એક પણ રસ્તો સીધો નથી
સરળ નથી ખરડાયા વિના
ક્યાંય પણ પહોંચવું.
ઇચ્છા કરો એ બધું જ
તરત જ મૂકાઈ જાય છે
પહોંચની બહાર
ભસતાં શ્વાનનાં મુખ
મોતીઓથી ભરી દેવાય છે
એકલવ્યોને અપાય છે
વધારાના અંગૂઠા
આ જ તો છે એ રમત
જેમાં
સહુ કોઈ ફસાય છે
અને
તરફડ્યા કરે છે
મત્સ્ય વિનાના જળની જેમ
આ કૌરવ-પાંડવના સમયમાં.

− પ્રવીણ પંડ્યા

આજે (20 જૂન 2014) બાણુંમો જન્મદિવસ ઉજવી રહેલા લોકોત્તર વાચનપ્રસારક મહેન્દ્ર મેઘાણી એક નવું પુસ્તક ‘દર્શક સાથે વિચારયાત્રા’ તૈયાર કરી રહ્યા છે. દર્શકની જન્મશતાબ્દીએ તેમનાં ચૂંટેલાં ચિંતનાત્મક લખાણોનાં સો પાનાંના પુસ્તક માટેનું છેલ્લું પ્રૂફ મહેન્દ્રભાઈ વાંચી રહ્યા છે. હંમેશની જેમ તેની લાખ નકલો છપાવીને ઘરે ઘરે પહોંચાડવાનો ઉમંગ છે. હાથ પર બીજું કામ છે તે ગયા છ મહિના દરમિયાન પ્રકાશિત થતી રહેલી ‘મિલાપની વાચનયાત્રા’ શ્રેણીનાં તેરમાથી સોળમા ક્રમનાં પુસ્તકો તૈયાર કરવાનું.

મહેન્દ્રભાઈ બંને કામ માટેની કાચી સામગ્રી દીકરીને ત્યાં પહેલી એપ્રિલે અમેરિકા ગયા ત્યારે લઈને ગયા હતા. અત્યારે મનરોના ઘરે પરોઢે પાંચ વાગ્યે ઊઠીને દિવસના છ-આઠ કલાક કામ કરે છે. બાકીના સમયમાં આંખોને વધુ કામ માટેનો આરામ આપવાનું, વાંચવાનું, થોડું ચાલવાનું. શક્ય હોય ત્યારે અમેરિકા જેના માટે જાણીતું છે તે જાહેર ગ્રંથાલયો કે પુસ્તકભંડારોમાં મ્હાલવાનું !

ગુજરાતીમાં બધાને જ ઉત્તમ, આનંદદાયી, સંસ્કારક્ષમ અને વૈવિધ્યપૂર્ણ વાચન બહુ ઓછા દરે મળતું રહે તે માટે મહેન્દ્રભાઈએ ભાવનગરના લોકમિલાપ પ્રકાશન થકી સતત પુસ્તકો બહાર પાડ્યાં. ’પુણ્યનો વેપાર’ કરવા માટે આ ધંધામાં પડ્યા હતા, એટલે નહીં નફો, નહીં નુકસાન જેવી આર્થિક ગોઠવણ ‘પૂરતાં શાકરોટલા મળે’ એવી કુનેહથી કરી હતી. બીજા પ્રજાસત્તાક દિવસથી પચાસ વર્ષ દરમિયાન આપણો સાહિત્ય વારસો, મેઘાણી સાહિત્ય, ચંદનનાં ઝાડ, કાવ્યકોડિયાં અને ખિસ્સાપોથીઓ જેવી યોજનાઓ થકી દરેક પ્રકારનું સરસ ગુજરાતી સાહિત્ય ઘરેઘરે પહોંચ્યું. તમામ પ્રકાશનોમાં એવું જ સાહિત્ય હોય કે જેના વિષયો અને નિરુપણમાં અદનો માનવી કેન્દ્રમાં હોય.

નવી સદીથી ‘અરધી સદીની વાચનયાત્રા’ તેમ જ રોજેરોજની અને કેટલાક લેખકો સાથેની વાચનયાત્રા જેવી પુસ્તકમાળાઓથી મહેન્દ્રભાઈ નવી પેઢીમાં પણ ઠીક જાણીતા થયા. ઓછા જાણીતા મહેન્દ્ર મેઘાણી એટલે ગરીબો માટે દિલ કપાતું હોવાથી વર્ષો લગી ચપ્પલ નહીં પહેરનારા પ્રકાશક. થેલીમાં જુદી જુદી સાઇઝનાં ચપ્પલ ભરીને અડવાણે પગે મજૂરી કરતી બહેનોને એ પહેરાવતા. સાયકલ અને એસ.ટી. બસ સિવાય કોઈ વાહનનો ઉપયોગ ન કરતા. આજે પણ અમદાવાદ હોય ત્યારે બગીચામાં ચાલતાં ચાલતાં ઉપાડાય એટલો કચરો ઉપાડે છે.

