મિશનરીઓને એમ લાગતું હતું કે ભારતનું કલ્યાણ ભારતીય પ્રજાને ખ્રિસ્તી બનાવવામાં છે. પાશ્ચાત્યવાદીઓ અને સામ્રાજ્યવાદીઓને એમ લાગતું હતું કે ભારતનું હિત પૌર્વાત્ય ભારતના અસ્તમાં છે. એવું ભારત બનાવવામાં આવે જે ચામડીના રંગને છોડીને દરેક અર્થમાં પાશ્ચાત્ય કે બ્રિટિશ હોય. વિવેકીઓ, જવાબદાર લોકો, ઉદારમતવાદીઓ અને માનવતાવાદીઓને એમ લાગતું હતું કે ભારત પરત્વેનો અભિગમ ન્યાયી, સહાનુભૂતિવાળો અને એકંદરે માણસાઈવાળો હોવો જોઈએ.

હવે વિચારો કે કંપની સરકારને આ અભિગમોમાંથી કયો અભિગમ માફક આવે? ભારતના લોકોને વટલાવીને ખ્રિસ્તી બનાવવામાં આવે એ તો ઉત્તમ છે, પણ એમાં જોખમ છે. વટલાવવા જતાં સમૂળગા ઉચાળા ભરવાનો વારો આવે. બીજું ભારતમાં પ્રવર્તતા ધર્મોનું સ્વરૂપ એવું છે જેમાં કોઈની સત્તા નથી. ઇષ્ટદેવની પણ નહીં. બાપ અને દીકરાના ઇષ્ટદેવ નોખા હોય. ચીકણી માટીના લોંદાની જેમ તેનો આકાર ભલે બદલાયા કરે, પણ અસ્ત ન થાય. આશ્ચર્યો પરસ્પર હતાં. પશ્ચિમના લોકો ભારતીય ધર્મોનું સ્વરૂપ જોઈને આભા થઈ ગયા હતા અને ભારતના લોકો ઈસાઈ ધર્મનું સ્વરૂપ જોઇને આભા થઈ ગયા હતા. આમ મિશનરીઓની ધર્મપ્રચારની આક્રમકતા કંપનીને બહુ માફક આવે એવી નહોતી.

ઉદારમતવાદીઓ કે માનવતાવાદીઓનો અભિગમ તો જરા ય ન પોસાય. જેવો વહેવાર ઈંગ્લેંડમાં બ્રિટિશ પ્રજા સાથે કરવામાં આવે છે એવો જ જો ભારતમાં ભારતની પ્રજા સાથે કરવામાં આવે તો શોષણ કઈ રીતે કરવું? શોષણ કરવા માટે માણસાઈને તો કોરે મૂકવી જ પડે. બીજી સમસ્યા વ્યવહારુ હતી. ઉદારમતવાદી અભિગમ અપનાવવાનો અર્થ એ થાય કે ભારતીય સમાજવ્યવસ્થાના સ્વરૂપમાં; ભારતીય પ્રજા ઈચ્છે નહીં અને સ્વીકૃતિ આપે નહીં ત્યાં સુધી હાથ નહીં લગાડવાનો. બળજબરીનો તો સવાલ જ નથી.

એક હદથી વધુ બળજબરી કરવામાં તો અંગ્રેજોને પણ ડર લાગતો હતો, પરંતુ સાવ હાથ જ લગાડીએ તો ભારતમાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય સ્થાપવું કેવી રીતે અને રાજકાજ અને શોષણ કરવાં કેવી રીતે? અંગ્રેજોને એમ લાગ્યું હતું કે ભારતીય સામાજિક-રાજકીય વ્યવસ્થા ચોક્કસ આકાર વિનાની છે અથવા તો તેનો જેવો જે આકાર છે તે સંસ્થાનવાદી શોષણ માટે અને સામ્રાજ્ય વિસ્તારવા માટે અનુકૂળ નથી. આખો દેશ એક કેન્દ્રીય સત્તા દ્વારા અને વહીવટી તેમ જ ભૌતિક માળખા દ્વારા જોડાયેલો ન હોય તો સામ્રાજ્યવાદ અને સંસ્થાનવાદ માટે અનુકૂળતા પેદા ન થઈ શકે. તેમની પ્રાથમિકતા સામ્રાજ્ય અને સંસ્થાન હતી અથવા કહો કે સત્તા અને સંપત્તિ હતી.

