રોઝી, બાર વાગવા આવ્યા. હવે ઘરમાં આવવું છે ? ભૂખ-તરસ કંઈ યાદ આવે છે કે, તારાં છોકરાંઓ પાસે જ બેસી રહેવું છે ?’

‘બસ, હમણાં આવી. આ જોને, એંજલાને કેટલી તરસ લાગી છે ! આપણું બાળક તરસ્યું હોય તો એને પાણી તો આપવું જોઈએ ને !’

સ્મિથ દંપતીના પાડોશીઓને પીટર હયાત હતો ત્યાં સુધી લગભગ રોજ આવા સંવાદો સાંભળવા મળતા. હા, એમાં એંજલા પછી એંથની અને જૉયનાં નામ પણ આવતાં. અજાણ્યા હોય તેને ખ્યાલ ન આવે પણ આ જૂના પાડોશીઓને ખબર હતી કે, રોઝીએ પોતાના આંગણામાં રોપેલી નાળિયેરીઓને પોતાનાં ત્રણ સંતાનોનાં નામ આપ્યાં હતાં. માત્ર નામ આપ્યાં હતાં એટલું જ નહીં પણ દૂર દેશાવરમાં વસેલાં દીકરા-દીકરીઓ આ નાળિયેરીના માધ્યમથી વાતો પણ કરતી રહેતી. ગોવાના સમુદ્રતટની આબોહવામાં નાળિયેરીઓ મજાની ફૂલીફાલી હતી.

‘એંજલા, તું તારા સંસારમાં સુખી છે એથી મને કેટલો સંતોષ થાય છે, જાણે છે ? વળી તું પ્રેગનન્ટ છે એ ખબર મળતાં તો હું ને તારા ડેડી હરખઘેલાં થઈ ગયાં છીએ.’

‘એંથની, હવે ગોવા આવવાનું આટલું ઓછું કેમ કરી નાખ્યું છે ? કંઈ નહીં તો બે વર્ષે એક વાર તો તારા પરિવારને લઈને આવતો જા, દીકરા !’ ‘જૉય, હવે તું નથી, તારા ડેડી નથી. તમે કોઈ ન હો તો આ ઘરડી મા કોને આધારે જીવે ?’

પીટરના ગયા પછી રોઝી મોટે ભાગે આ ત્રણ નાળિયેરીઓ સાથે જ સમય વિતાવતી. સૌથી મોટી એંજલા શાળામાં ભણતી ત્યારે એક દિવસ શાળામાંથી આવી ત્યારે નાળિયેરીનો રોપો લેતી આવેલી. ખુશ થતાં એણે કહેલું, ‘માઈ, આ રોપો આપણા વાડામાં રોપીશું ?’

રોઝીએ ત્યારે પીટરને કહ્યું હતું,

‘દીકરી તો પરણીને સાસરે જતી રહેશે. એના ગયા પછી આ ઝાડ આપણને એની સાથે જોડેલાં રાખશે. ચાલ, આપણે એના હાથે જ નાળિયેરી રોપાવીએ.’

એણે રોપેલી નાળિયેરી પર ફળ આવે એ પહેલાં એંજલા લગ્ન કરીને લંડન જતી રહેલી. ત્યાર પછી રોઝીના લાડકવાયા એંથનીને કુવેતમાં સારા પગારની નોકરી મળતાં એને પણ નજરથી દૂર કરવાનો વારો આવ્યો. એ સમજુ અને સંવેદનશીલ હોવાથી રોઝીને આ દીકરા માટે અનહદ પ્રેમ હતો. એની કુવેત જવાની તૈયારી ચાલી રહી હતી ત્યારે એક દિવસ રોઝીએ કહ્યું,

‘બેટા, હું ઇચ્છું છું કે જતાં પહેલાં તું એંજલાવાળી નાળિયેરીની બાજુમાં તારે હાથે એક નાળિયેરી રોપતો જાય. રોજ સવારે તારા માથે હાથ ફેરવીને તને ઉઠાડું છું. તારા ગયા પછી એ સુખ તો નહીં મળે પણ તારી રોપેલી નાળિયેરી પર હાથ ફેરવીને … ‘રોઝી વાક્ય પૂરું નહોતી કરી શકી.’ ‘રડ નહીં માઈ, રડ નહીં.’ કહેતાં એંથનીએ એને બાથમાં લઈ લીધી હતી.

