witnesses’ testimonies, whether what they said was true or not, even when it was sometimes inimical to their defence. Shankar Kistayya, for whom she was translating, knew little about the conspiracy and was merely Badge’s servant. He had perhaps felt that he should have a court-appointed interpreter out of a sense of importance and self-preservation. She didn’t think highly of Madan Lal Pahwa, saying that he seemed flattered by the public attention.

The abiding impression she had over the six or so months during which she was part of the trial in Delhi was that the conspirators and their supporters were extraordinarily keen to get Savarkar exonerated. She feels that Patel had good reason to suspect the involvement of a fanatical wing of the Mahasabha and that while Savarkar may not have been involved in the details of planning the assassination, the conspirators had certainly been inspired, if not instigated, by him.

courtesy : "The Indian Express", January 30, 2014 

તાજેતરમાં ઓક્સફામ દ્વારા પ્રગટ કરાયેલો એક અહેવાલ વાંચવામાં આવ્યો, જેમાં દર્શાવાયું છે કે આ દુનિયાના ૮૫ ધનિકો પાસે બાકીના બધા નિર્ધનો પાસેની મૂડી એકઠી કરીએ તેટલું ધન જમા થયેલું છે.

આ અહેવાલમાં આપેલ ગુણદર્શક આંક ફેરવતા કેટલીક હકીકત તારવી શકાઈ જેનો સાર આ પ્રમાણે છે: અઢળક સંપત્તિનો સ્રોત છે ખાણ ઉદ્યોગ, એપલ કમ્પ્યુટર, ગુગલ, ફેઈસબુક, ડીઝની, ખનીજ તેલ, ગેસ, ખાંડ ઉત્પાદન અને વેંચાણ, કમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર, બેંકમાં ધીરધારનો ધંધો સંભાળનારા, સમાચાર પત્રો, ટેલીકોમ, સ્ટીલ ઉદ્યોગ અને સુપર માર્કેટ જેવા અનેકાનેક વેપાર-ઉદ્યોગ.

આવા ધનિકોની ઉંમર ચાલીસથી માંડીને એકાણું વર્ષની છે તેવું પણ આલેખાયેલું છે જેથી મને પણ આ સાહસ ક્ષેત્રમાં પાકી ઉંમરે ઝંપલાવવાનું બળ મળે છે. વળી સંપત્તિની માલિકી કોઈ અમુક દેશના નાગરિકોનો જ ઈજારો તો નથીને એ જોવા મહેનત કરી તો જણાયું કે ના હોં, યુરોપ, અમેરિકા, કેનેડા, સાયપ્રસ, ચીન, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા, ફિલીપાઈન્સ, ચીલી, ઓસ્ટ્રેલિયા અરે નાઇજીરિયા અને ભારત જેવા દેશોના ધનિકો પણ કુબેરોની ટોળકીમાં સામેલ છે. એ જાણીને જરા સારું લાગ્યું, ખોટું નહીં બોલું, ભાઈ. આપણને કોઈ બાબતમાં પાછળ રહી જવું ન પોસાય. અને ઉપર જણાવેલા જે તે દેશોમાં માનવ અધિકાર ભંગની હરીફાઈ થાય છે તેમાં ભારત મોખરે છે એ સહુ જાણે છે. 

એક પછી એક કરોડપતિઓનાં ઠામઠેકાણાં અને એમની કોથળીના વજનની ભાળ  મળતી ગઈ તેમ તેમ મારા હરખનો પાર ન રહ્યો. પણ સાચું કહું, જયારે લક્ષ્મી મિત્તલ પાસે $૧૬.૫ બીલિયન હોવાનું જાણ્યું ત્યારે થયું બસ આટલા જ? એમણે બાકીના ક્યાં વાપરી નાખ્યા હશે? આમાં દુનિયા આગળ ભારતની આબરૂ ક્યાં રહે? ત્યાં વળી મુકેશ અંબાણીની તિજોરીમાં $૨૧.૫ બીલિયન બોલતા જોઈને થયું હવે બરાબર. જો કે તો ય જેની પાસે $૬૫ કે $૮૭ બીલિયન ડોલર છે તેની પાસે ભરતના આ સપૂતોની મિલકત કોઈ હિસાબમાં નહીં. હશે, ધીમે ધીમે ભારત પણ પહેલા ત્રણ અબજોપતિઓ પેદા કરતું થશે, જરા વડાપ્રધાન પદ પર ગુજરાતને સ્વર્ણિમ બનાવનાર જાદુગરને બિરાજવા દો, પછી જુઓ મજા.

