In a venue known for its liberal and secular ambience, the veteran columnist LK Sharma was bluntly told by a gentleman: ‘Go to Pakistan’.
‘LK’ as he is known in his wide circle of friends was of course in distinguished company. The celebrity actors Aamir Khan and Shah Rukh Khan have been similarly advised. And this same ‘order’ of exile to Pakistan had been issued, somewhat earlier, to the extraordinary thinker and writer U R Ananthamurthy. The ‘order’ on Ananthamurthy was accompanied by hate mails, hate calls and actual physical intimidation. Other less known, but not less shocked men and women, both Hindu and Muslim, have been similarly directed to seek refuge in Pakistan. Such hectorings occur routinely beyond media coverage or even media interest. There need be no doubt that in Pakistan, too, those who do not believe India to be an unmitigated evil are similarly told: ‘Go To India’.
‘Pakistan’ and ‘India’ have become, each in the other country, metaphors for dissent.
Exile is an age-old punishment. It distances, destabilises, dispossesses. It makes a non-citizen of you. It makes you, in Indian terminology, an outcast. And it is particularly hard on the dissenter who in any case is in something akin to self-isolation.
War or war-like situations have seen dissent in terms of conscientious objection to the belligerence and ballistics of war. Contrarian thought in such a situation is promptly characterised as anti-national, subversive and treasonable.
We are not in a war yet, but there is a rumble of war drums in the air in both countries. And this is precisely the situation where nationalist intolerance of dissent or thought itself dons the garb of patriotism. Modi’s admonition to his colleagues not to do any ‘chest- thumping’ over our surgical strikes in Pakistan has come as a refreshing change in an atmosphere where nationalism is a heady mix of swagger and spite.
For instance, those Indians who suggest a variation, albeit ‘within the Union’ in the political status of Jammu & Kashmir, are deshdrohis. In Pakistan, the opposite holds. The Pakistan State and the bulk of the people believe Kashmir was never India’s, never will be. Those Pakistanis who would want to consider and suggest any variation to that are Ghaddars.
In both countries Kashmir is, essentially, seen as a piece of real estate, famously visualised in this forever phrase by Jehangir as agar firdaus ba-roi zaminast haminast-u haminast-u haminast …(If there be on earth, a paradise, it is this, it is this, it is this …). For the people of the Valley, however, Kashmir is not firdaus now. It was, it was, it was firdaus. They want that firdaus back. Who, on zamin or in firdaus, knowing the agonies of the Valley, can be surprised by that, who? If the call for azadi in Kashmir has united India in conformity, the concept of ‘Kashmir is India’s’ has united Kashmir in dissent.
When, in the 1950s and 1960s, Mridula Sarabhai and Jayaprakash Narayan suggested a dialogue with Sheikh Abdullah and put it to fellow-Indians that treating Kashmir as a piece of real estate owned by India was unethical and impractical, they were regarded as subversive, anti-national by elements in the State and sections of the public.
But Jayaprakash Narayan, than whom the people of the Valley cannot have a truer well-wisher, did not endorse azadi. He wanted change. He told India that it had been engendering fear in the Valley of Kashmir.
And the corollary of fear, which is hate. In the same breath he asked the people of the Valley in words somewhat like this : Will azadi from India give you azadi from fear?
Fear is the Goliath in Kashmir. I do not know if there is a Perso-Arabic equivalent for Goliath but there is one for David – Daud. Jayaprakash Narayan was a David, a Daud against the Goliath of fear. Mridula Sarabhai was a Dauda.
A new Daud or Dauda is needed now to exorcise the Goliath of fear and re-invent trust. ‘Restore trust in Kashmir. ‘You must be mad!’ I can hear voices in the Valley telling me. ‘Do you know what it means to have your son disappear or get pellets zinging into your eye-sockets? Do you?’ And I can hear, not far behind those voices, another voice, that of the Pandits still in the Valley.