એંજલાની બાજુમાં એંથનીને રોપાયાને કંઈ ઝાઝો સમય નહોતો થયો. હવે તો માત્ર જૉયને કારણે ઘરમાં વસતી લાગતી. પીટર અને રોઝી બંને વૃદ્ધ થતાં જતાં હતાં એટલે બેઉને એમ હતું કે, જૉય એમનું ઘડપણ પાળશે. પણ એક દિવસ જૉય પર મેલ આવ્યો કે, એને હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં એડમીશન મળી ગયું છે.

એંજલા અને એંથનીની પડખે જૉય પણ રોપાઈ તો ગયો, પણ એના વિદેશગમન પછી રોઝીની પડખે પીટર લાંબો સમય ન રહ્યો. આટલાં વર્ષો રોઝીને પ્રેમભર્યો સથવારો આપતો રહેલો પીટર અચાનક સદાને માટે ચાલ્યો ગયો. હર્યું-ભર્યું ઘર સાવ ભેંકાર થઈ ગયું. ઘરમાંથી અને જીવવામાંથી રોઝીનો રસ ઊડી ગયો. માત્ર એક જ રસ ટકી રહ્યો હતો – ત્રણે સંતાનોને પાણી પાવાનો અને એમની સાથે રોજેરોજની વાતો કરવાનો. ઝાડ પર સુંદર અક્ષરે એણે ત્રણેનાં નામ કોતર્યાં હતાં. એ નામો પર હાથ ફેરવતી વખતે એની આંગળીઓનાં ટેરવાંમાંથી વ્હાલ નીતરવા લાગતું.

છેલ્લા બે-ત્રણ દિવસથી રોઝી બહુ બેચેન હતી. રજિસ્ટર એ.ડી.થી એને એક પત્ર મળ્યો હતો. બાજુવાળા એડવર્ડને બતાવ્યો ત્યારે એણે કહ્યું, ‘ભૂમિ-અધિગ્રહણ ધારા હેઠળ આપણા રસ્તા પર આવેલા દરેક ઘરની આગળની બાજુની જમીન કપાતમાં જવાની છે. સાંભળ્યું છે કે, રસ્તા પહોળા કરવાના છે.’

‘એમ સરકાર આપણી જમીન કેવી રીતે લઈ શકે ?’ રોઝીએ વ્યગ્રતાથી પૂછ્‌યું. ‘એમાં આપણું કંઈ ચાલે નહીં. અમારી તો વીસ વીસ નાળિયેરી કપાઈ જવાની. તમારે તો સારું છે કે ત્રણ જ છે.’

‘હેં ? નાળિયેરી કપાવાની ? મારા જીવતા એ કોઈ કાળે નહીં થવા દઉં.’ પથારીમાં પડ્યા પડ્યા ખુલ્લી આંખોમાંથી વહેતાં આંસુ એનું ઓશીકું પલાળી રહ્યાં હતાં. એ જીસસને કાલાવાલા કરી રહી હતી,

‘મને મારાં સંતાનોથી દૂર ન કરશો. પ્લી…ઝ… મારું ઘર-બાર બધું જાય તો વાંધો નહીં પણ મારાં ઝાડવાંને બચાવી લેજો.’

પણ જીસસે એનું સાંભળ્યું હોય એવું લાગ્યું નહીં. બીજે દિવસે સવારના પહોરમાં એક જીપમાં અધિકારી અને મજૂરો આવી પહોંચ્યા. મજૂરોના હાથમાં કુહાડી જોઈ રોઝી પગથી માથા સુધી ધ્રૂજી ઊઠી. દોડતી જઈને એંજલાને વળગીને ઊભી રહી ગઈ. ‘નહીં કાપવા દઉં. આ ઝાડ નથી, આ તો મારાં બાળકો છે. એક માની સામે એનાં બાળકોની હત્યા તમે કેવી રીતે કરી શકો ?’

મુખ્ય અધિકારીએ ઈશારો કર્યો એટલે મજૂરો ઝાડને વળગેલી રોઝીને ખેંચવા લાગ્યા. રોઝી તસુભાર ખસવા તૈયાર નહોતી. ઝપાઝપીમાં એક મજૂરના હાથની કુહાડી રોઝીના માથામાં વાગી. એ તમ્મર ખાઈને પડી. એડવર્ડ દોડતો આવ્યો. એને જોઈને રોઝીના મોં પર સ્મિત ફરક્યું. એણે તરડાતા અવાજે કહ્યું, ‘છેલ્લી વાર મને મારાં બાળકો પાસે લઈ જા ભાઈ, હું એમને ગુડબાય કહી દઉં.’ ઝાડ પરનાં નામ પર હાથ ફેરવતાં એણે કહ્યું, ‘મેં નહોતું કહ્યું એડવર્ડ, કે મારા જીવતા હું કોઈ કાળે આમનાથી છૂટી નહીં પડું ?’ અને એણે આંખો મીંચી દીધી.