ભલા, મારા જેવા અણસમજુને વિચાર એવો આવે કે ખેતી, મકાન બાંધકામ, કાપડ ઉદ્યોગ, શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય વગેરે જેવા જીવન જરૂરિયાતના કામ-ધંધા કરનારામાંથી કેમ કરોડો કે અબજોપતિ નહીં નીપજતા હોય? સુપર માર્કેટ્સ, કમ્પ્યુટરને લગતા ધંધાઓ, બિયર ઉત્પાદન-વેંચાણ, ખનીજ તેલ અને સ્ટીલ (કે જે મુખ્યત્વે વાહનો, શસ્ત્રો અને ભારે ઓજારો બનાવવામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે) તે શું માનવ જીવનની જરૂરિયાતો છે? તો એનું વળતર આટલું રૂપાળું કેમ મળે? અને તે પણ માત્ર મુઠ્ઠીભર લોકોને જ તેનો લાભ મળે? ઉપર ગણાવ્યા છે એ તમામ ઉત્પાદન અને વેપારના ક્ષેત્રમાં કેટલા લાખ લોકો કામ કરતા હશે? એમને શું વળતર મળતું હશે? ખાંડ બનાવનાર ફેકટરીના કારીગરને ચામાં ખાંડ નાખવી નહીં પોસાતી હોય પણ તેનો માલિક પોતાની ચામાં સોનાના વરખ વાળી ચા પીતો હશે.

લિયો ટોલ્સટોય ખૂબ વૈભવી જીવન જીવતો હતો. એને અહેસાસ થયો કે જ્યાં કોઈ મુઠ્ઠીભર માણસો પોતે મહેનત ન કરીને બીજા પાસે વેઠ કરાવી શકે ત્યાં ગુલામી આવે છે અને મેહનતકશ માનવીનું ગૌરવ થવાને બદલે એદી માણસોના અખૂટ ભંડારની વાહ વાહ બોલાય છે. તેણે મજૂરી કરતા ભૂખ્યા કંગાળ લોકો અને વૈભવમાં રાચતા લોકો વચ્ચેના જીવનમાં વિરોધાભાસ સામે આંગળી ચીંધી. આપણા પેલા ૮૫ ધનિકોને આ હકીકત દેખાતી હશે? ટોલ્સટોયએ કહ્યું કે માનવ જાત માટે મજૂરી કરવી એ જીવન નભાવવા માટેનો એક સર્વ સામાન્ય બોજ છે પણ કેટલાક પ્રમાદી લોકોએ પોતાનો મહેનત કરવાની ફરજનો બોજો બીજા પર નાખીને માનવ જાત પર બહુ મોટો શાપ વહોર્યો છે.  ટોલ્સટોયને જે ઘડીએ આ વરવી વાસ્તવિકતાનું ભાન થયું તે જ ઘડીએ સાપ કાંચળી ઉતારે તેમ પોતાની સર્વ સુખ સુવિધાઓ ત્યાગીને એક અકિંચન ખેડુનું જીવન જીવતો થયો.

દુનિયાના ધનિકોની યાદીમાં શામેલ સહુ અબજોપતિ-કરોડપતિઓને માત્ર એક અને એક જ વર્ષ માટે તેમના ઉદ્યોગ કે વેપાર ક્ષેત્રમાં કામ કરતા કામદાર કે નોકરિયાત વર્ગના ઘરમાં એમને મળતા પગારની મર્યાદામાં રહેવાની ફરજ પાડીએ તો કદાચ એમની આંખ ઉઘડે અને પોતાને થતા અમર્યાદ નફાની સમાન વહેંચણી માટે પ્રેરણા મળે. ત્યાં સુધી માત્ર Haves and Have nots જેવા વર્ગ ભેદમાં માનવ જાત સબડયા કરશે. સરકારો ધનિકો પાસેથી વધુ કરવેરા ઉઘરાવવાના વચનો આપશે, કર્મશીલો આ કરુણ પરિસ્થિતિ માટે ઊહાપોહ કરીને પોતાના ઉદાર વલણનું પ્રદર્શન કરશે અને એ ઘંટીના બે પડ વચ્ચે ૮૫ ધનિકોના સામે છલડે બેઠેલા નિર્ધનો પોતાના મોઢામાં ક્યારે ઉચ્છિષ્ટ અન્ન પડશે તેની રાહ જોતાં જોતાં મજૂરી કર્યા કરશે.

e.mail : 71abuch@gmail.com