આ સ્થિતિમાં અંગ્રેજોને પાશ્ચાત્યવાદીઓ અને સામ્રાજ્યવાદીઓનો અભિગમ માફક આવે એવો હતો. બંનેના અભિગમમાં શોષણને છોડીને બીજો કોઈ ફરક નહોતો. સામ્રાજ્યવાદીઓને એમ લાગતું હતું કે અંગ્રેજ સામ્રાજ્યના ભાગ બનીને આજના ગુલામો આવતી કાલના સભ્ય બ્રિટિશ નાગરિકો બનશે. ગુલામી અને શોષણ તેમની મુક્તિ માટે જરૂરી છે અને તે કદાચ ઈશ્વરી યોજના છે. સામ્રાજ્યવાદીઓથી ઊલટું, પાશ્ચાત્યવાદીઓને સત્તા અને શોષણમાં રસ નહોતો. પાશ્ચાત્યવાદીઓ એક રીતે માનવતાવાદી હતા, પરંતુ પશ્ચિમના દર્પણથી. તેઓ કરુણાશીલ પણ હતા, પરંતુ પશ્ચિમના દર્પર્ણથી. ‘આવો, અમે જે સભ્યતા વિકસાવી છે તેને સ્વીકારો. એમાં જ જગત આખાની પ્રજાનું કલ્યાણ છે. અમે તમારા દુશ્મન નથી, પણ તમારું કલ્યાણ ઈચ્છીએ છીએ. વિચારી જુઓ, તમારી સભ્યતામાં જો સત્ત્વ હોત તો આમ બટકી પડી હોત! સમય સાથે ચાલો, વાસ્તવિકતા સ્વીકારો અને પરિવર્તન માટે તૈયાર થાઓ. અમે તમે ખ્રિસ્તી બનો એવો આગ્રહ નથી ધરાવતા, પરંતુ પશ્ચિમની સભ્યતાનો સ્વીકાર કરવાનું કહીએ છીએ.’ આ ભાષા મારી છે, પણ એકંદરે તેઓ લગભગ આ જ ભાષામાં ભારતીય પ્રજાને પશ્ચિમની સભ્યતા સ્વીકારવા કહેતા હતા.

અંગ્રેજ શાસકો સામ્રાજ્યવાદીઓની તો ખરી જ પણ પાશ્ચાત્યવાદીઓની ભૂમિકા પણ માફક આવે એવી હતી. ભારતની પ્રજા શક્ય એટલા પ્રમાણમાં પૂર્વના સંસ્કાર છોડે અને પશ્ચિમના સંસ્કારો અપનાવે એમાં લાભ હતો. ભારતની પ્રજાનો દૃષ્ટિકોણ બદલાય તો તે સહેલાઈથી બ્રિટિશ શાસનને સ્વીકારતી થઈ જાય. પ્રતિકારનું પ્રમાણ ઘટી જાય.

હવે હાથ લગાડવા માટેનાં કે નહીં લગાડવા માટેનાં ક્ષેત્રો ચાર હતાં. ધર્મ, ધર્મ અને પરંપરા આધારિત રીતિરિવાજ, ભાષા અને ન્યાયતંત્ર. આમાં પહેલાં બેમાં હાથ લગાડવામાં જોખમ હતું એટલે સંભાળીને ચાલવાનું હતું. મિશનરીઓ પહેલાને એટલે કે ધર્મને હાથ લગાડતા હતા અને અંગ્રેજ શાસકો સલામત પ્રમાણમાં હાથ લગાડવા પણ દેતા હતા. તેઓ હિંદુ અને ઇસ્લામ ધર્મની આલોચના કરતા હતા, મર્યાદા બતાવતા હતા, મનઘડંત અર્થઘટનો કરતા હતા, અને હાંસી પણ ઉડાડતા હતા. શાસકો મિશનરીઓને આવો પ્રચાર કરવા દેતા હતા એનું કારણ એ હતું કે એ રીતે હિંદુઓ અને મુસલમાનોનું મોરલ તૂટે. તેમની અંદર લઘુતાગ્રંથિ પેદા થવી જોઈએ અને શરમનો ભાવ પેદા થવો જોઈએ. જો મિશનરીઓ આટલું કામ કરી આપે તો પાશ્ચાત્યવાદીઓને પણ કોઈ વાંધો નહોતો.

ધર્મ અને પરંપરા આધારિત સામાજિક રીતિરિવાજોને જો હાથ લગાડવો હોય તો એ કામ શાસકો જ કરી શકે. આમાં જોખમ તો હતું, પણ એ જોખમ ઉઠાવવું જોઈએ?  ભારતીય પ્રજાને જો પશ્ચિમની સભ્યતાને અનુકૂળ બનાવવી હોય તો એ જરૂરી હતું. આ સિવાય તાજી જન્મેલી બાળકીને દૂધ પીતી કરવી કે સતી જેવી કમકમાં આવે એવી ક્રૂર પ્રથા સ્વીકારવી શક્ય નહોતી. કદાચ અંગ્રેજ તરીકેની લાજ તેઓ અનુભવતા હતા. અંગ્રેજ શાસકોએ ધીરે ધીરે ભારતીય પ્રજામાં સામાજિક સુધારા કરવા માંડ્યા હતા અને પ્રતિબંધો લાદવા માંડ્યા હતા. તેમણે આ કામ ભારતીય સુધારકોને પેદા કરીને અને તેમને સહાય કરીને કર્યું હતું કે જેથી ઓછામાં ઓછો અવરોધનો સામનો કરવો પડે. ભારતીય પ્રજાનો સુધારકવર્ગ લોકોમાં સુધારાનો પ્રચાર કરે અને પછી અંગ્રેજો જરૂર પડે તો કાયદો કરે. જેમ કે રાજા રામ મોહન રોયને આગળ કરીને અંગ્રેજોએ સતીપ્રથા પર પ્રતિબંધ મુક્યો હતો.