વર્ષો સુધી દરરોજ ઘરની ઘંટીએ જુદાં જુદાં અનાજ દળીને ખુદના શરીરની અને પરિવારના મહિલા વર્ગની સંભાળ લેનારા, તેમનાં સંતાનોનાં મમ્મી. ઘઉંનો જાતે દળેલો લોટ ભાવનગરના ખાદીઉદ્યોગના બેકરીવાળાને આપી એનાં બિસ્કિટ બનાવડાવવાની ગુજરાતમાં પહેલ કરનારા મહેન્દ્રભાઈ. બહેનોનાં સમય-શક્તિ રોટલા વણવામાં જતાં હોવાથી તેમનો વિકાસ રુંધાય છે એવી સમજથી પુરુષોએ દળેલાં ઘઉંના લોટની સારી જાતની બ્રેડ બેકરીમાં બનાવડાવીને ખાવી જોઈએ એવું ય તે માનતા.

ભાવનગરમાં પુસ્તકની લારી લઈને બજારમાં ઊભા રહેતા. દેશવિદેશમાં પુસ્તકમેળા કરતા. આંતરરાષ્ટ્રીય બાળક વર્ષ નિમિત્તે પુસ્તકપ્રદર્શન માટે અમેરિકા અને યુરોપ જવાનું હતું. વિમાનની ટિકિટ પોષાય એવી ન હતી. એટલે લોકમિલાપે એર ઇન્ડિયાને સૂચન કર્યું કે તમે અમારી પાસેથી બાળકોનાં પુસ્તકો ખરીદો, તમારી દુનિયાભરની ઑફિસો તેમ જ મુસાફરોને આપો, અમને એ પુસ્તકો માટે પૈસા નહીં પણ એટલી કિંમતની ટિકિટ આપો. મહેન્દ્રભાઈની પુસ્તક-પસંદગી, શાખ, રજૂઆત અને સાચકલાઈના કીમિયાથી આ સૂચન અમલમાં મૂકાયું !

નાગરિક મહેન્દ્રભાઈ સ્વાતંત્ર્ય-સમતા-બંધુતા અને માનવ અધિકારના પ્રખર પુરસ્કર્તા છે. પિતા ઝવેરચંદ મેઘાણીની રચનાઓના ઉપયોગની રૉયલ્ટી માટે લેખકના ગૌરવના મુદ્દે આકાશવાણી સામે લડ્યા હતા. ઉત્તમ સંકલન સામયિક ‘મિલાપ’ (1950-78)ના પ્રકાશક-સંપાદક તરીકે કટોકટીમાં શાસનની સેન્સરશીપ સામે લડ્યા હતા. ઓરિસ્સાના ખ્રિસ્તી ધર્મગુરુ ગ્રેહામ સ્ટેઇન્સ અને તેના બે કિશોર દીકરાને હિંદુ ધર્મઝનૂનીઓએ 1999ના જાન્યુઆરીમાં બાળી નાખ્યા. તેનાં પત્ની ગ્લૅડિસ સ્ટેઇન્સ પ્રત્યે સંવેદન વ્યક્ત કરવા મહેન્દ્રભાઈએ તેને પુસ્તકો મોકલ્યાં.

‘બુક અને બૅલેટ’થી ક્રાંતિ લાવવાનું સપનું જોનારા મહેન્દ્રભાઈએ ગુજરાત વિધાનસભાની ગઈ ચૂંટણી વખતે ‘સૌને માટે રાજકારણનું સામાન્ય જ્ઞાન’ એવી સોળ પાનાંની ખિસ્સાપોથી ‘લોકશાહીના ચાહકો તરફથી લોકહિતાર્થે વિનામૂલ્યે’ બહાર પાડી હતી. હમણાંની ચૂંટણીમાં પણ તેમણે ભાવિ સંસદસભ્યો સંસદમાં ગેરવર્તણૂક ન કરે તેવી લેખિત બાંહેધરી મતદારોએ ઉમેદવારો પાસેથી લેવી જોઈએ તે માટેની ઝુંબેશ ચલાવવાની કોશિશ કરી હતી.

ઇશાવાસ્ય ઉપનિષદનો બીજો જ શ્લોક કહે છે કે કામ કરતાં કરતાં સો વર્ષ જીવો. એ ઈશવચન આજે જાણે મહેન્દ્રભાઈ માટે છે.