(દામોદર માવજોની કોંકણી વાર્તાને આધારે)

સૌજન્ય : “ભૂમિપુત્ર”, 16 ડિસેમ્બર 2015; પૃ. 24

The death of Rohith Vemula has been projected as suicide by some and murder by others, depending on their political orientation. Rohith’s being dalit and his participation in Ambedkar Students Association (ASA) and active contribution to this politically vibrant dalit group is the major cause of his death. Apart from issues directly related to dalits, this association did raise the issues related to democratic rights which are relevant today, like beef eating, opposition to death penalty; as was given to Mumbai blast accuses Yakub Memon and went on to screen the film Muzzafarnagar Baki hai. This film on Muzzafarnangar violence (2013) exposes the role of communal forces.

The ABVP, which nationally has become hyperactive since the Modi Sarkar came to power (May 2014) opposed all these issues as a part of their Hindu nationalist agenda. The freedom of expression in the academic campuses is very basic in a democratic society. ABVP, the student’s wing of RSS, could not digest the dalit group taking up issues related to secularism and democracy. The cause of Vemula’s death becomes clear in the light of the issues raised by ASA. Rohith’s own understanding on these issues becomes clear from his face book posts on these issues. For example let’s see what he wrote on beef issue, “Eating beef and celebrating beef eating is an act of solidarity with all those who are getting murdered on this reason nationwide. If we fail to see the fact that the BJP-RSS-VHP scheme of anti-beef campaign is essentially a tool to persecute Muslim minorities in this country, we would regret for being the mute spectators of another mass unrest in OUR COUNTRY. The whole cow myth is less anti-Dalit today and more of anti-Muslim propaganda.”

His understanding of the deeper democratic politics, not being restricted to so-called dalit issues is more than obvious here. The issues of marginalized sections- dalits, Adivasis, women and workers and religious minorities are deeply interwoven with each other. He is very right that today the issue of beef eating is raised on emotive pitch mainly to intimidate and target the Muslim minorities, irrespective of the fact that other sections of society also consume it in good measure. The issue of Muzzafar nagar film is also related to Muslim minorities at one level. At deeper level it is a part of communal politics, which wants to polarize the community along religious lines to impose Hindu nationalism which is against the concept of rights as such. At yet another level his participation in the protest to oppose the death penalty to terrorism accused Yakub Memon; is more from the angle of humanism; opposition to death penalty as such. There is a global movement to oppose the death penalty irrespective of the nature of crime and those with deeper humane values worldwide and in India do support the abolition of death penalty. It was not an act of supporting terrorism in any way.

Annoyed by these secular democratic Human positions taken by ASA, ABVP did come to clash with ASA at ideological level. ABVP president Susheel Kumar complained that he was beaten up. According to the first committee which investigated this alleged physical assault the complaint was baseless. With the change of Vice Chancellor the matters started changing. The pressure of BJP central minister B.Dattatrey backed up by the authority of MHRD minister Smriti Irani, Rohith and his four friends were penalized; their scholarship was stopped and they were evicted from hostel.

From his letter to the present Vice Chancellor (VC) asking for dalit students being given poison and a rope, what comes to surface is that the VC with his authoritarian anti dalit orientation, deliberately ignored the letter, leading to this tragedy. The response to Rohith’s death from the ruling dispensation has been very revealing of the politics which they espouse. Mr. Dattatreya, in tandem with the local ABVP, termed the ASA activities as being ‘den of casteist, extremists and anti-national politics’. MHRD minister true to her mindset asserted that it is not a dalit issue while some others doubted Rohith being a dalit, as his mother was a dalit but father was OBC. This was to undermine the intense injustices due to which Rohith had to take his life. A small video, trying to create sensation, is being circulated on the social media. This video is trying to present Rohith as being a supporter of terrorists’.

In the TV debates the RSS-BJP spokespersons are coming down heavily on the anti national; casteist politics. To cap it all the timing and nature of expression from Prime Minster says it all. Mr. Modi who generally is a very vocal person; he does not keep quiet on issues which expose his agenda of Hindutva. His earlier being quiet for long on the lynching of Mohammad Akhlaq is a case in point. In Rohith’s case also after five days of being quiet, he artificially tried to present a tear jerker, ‘Ma Bharati has lost a son’, while his party men, cabinet colleague, have been calling him anti national. This was Modi’s way of putting under the carpet the underlying issue of anti dalit atrocities, the anti dalit stance of the University administration, BJP M.P. Mr. Dattatreya, MHRD ministry and ABVP whose joint actions has caused this death.