‘Can you even imagine the fear we are living in…Every hour, minute, second…?’ Hearing all of which I can only fall silent and recall, in that silence, what Wajahat Habibullah has written with bitter wisdom in his classic My Kashmir and what Omar Abdullah said to a Chennai audience earlier this year in a lecture bearing the same title — ‘My Kashmir’. And, more recently, what men of the brave perspicacity of Pratap Bhanu Mehta have written and thereby hope.
Reading Shakir Mir on the existential crisis in the Valley and Shakil Romshoo on the future of the Indus’s waters, I get the clear sense that Kashmir may yet give us a so far unknown Daud or a Dauda who will stun us with an unconventional leadership that challenges India to rise above its zamindari mind-set and challenges Kashmir to see its options with clarity.
I believe a group of concerned Indians should visit Kashmir with no mandate other than listening to people there. My ‘dream team’ would comprise Wajahat Habibullah, Yashwant Sinha, Kavita Krishnan, Bader Sayeed and Jairam Ramesh. If they were to spend a fortnight in the Valley (during which time another ‘Uri’ could well make their efforts seem hopeless) they could well have something transformational to tell the rest of India. Even if that entails their being conferred that high prize for dissent: ‘Go To Pakistan’.
Gopalkrishna Gandhi is distinguished professor of history and politics, Ashoka University. The views expressed by the author are personal.
courtesy : http://www.hindustantimes.com/comment-newspaper/now-is-the-time-for-a-transformational-move/story-FEhTX11FmxdPq1BS0WsKnN.html
૧૭ નવેમ્બરે ઇન્દિરા ગાંધીની જન્મશતાબ્દી આવી રહી છે, ત્યારે તેમનું રાજકરણ, રાજકીય શૈલી અને તેમના ભારતીય રાજકારણ પરના પ્રભાવ વિશે વિગતે વાત કરવાનો ઇરાદો છે. આવતા ત્રણ કે ચાર હપ્તામાં એ વિશે વાત કરવામાં આવશે. સ્વાભાવિક રીતે અહીં તેમનાં બાળપણ, લગ્ન અને શરૂઆતનાં વર્ષો વિશે વાત કરવામાં નહીં આવે. એ બધી વિગતો અહીં અપ્રસ્તુત છે.
જવાહરલાલ નેહરુની અંતિમ વિધિ પત્યા પછી કોને વડા પ્રધાન બનાવવા એનું રાજકારણ શરુ થાય છે. મોરારજી દેસાઈ તો રિંગમાં હતા જ. ૩૦મી મેએ લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી ઇન્દિરા ગાંધીને મળવા તીન મૂર્તિ હાઉસ ખાતે જાય છે અને ઇન્દિરા ગાંધીને કહે છે: ‘અબ આપ મુલ્ક કો સંભાલ લીજીએ’. ઇન્દિરા ગાંધી વડા પ્રધાન બનવાની ના પાડે છે અને એ સાથે વિવેક પૂરો થાય છે. લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીને પોતાને અને તેમને ટેકો આપનારા સિન્ડીકેટના નેતાઓને બે વાતની જાણ હતી. એક તો એ કે લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીને જો વડા પ્રધાન બનાવવા હોય તો ઇન્દિરા ગાંધીના ટેકાની જરૂર છે. કોંગ્રેસના સંસદસભ્યોની નેહરુ માટેની શ્રદ્ધાનું ઇન્દિરા ગાંધી પ્રતિનિધિત્વ કરતાં હતાં. તેમને બીજી જાણ એ વાતની હતી કે મોરારજી દેસાઈ વિવેક પૂરતા કે રાજકીય રમતના ભાગરૂપે પણ ઇન્દિરા ગાંધીને વડા પ્રધાનપદની ઓફર કરવાના નથી. મોરારજીભાઈનું અભિમાન એમાં આડું આવતું હતું. દેખીતી રીતે ઇન્દિરા ગાંધીએ લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીને ટેકો આપ્યો હતો.