સૌજન્ય : (http://epaper.navgujaratsamay.com/details/638-5089-1.html)

– નાગરિક, સરકાર અને અદાલત

– જૂન ૧૯૭૫, જૂન ૨૦૧૪ & કોઈ કોઈ વાર લાગે છે તો એવું કે કટોકટી ઘર ભાળી ગઈ તે ભાળી ગઈ …

હમણાં સન્માન્ય નાણાવટી-મહેતા કમિશને (એટલે કે એના સન્માન્ય વકીલે) ગુજરાત હાઈકોર્ટની દેવડીએથી વાજતેગાજતે પીછેકૂચ કરી, ત્યારે સહસા જૂના દિવસો યાદ આવી ગયા. જૂના પણ અને જૂનના પણ. ચારેક દાયકા પર, જૂન ૧૯૭૫માં, દેશે ઇંદિરાઈ કટોકટીનો આઘાતઆંચકો અનુભવ્યો હતો. મૂળભૂત અધિકારો ત્યારે મૂર્છિત હતા, અને એ અર્થમાં કાયદાનું શાસન લગભગ ગયા જેવું હતું. તે વખતે મેઈન્ટેનન્સ ઓફ ઇન્ડિયા સિકયુરિટી એક્ટ – એમ.આઈ.એસ.એ., મિસા -નું ચલણ હતું.

એમાં તમને કારણ આપ્યા વિના પકડી શકાતા. અલબત્ત, પકડનાર ઓથોરિટીને ખુદ ચોક્કસ કારણ સબબ પતીજ પડેલી હોવી જોઈએ એવી રસમ કલમ એની સાથે જોડેલી હતી. પણ કટોકટી પછી રચાયેલ શાહ તપાસ પંચનાં તારણો વાંચીએ ત્યારે સમજાય છે કે તંત્રે તો રાજકીય સત્તાના કહ્યે ખેલ પાડ્યો હતો અને પકડવા માટે કોઈ વાજબી કારણ છે કે કેમ તેનો ખાસા બધા કિસ્સાઓમાં આ ઓથોરિટી કને કોઈ ખુલાસો જ નહોતો. બહુ બહુ તો, તમે એમ કહી શકો કે તંત્રે ઉપલા માળ વાપર્યા વગર (અગર તો ભાડે આપીને) કામ લીધું હતું.

આ ઉપલો માળવાળો પ્રયોગ વખતે અવિવેકી લાગે તો મારે વેળાસર અને વિવેકસર કહેવું જોઈએ કે અંગ્રેજીમાં જેને ‘મિસએપિ્લકેશન/ નૉન એપિ્લકેશન ઓફ માઇન્ડ’ કહે છે તેવી એ દાસ્તાં હતી.

વાતની શરૂઆત જો કે આપણે સન્માન્ય નાણાવટી પંચના વિદ્વાન વકીલબાબુથી કરી હતી. સસ્પેન્ડેડ પોલીસ અધિકારી સંજીવ ભટ્ટે પોતાના કેસ સબબ ૨૦૦૨ના કેટલાક ઈન્ટેલજિન્સ ડૉકયુમેન્ટ્સ જોવા દેવાની માગણી કરી હતી.

આ દસ્તાવેજી સામગ્રી ગુજરાત સરકારે પંચને સોંપેલી હતી, અને તે જોવા દેવી એવો હાઈકોર્ટનો આદેશ હતો. સંજીવ ભટ્ટ આદેશ આશ્વારૂઢ થઈ પંચમાંડવે પહોંચ્યા તો ખરા, પણ લીલે તોરણે પાછા ફર્યા, કેમ કે એમને કહેવામાં આવ્યું કે અમે (પંચ) હાઈકોર્ટ સમક્ષ આ આદેશ બાબત સમીક્ષા અરજી કરી રહ્યા છીએ. બુધવારે રાજ્યના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ ભાસ્કર ભટ્ટાચાર્ય ખુદ સહિતની ખંડપીઠ સમક્ષ સમીક્ષા અરજી નીકળવા વખતે જો કે જુદો જ ઘાટ ઊપસી રહ્યો હતો.