In a way the whole issue shows the dilemma of Hidnutva politics. On one hand it is intensifying the activities aimed at opposing secular values, intensifying intimidation of dalits-minorities and opposing the voices standing for democratic values. With Modi sarkar coming to power all the RSS combine organizations have got a shot in the arms. They are getting a strong political patronage to oppose other political tendencies. We have earlier seen the role of Central Government in unsuccessfully banning Ambedkar Periya Study Circle in IIT Madras. In most of the academic campuses the communal student groups have become more assertive, knowing full well that the authorities in charge are either pro Hindutva or they will buckle under the pressure from the top to implement BJP agenda. Pursuing the campaigns for social justice is being opposed very strongly. In the same direction their; RSS progeny Samajik Samrasta Manch; is very active. What is being said is that they don’t believe in caste, all castes are equal! What it means is that they want to overlook the caste issue as they want to retain caste hierarchy in newer situation by using more subtle expressions. Those who want to eradicate a particular disease; first recognize it so that it can be dealt with, ignoring caste issues or keeping quiet about it means that they want the present caste equations to continue.

Mr. Prime Minster in his Ambedkar University address, before moistening his eyes, was lecturing the students that they should emulate Ambedkar who endured insults and humiliation without complaint. Similar thing was stated by Mr. Rajnath Singh also. One recalls that Prof. Y. Sudarshan Rao who was earlier the Chairman of ICHR, appointed by this Government also defended caste hierarchy by saying that nobody complained against it. So on one side there is an attempt to appropriate Ambedkar as Hindutva icon, and on the other Hindutva agenda of preserving caste hierarchy is being rolled out through the concrete interventions by different affiliates of Hindu nationalism.

—

http://www.thecitizen.in/NewsDetail.aspx?Id=6660&Rohith/Vemula:/Of//Hindutva/Politics/and/the/Dalit/Question/Today

–

Key words; # Rohith Vemula, # Smriti Irani # Bandaru Dattatrey #Ambedkar Periyar Study circle, #Ambedkar Students Asscociation, # RSS # Hindutva Agenda #Samajik Samrasta Manch #Modi #death penalty # beef festival # Yaku Memon, #caste hierarchy # Hindu nationalism

(વિનોબાજી ૧૯૫૮માં ગુજરાત આવ્યા ત્યારે તેમની જોડે વિવિધ લોકોએ પ્રશ્નોત્તરી કરેલી તેની લેખમાળાનો પહેલો લેખ)

પ્રશ્ન : આપ ઘણાં પૌરાણિક દૃષ્ટાંતો એવી રીતે ટાંકો છો જાણે કે વાસ્તવિક ઐતિહાસિક ઘટનાઓ હોય. આ ઉપરથી કોઈ એમ કહેવા પ્રેરાય કે આપનામાં હિસ્ટોરિકલ પરસ્પેક્ટીવ – ઐતિહાસક દૃષ્ટિકોણ નથી.

ઉત્તર : હું ઘણી વખત કુરાનમાંથી તેમ જ બાઇબલમાંથી અને અન્ય ગ્રંથોમાંથી દૃષ્ટાંતો ટાંકું છું. એમ છતાં મોટા ભાગે મારા મનમાં રામાયણ, મહાભારત અને ભાગવત તેમ જ અન્ય પુરાણ ગ્રંથો ભર્યા છે. તેથી તેનાં દૃષ્ટાંતો મારા બોલવામાં આવે તે સ્વાભાવિક છે.

બીજું, મારી ઇતિહાસ વિષેની દૃષ્ટિ જુદી છે. જેમાં રાજાઓની વંશાવળી અને વિગ્રહ-સંધિની ઘટનાઓ નોંધાયેલી હોય એવા વાસ્તવિક ઇતિહાસનું મારે મન કોઈ ખાસ મહત્ત્વ નથી. મેં મનથી ભારતનો એક આઇડિઓલોજીકલ હિસ્ટરી – જુદી જુદી વિચારસરણીને અને તે દ્વારા ઘડાતા પ્રજાજીવનની પરંપરાને રજૂ કરતો ઇતિહાસ વિચાર્યો છે. એટલે પૌરાણિક ઘટનાઓ વાસ્તવિક રીતે સાચી હોય કે નહીં, પણ જો તે ઘટનાઓએ પ્રજાજીવનને અમુક રીતે ઘડ્યું હોય અને નવો વળાંક આપ્યો હોય તો તે મારે મન સાચો ઇતિહાસ છે. દા.ત. ઇસુ ખ્રિસ્તને ખરેખર ક્રોસ પર ચઢાવવામાં આવ્યા ન હોય પણ તેમાંથી હજારો બલ્કે, લાખો લોકોએ પ્રેરણા લીધી હોય તો મારે મન ઇસુનું ક્રોસ-આરોહણ સત્યઘટના છે.