ઇન્દિરા ગાંધીને કઠપૂતળીની જેમ નચાવી શકાશે એવી ધારણાથી દોરવાઈને કૉન્ગ્રેસના જમણેરી નેતાઓએ તેમને વડાં પ્રધાન બનાવ્યાં હતાં. ઇન્દિરા ગાંધી ગૂંગી ગુડિયા બની રહેશે અને એ સ્થિતિમાં વિરોધ પક્ષોને સત્તા સુધી પહોંચવાની તક મળશે એમ વિરોધ પક્ષો માનતા હતા. મોરારજી દેસાઈ તેમને નેહરુની છોકરી તરીકે ઓળખાવીને ઇન્દિરા ગાંધીની શક્તિને ઓછી આંકતા હતા. કોઈને એમ નહોતું લાગતું કે ઇન્દિરા ગાંધી જુદી માટીનાં છે અને તેઓ દરેકને ખૂણામાં ધકેલીને પોતાની જગ્યા બનાવી લેશે. મને એવો એક પણ રેફરન્સ નથી મળ્યો જેમાં કોઈએ કહ્યું હોય કે ઇન્દિરા ગાંધી સફળ અને કૃતનિશ્ચયી વડાં પ્રધાન સાબિત થશે.
મોરારજી દેસાઈને ત્યારે એમ લાગ્યું હતું કે કૉન્ગ્રેસની સંખ્યામાં થયેલો ઘટાડો ઇન્દિરા ગાંધીની અણઆવડત અને લોકોની નારાજગીનું પરિણામ છે એટલે વડા પ્રધાન બનવાનો અવસર તેમને મળી શકે એમ છે. બીજા દિગ્ગજો એમ નહોતા માનતા. તેમને સમજાઈ ગયું હતું કે કૉન્ગ્રેસની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં ઇન્દિરા ગાંધીની લોકપ્રિયતામાં વધારો થયો છે, લોકસભાના સભ્યો તેમને સાથ આપવાના છે. મોરારજી દેસાઈએ વડા પ્રધાનપદ માટે ઉમેદવારી જાહેર કરી દીધી હતી. છેવટે સમાધાનના ભાગરૂપે મોરારજી દેસાઈએ નાયબ વડા પ્રધાનપદ અને ગૃહ ખાતાની માગણી કરી હતી અને ઇન્દિરા ગાંધીએ તેમને નાયબ વડા પ્રધાનપદ અને નાણાં ખાતું આપીને મનાવી લીધા હતા. કૉન્ગ્રેસના વિભાજનનું આ સાથે મંગલાચરણ થઈ ગયું હતું.
જ્યારે સમાજવાદી તખતો રચાઈ ગયો ત્યારે લાગ જોઇને ૧૯૭૧ના પ્રારંભમાં ઇન્દિરા ગાંધીએ લોકસભા બરખાસ્ત કરીને મધ્યસત્ર ચૂંટણી જાહેર કરી દીધી. આ પહેલાં કહ્યું હતું એમ કોંગ્રેસના વિભાજન પછી ઇન્દિરા ગાંધીની સરકાર લઘુમતી સરકાર હતી અને ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષના સહારે ચાલતી હતી. એ પાંચમી લોકસભામાં ઇન્દિરા ગાંધીની કોંગ્રેસને ૫૨૦ બેઠકોમાંથી ૩૬૨ એટલે કે બે તૃતીયાંશ બેઠકો મળી હતી. કુલ ૫૫.૩ મતદાન થયું હતું અને ઇન્દિરા ગાંધીની કોંગ્રેસને ૪૩.૭ ટકા મત મળ્યા હતા. ઇન્દિરા ગાંધી સામે વિરોધ પક્ષોએ ગ્રેંડ એલાયન્સ કર્યું હતું જેને કુલ મળીને ૫૧ બેઠકો મળી હતી. કહેવાની જરૂર નથી કે ઇન્દિરા ગાંધીની કોંગ્રેસને મૂળ કોંગ્રેસની માન્યતા મળી ગઈ હતી. ત્યારે સંગઠીત વિરોધ પક્ષોના ઇન્દિરા હટાઓના નારાની સામે ઇન્દિરા ગાંધીના ગરીબી હટાઓના નારાનો ભવ્ય વિજય થયો હતો.