વકીલબાબુએ પરમ આદરપૂર્વક પીછેકૂચ કરી કે આવા મુદ્દે ઓક્ટોબર ૨૦૧૩ના આદેશની અમને કોઈ જાણ જ નહોતી. ભલાભાઈ, હાઈકોર્ટ રાજ્ય સરકારને આદેશ આપી ચૂકી હતી કે આ દસ્તાવેજો ગુપ્ત અને વર્ગીકૃત (સીક્રેટ એન્ડ કલાસફિાઈડ) છે એવી કોઈ ટેકનિકલ ટઈડપઈડમાં પડ્યા વિના તમે બતાવવા બંધાયેલ છો. પંચ, જેનું કામ સત્યને પ્રકાશમાં આણવાનું છે એને તો ઊલટાનું આ તરત પકડાવું જોઈતું હતું, પણ –

શુક્રવારનાં છાપાંમાં ટૂંકા ટૂંકા હેવાલોમાંથી આ પ્રશ્ને બધાં બિંદુઓ જોડવાનો મનોવ્યાયામ કરી રહ્યો હતો. ત્યારે સમાંતરપણ અક્ષરધામ ચુકાદાની ચહલપહલ પણ ચિત્તમાં ચાલી રહી હતી. એટલે સંજીવ હવે માંડવે બેઠો છે એટલો એક બોલ નાણાવટી જોગ રમતો મૂકીને અક્ષરધામ ચુકાદાની પણ થોડી વાત કરવા ઇચ્છું છું.  આ ચુકાદો ગયે મહિને આવ્યો હતો પણ ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી દેશના પ્રધાનમંત્રી બનવા જઈ રહ્યા હતા એના જશનશોરમાં આ ચુકાદો કોઈ કોઈ ઠેકાણે નોંધ લેવાયા છતાં લગભગ વણ ગાયો, વણચર્ચાયો રહી ગયો છે.

ગોધરા – અનુ ગોધરા ગુજરાતમાં જે બધું બન્યું એની સત્તાવાર તપાસ ‘ફૅકટફાઈન્ડિંગ’ કરતાં વધુ તો ‘ફિકશન’ છે એ તરજ ઉપર સાધિકાર પુસ્તક લખનાર મનોજ મિટ્ટાએ અલબત્ત આ કર્ણબધિર શોર વચાળે અક્ષરધામ ચુકાદાની સળેસળ નોંધ લીધી હતી એટલી એક દિલખુલાસ આસાએશને અવશ્ય અવકાશ છે. વાચકને યાદ આપીએ કે સારે અવસરે કેદીઓને છોડી મૂકવામાં આવે છે તેવું આ કિસ્સામાં અક્ષરધામના આરોપીઓ વિશે બન્યું હતું.

આ નજરે કોઈ કેસ ટકતો નહોતો કેમ કે રાજ્ય સરકારે ‘મગજનો જરાયે ઉપયોગ કર્યો ન હતો.’ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૨ની ઘટના પછી આખું એક વરસ એમ જ વહી ગયા બાદ, કારકિર્દીની ટોચે જેલમાં જ નિવૃત્તિ વહોરવાનો વિક્રમ ધરાવતા ડાહ્યાજી વણઝારાની મૌખિક સૂચનાના જાદુથી ટપોટપ શકમંદો પકડાઈ ગયા હતા અને એમના પર જે ઘડિયા મુકદમો ચાલ્યો એમાં ખુદ વણઝારાને જે સાક્ષી તરીકે  કેમ રજૂ ન કરાયા તેવો પ્રશ્ન સર્વોચ્ચ અદાલતે પોતાનાં નિરીક્ષણોમાં પૂછયો છે. લાશના ખિસ્સામાંથી (બંદૂકની ગોળીથી પડેલાં કાણાં અને લોહી છાંટા છતાં) અક્ષરશ: અસ્ત્રીબંધ કાગળો નીકળ્યા.  

એ પણ આ જાદુખેલનો એક ટપ્પો હતો. ‘કાલ્પનિક કથાવાર્તામાં પણ અક્કલ તો હોવી જ જોઈએ’ એમ કહેવા સાથે સર્વોચ્ચ અદાલતે જણાવ્યું છે કે પોલીસે ઉપજાવેલી કાલ્પનિક કથાને સ્વીકારવી એટલે અક્કલનું દેવાળું ફૂંકવું. દેખીતી રીતે જે રાજ્ય સરકારે આખો કેસ મગજનો ઉપયોગ કર્યા વગર ઊભો કર્યો હતો. અદાલત તો એની મર્યાદામાં ‘નૉનએપિ્લકેશન ઓફ માઈન્ડ’ની વાત કરે, પણ નિસબત ધરાવતો નાગરિક બચાડો એમાં મિસએપિ્લકેશન’ પણ ભાળે તો એનો શો વાંક.

લાગે છે, કટોકટી ઘર ભાળી ગઈ તે ભાળી ગઈ ! આશા રાખું લાગતાવળગતાને ત્યારનો નાગરિક પરચો પણ યાદ રહે.

સૌજન્ય : “દિવ્ય ભાસ્કર”, Jun 21, 2014