પ્રશ્ન : નામસ્મરણથી જેમને આપણે ઇષ્ટ દેવતા તરીકે કલ્પ્યા હોય તેની સાથે આપણા ચિત્તનું અનુસંધાન થાય એ હું કલ્પી શકું છું. પણ એનાથી વ્યાધિનિવારણ, આરોગ્યપ્રાપ્તિ તેમ જ અન્ય ભૌતિક લાભો થાય, તે સમજાતું નથી. આપનાં એ વિધાનોનો તર્ક સાથે કોઈ મેળ બેસતો નથી.      

ઉત્તર : કેટલાંક દર્દોનું મૂળ મન હોય છે. કેટલાંક દર્દો કોઈ શારીરિક વિકૃતિનું પરિણામ હોય છે. જે દર્દોને મન સાથે સંબંધ હોય તે દર્દો આવી રીતે નામસ્મરણ કરવાથી અથવા તો પવિત્ર પુરુષના સ્પર્શથી નાબૂદ થાય એ કલ્પી શકાય એમ છે. શારીરિક દર્દો પણ નાબૂદ થાય. દા.ત. આંધળો દેખતો થાય, બહેરો સાંભળતો થાય, લંગડો ચાલતો થાય એમ માનવાનું મારા મનનું વલણ છે. આ માટે મારી પાસે કોઈ તાર્કિક પ્રમાણ નથી.

પ્રશ્ન : પણ આ બાબતમાં આપણે કારણ-કાર્ય નિયમ ધ્યાનમાં લેવો જોઈએ કે નહીં ? જે બાબત કારણ-કાર્યના નિયમ સાથે બંધ બેસતી ન હોય તે કેવી રીતે સ્વીકારી શકાય ?

ઉત્તર : ઈશ્વરને આપણે કારણ-કાર્યનો નિયમ એકાંતપણે લાગુ પાડવો ન જોઈએ. દા.ત. આપણે હંમેશાં સ્વીકારતા આવ્યા છીએ કે કર્મનું ફળ તત્સદૃશ હોવું જોઈએ. જગતનો આ અબાધિત નિયમ છે એમ પણ આપણે માનીએ છીએ. તેમ છતાં આપણે મનમાં ઊંડે ઊંડે એમ પણ માનીએ છીએ કે આપણાં પાપકર્મોની માફી મળવી જોઈએ. કારણ કે કરેલાં કર્મોનાં ફળ ભોગવ્યા જ કરવાનાં હોય તો આપણો કોઈ દિવસ આરો જ ન આવે. એનો અર્થ એ થયો કે આપણા દિલમાં કર્મના કાનૂન વિષે શ્રદ્ધા છે, તેવી જ શ્રદ્ધા ઈશ્વર ધારે તો કર્મની માફી આપી શકે એ પ્રકારની પણ છે. ઈશ્વર પોતાના કાનૂનથી સ્વતંત્ર છે અને કાનૂન બહાર જઈને પણ કાર્ય કરી શકે છે. આમ વિચારવું મને વધારે સયુક્તિક લાગે છે. આ સયુક્તિક કદાચ ન હોય તો જે ઈશ્વરી ચમત્કારો આપણે સાંભળીએ છીએ અને એની કોઈક કૃપાથી શારીરિક બીમારીઓ નાબૂદ થવાની ઘટનાઓ આપણા જાણવામાં આવે છે તે બધી ખોટી કે કાલ્પનિક હોય છે એમ માની લેવાનું મારું વલણ નથી. આમ નામસ્મરણનું ઈષ્ટ ભૌતિક પરિણામ પણ હોઈ શકે, એમ હું માનું છું.

પ્રશ્ન : આપ ભાગવતને પણ મહત્ત્વ આપો છો. મેં મૂળ ભાગવત વાંચ્યું નથી. પણ નાનાભાઈ ભટ્ટનું ‘લોક ભાગવત’ વાંચ્યું છે. તો તેનો ૧૧મો સ્કંધ બાદ કરીએ તો બાકીના ભાગવતમાં ગપ્પાં અને અત્યુિક્ત સિવાય મને કશું માલૂમ પડ્યંુ નથી. તો આપ ભાગવતને શા કારણે આટલું મહત્ત્વ આપો છો ?

ઉત્તર : તમારો પ્રશ્ન સારો છે. ભાગવત મને પ્રિય ગ્રંથ છે. તેનું એક કારણ એ છે કે તેનું સંસ્કૃત અતિ ઉચ્ચ કોટિનું છે. બીજું ભાગવત સમજવા માટે – માણવા માટે – ભક્તિની દૃષ્ટિ જોઈએ તે કદાચ તમારામાં ન હોય. તેમાં જો ગપ્પાં અને અત્યુિક્ત જેવું પુષ્કળ આવે છે તો બાઇબલમાં પણ – ખાસ કરીને ઓલ્ડ ટેસ્ટામેન્ટમાં આવી સામગ્રી પુષ્કળ ભરી છે. એમ છતાં આજે એનું અનેક દૃષ્ટિએ પુષ્કળ મહત્ત્વ છે. તેમ ભાગવતનું મારી દૃષ્ટિએ મારે મન પુષ્કળ મહત્ત્વ છે.

પ્રશ્ન : ભાગવતમાં જે કૃષ્ણચરિત્રનો ભાગ આવે છે, તે કેવળ નગ્ન શૃંગારથી ભરેલો હોઈને જુગુપ્સા ઉપજાવે તેવો છે. આ સંબંધમાં આપને શું કહેવું છે ?

ઉત્તર : ભાગવતમાં આને લગતા પાંચ અધ્યાયો આવે છે. તેને ‘રસપંચાધ્યાયી’ કહે છે. આને કેવળ સ્થૂળ શૃંગારના અર્થમાં લેવાનો નથી. આપણા ધાર્મિક ઇતિહાસમાં એક કાળ એવો આવ્યો છે જ્યારે સ્ત્રીપુરુષોના સંબંધને આત્મા-પરમાત્માના અદ્વૈતના પ્રતીક તરીકે કલ્પવામાં આવ્યો અને તે સંબંધની પરિભાષામાં જ ભક્તિની સાધનાનો વિચાર કરવામાં આવ્યો. વળી આ સ્ત્રી-પુરુષનો સંબંધ એટલે પતિપત્નીનો નહીં પણ તેમાં મુક્તપણાનો ખ્યાલ આવે એટલે એકમેક અપરિણીત હોય એવા સ્ત્રીપુરુષના સંબંધની આ બાબતના સંદર્ભમાં કલ્પના કરવામાં આવી. આ જ દૃષ્ટિએ આ જરા કઢંગું લાગે છે. પણ તે કાળમાં તેમ નહીં હોય. દા.ત. તમે કદાચ જાણતા હશો કે બંગાળી ભાષામાં ક્રિયાપદનાં રૂપોમાં લિંગભેદ નથી. આપણે પુરુષ જતો હતો અને સ્ત્રી જતી હતી, એમ કહીએ છીએ. બંગાળી ભાષમાં એ રીતની ગમનક્રિયા માટે ક્રિયાપદનું એક જ રૂપ હોય છે. ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ બંગાળીમાં લખતા હતા. તેનાં બીજી ભાષામાં થયેલાં ભાષાંતરો ગુરુદેવના જોવામાં આવ્યાં અને તેમાં જાતિસૂચક ક્રિયાપદનાં રૂપોમાં ભારે ગોટાળો હતો, એમ તેમને માલૂમ પડ્યું. અને ગુરુદેવ આથી ભારે ખિન્ન થયા અને પોતાનાં પુસ્તકોનું બિલકુલ ભાષાંતર ન થાય એમ ઇચ્છવા લાગ્યા. આમ તમારે પણ ભાગવતના કૃષ્ણ-ચરિત્રને લિંગભાવથી મુક્ત બનીને જોવું જોઈએ.

પ્રશ્ન : જગન્નાથપુરી, ભુવનેશ્વર વગેરે આપણાં હિંદુ મંદિરોમાં નગ્ન અશ્લીલ કોતરકામો જોવામાં આવે છે. મંદિરોમાં આવું તત્ત્વ કેમ દાખલ થયું હશે ?

ઉત્તર : જગન્નાથપુરી કે ભુવનેશ્વરનાં મંદિરો મેં જોયાં નથી પણ ઓરિસ્સામાં કોણાર્કનું સૂર્યમંદિર છે. તેની રચના એવી છે કે મંદિરની અંદરના ભાગમાં આવું કશું પણ અશ્લીલ કોતરકામ નથી પણ ચોતરફ બહાર ઉપર-નીચે આવું અશ્લીલ કોતરકામ ઠેકાણે ઠેકાણે છે. આનો અર્થ હું એમ કરું છું કે ધર્મ એ શક્તિસ્વરૂપ છે અને પ્રજનનક્રિયા એ પણ એક શક્તિનું જ રૂપ છે. સૂર્યનાં અનેક શક્તિસ્વરૂપો બતાવવા સાથે આ શક્તિનું રૂપ પણ બતાવવું જોઈએ એમ એ કાળના લોકોને લાગ્યું હશે. અને બીજું પણ તમને કહંુ. તમે જૈન છો, જૈનોનું વલણ હમેશાં એક પ્યુરીટનનું-શુદ્ધિવાદીનું હોય છે. પણ આ શુદ્ધિવાદી ઘણી વખત એકાંગી બની જાય છે. અને અમુક પ્રક્રિયાને ખરાબ માનીને તે આવા ઠેકાણે ન જ હોવું જોઈએ એમ વિચારે છે, અને એવું જ્યાં જુએ છે કે તરત જ ભડકી ઊઠે છે. પણ તમારે આમ એકાંગી ન બનવું જોઈએ.

આપણે ત્યાં પ્રજનનની પ્રક્રિયા પ્રત્યે બહુ જુગુપ્સાથી જોવામાં આવે છે અને તે એક રીતે ઠીક છે, પણ મારા દિલમાં પ્રજનનની પ્રક્રિયા સામે આવી કોઈ જુગુપ્સા નથી. જેનાથી હું ય અને તમે પેદા થયા, સંતો અને મહાત્મા પેદા થયા તેને હું એક પવિત્ર ક્રિયા માનું છું. તેના વિશે કેવળ જુગુપ્સાની દૃષ્ટિ મને ઉચિત લાગતી નથી. આ રીતે બધું જોશો તો તમને તેનું રહસ્ય સમજાશે.

પ્રશ્ન : આપ ‘ગીતગોવિંદ’ વિશે શું ધારો છો ?

ઉત્તર : ‘ગીતગોવિંદ’ મેં વાંચવા માંડેલું પણ થોડું ચાલ્યા પછી આગળ વધવાનું મને મન ન થયું. ગાંધીજી પણ ‘ગીતગોવિંદ’ વિશે મારા જેવા અભિપ્રાયો ધરાવતા હતા એવો મારો ખ્યાલ છે.

પ્રશ્ન : ભગવાન મહાવીર અને બુદ્ધ એ બંનેની સાધના અને વ્યક્તિત્વમાં આપને શું ફરક લાગે છે ?

ઉત્તર : ભગવાન બુદ્ધની સાધના વધારે વ્યાપક હતી, જ્યારે ભગવાન મહાવીરની સાધના વધારે ઊંડી હતી. મહાવીરે આટલું બધું તપ કર્યું તે પણ આ જ બાબત સાબિત કરે છે. ભગવાન બુદ્ધે તપ કર્યું પણ અમુક હદ સુધી જવા બાદ નિરર્થક લાગ્યું અને છોડી દીધું. એનો અર્થ એ થયો કે તેમના એટલા તપને પરિણામે જે મળ્યું તેથી સંતોષ થયો. મહાવીર વધારે જ્ઞાનપરાયણ હતા; બુદ્ધ વધારે કરુણાપરાયણ હતા. મહાવીર બાંધછોડમાં નહોતા માનતા. બુદ્ધ વધારે વ્યવહારલક્ષી હતા. સત્યના અંતિમ છેડા સુધી જવું એ મહાવીરનું લક્ષ હતું; અંતિમ સત્યોને લગતા પ્રશ્નોને તેઓ કદી ટાળતા નહોતા. બુદ્ધ અંતિમ સત્યોની મથામણમાં પડવા નહોતા માગતા. જો સંવાદી આચાર અને વ્યવહારનો માર્ગ પ્રાપ્ત થયો તો તે ઉપર ચાલવું અને બીજાઓને તેના પર ચાલવા કહેવું – આવી તેમની જીવનપદ્ધતિ હતી.

પ્રશ્ન : જેને આપણે ઈશ્વરસાક્ષાત્કાર કહીએ છીએ તે ખરેખર કોઈ નક્કર અનુભવ છે કે આપણા વ્યક્તિગત ખ્યાલનું વિસ્તરીકરણ, અંગ્રેજીમાં જેને થોટ પ્રોજેક્શન કહે છે, તે છે ?

ઉત્તર : (સામેના વિશાળ પ્રદેશ તરફ આંગળી કરીને તેમણે જણાવ્યું કે) આ તમે જે જુઓ છો – ખેતર, ઝાડ, પાન, આકાશ વગેરે તે વાસ્તવિક છે કે કાલ્પનિક અથવા તો તમે કહો છો તેમ તમારા પોતાના જ વિચારોનું વિસ્તરીકરણ છે ? એ જો વાસ્તવિક હોય તો પેલો અનુભવ પણ વાસ્તવિક શા માટે ન માનવો?

પ્રશ્ન : પણ કોઈને ઈશ્વર કૃષ્ણ રૂપે દેખાય, કોઈને ક્રાઈસ્ટ રૂપે દેખાય, કોઈને કાળી રૂપે દેખાય – આનો અર્થ એમ નહીં કે મનમાં જેનું ઊંડું રટણ હોય તે કહેવાતા સાક્ષાત્કાર પ્રસંગે તે રૂપે દેખાય છે. એટલે ઈશ્વરનું ખરું સ્વરૂપ આવું જ હોય એમ માનવાને કોઈ કારણ નથી. આ શંકાનો શી રીતે ખુલાસો કરવો ?

ઉત્તર : તમારે ઊલટું એ રીતે વિચારવું જોઈએ કે ઈશ્વરને આપણે જે રીતે વિચારીએ તે રૂપે આપણને દેખાય છે. કારણ કે ઈશ્વરમાં કોઈપણ રૂપે પ્રગટ થવાની શક્તિ છે.

પ્રશ્ન : મહંમદ પયગંબરની મહત્તા હજુ મારા મનમાં વસતી નથી. આપને તેમના વિશે ઊંડો આદર છે. તો મને તેમની મહત્તા સમજાવો !

ઉત્તર : આ આપણા આધુનિક શિક્ષણની ખામી છે. આપણે વર્ડઝવર્થ, હોમર, કીટસ, બાયરન, શેક્સપિયર વગેરેને જાણીએ છીએ. પણ મુસલમાનો આપણી વચ્ચે આઠસો વર્ષથી છે, છતાં આપણે તેમના ધર્મ વિશે અને તેમના પયગંબર વિશે અંગ્રેજોએ આપણને જે કાંઈ ભણાવ્યું તેથી કશું પણ વિશેષ જાણતા નથી.

મારા અભિપ્રાય પ્રમાણે આજના સામ્યવાદનું મૂળ બીજ મહંમદ-સાહેબના ઉપદેશમાં રહેલું છે. તે એવો પુરુષ પાક્યો કે જેણે કહ્યું કે વ્યાજ ન લેવાય. આ ઉપરાંત નાના-મોટા, રાય-રંક બધાનો ભેદ ભૂલવો જોઈએ. બધા એક સરખા છે. આ તત્ત્વ ઉપર તેમણે જેટલો ભાર મૂક્યો છે, એટલું જ નહીં, પણ તે પાયા પર ઇસ્લામની આખી રચના તેમણે જેવી કરી તેવી કોઈએ કરી નથી. (આ દરમિયાન બીજો કાંઈ અંતરાય આવવાથી આ પ્રશ્નની ચર્ચા અદ્ધર રહી.

પ્રશ્ન : પુનર્ભવના સિદ્ધાંત અંગે આપના શું વિચારો છે ? ખાસ કરીને કેદારનાથજીના આને લગતા વિચારોના અનુસંધાનમાં હું આ પ્રશ્ન કરું છું.

ઉત્તર : કેદારનાથજી આધ્યાત્મિક રેશનાલિસ્ટ-બુદ્ધિવાદી છે. તેમનું મુખ્ય લક્ષ માનવીય ગુણો કેળવીને માનવસમાજને કેમ સુખી કરવો તે છે. ઈશ્વર, આત્મા, પુનર્ભવ આ બધા પ્રશ્નો તેમને મન ગૌણ છે.

પ્રશ્ન : એમ છતાં ઈશ્વરના અસ્તીત્વને તેઓ સ્વીકારે છે. જૈનોને જેમ આત્મતત્ત્વ વિના ચાલી શકતું નથી તેમ તેમને ઈશ્વર વિના ચાલી શકતું નથી – આમ આપને નથી લાગતું ?

ઉત્તર : જૈનો માફક તેઓ આત્મતત્ત્વને સ્વીકારતા હોત તો ઈશ્વર તત્ત્વ વિના તેમને ચાલત. આત્મા પણ ન સ્વીકારે અને ઈશ્વર પણ ન સ્વીકારે તો તો પછી કેવળ ચાર્વાક દર્શન રહી જાય. એમ થાય તો માનવીજીવનનાં ઊંચાં મૂલ્યોની સ્થાપના અને પ્રતિષ્ઠા અશક્ય બની જાય. એવી સ્થિતિ કેદારનાથજી માટે કદી પણ સ્વીકાર્ય બની જ ન શકે.

(શ્રી પરમાનંદ કાપડિયા સાથેની વાતચીત)

સૌજન્ય : “ભૂમિપુત્ર”, 01 ડિસેમ્બર 2015; પૃ. 01-02 & 10