આનો પણ વિરોધ તો થયો જ હતો. રાજા રામ મોહન રાયનું કામ આસાન નહોતું. તેમણે ઘણાં અવરોધોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. અનેક સુધારકોને સમાજ બહાર કરવામાં આવ્યા હતા અને તેમની સાથે રોટીબેટી વ્યવહાર બંધ કરી દેવામાં આવ્યા હતા. અનેક સુધારકો સુધારાનો પ્રચાર તો કરતા હતા, પણ અંગત જીવનમાં કસોટીની પળ આવે ત્યારે પીછેહઠ કરતા હતા. આના પરથી કલ્પના કરો કે ત્યારનો યુગ કેવો હશે અને સુધારકોને કેવી વસમી સ્થિતિનો સામનો કરવો પડતો હશે. ૧૮૫૭નો બળવો થયો એના કેટલાંક મહત્ત્વનાં કારણોમાં એક કારણ સામાજિક રીતિરિવાજમાં અંગ્રેજોએ કરેલો હસ્તક્ષેપ હતો. ૧૮૫૭ પછી અંગ્રેજોએ સામાજિક સુધારાઓ કરવાનું બંધ કરી દીધું હતું.

ભાષા અને ન્યાયતંત્રમાં હસ્તક્ષેપ કરવામાં કોઈ મોટું જોખમ નહોતું. ઊલટું ભાષા દ્વારા તો ભારતીયોનું ભાવવિશ્વ બદલી શકાય એમ હતું. સામ્રાજ્યવાદીઓ અને પાશ્ચાત્યવાદીઓ જે પ્રકારનો ભારતીય ઘડવા માગતા હતા એવો ભારતીય ભાષા દ્વારા ઘડી શકાય એમ હતું. બસ એક જ કામ કરવાનું હતું. ભારતીય ભાષાઓની જગ્યાએ અંગ્રેજીને શિક્ષણ અને વહીવટીતંત્રની અને એ રીતે અંગત સુખાકારીની ભાષા બનાવવામાં આવે. એ પછી બધું આપોઆપ થઈ જશે. જે સામ્રાજ્યવાદ અને સંસ્થાનવાદને જેવો ભારતીય જોઈએ છે એ મળી જશે.

લેખ પૂરો કરતાં પહેલાં હું તમને કહું કે ભારતીય ભાષાઓ પર અંગ્રેજી ભાષા લાદનારા અંગ્રેજોએ ભારતીય ભાષાઓને સમૃદ્ધ કરવાનું કામ પણ કર્યું છે અને માત્ર તેમણે જ તેમાં પહેલ કરી છે અને સિંહફાળો આપ્યો છે તો એ જાણીને તમને આશ્ચર્ય થશે. પણ આ પણ સત્ય હકીકત છે. એ કઈ રીતે એ હવે પછી જોઈશું.     

e.mail : ozaramesh@gmail.com

પ્રગટ :  ‘દૂધનું દૂધ, પાણીનું પાણી’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ‘સંસ્કાર’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 09 ફેબ્રુઆરી 2020

‘હેમ જડેલા હીરા’ જેવી પારસી કોમના નબીરાની ભેટ

કાવસજી જહાંગીર કોનવોકેશન હોલ

આ વાત છે ૧૮મી સદીની પહેલી વીસીની. એ વખતે તો ક્યાં ખોબા જેવડું નવસારી, ક્યાં ખાબોચિયા જેવું મુંબઈ અને ક્યાં દરિયાપારનું દૂર દેશાવરનું ચીન. એ જમાનામાં આ ત્રણ વચ્ચે સીધો સંબંધ હતો એમ કોઈ કહે તો માનવામાં ન આવે. પણ હકીકત છે કે એવો સંબંધ હતો. ૧૭૧૩માં જન્મેલા હિરજી જીવણજી રેડીમની ફકત ચાર વરસની ઉંમરે કુટુંબ સાથે ૧૭૧૭માં નવસારીથી મુંબઈ આવ્યા. મુંબઈ આવીને નાનાંમોટાં કામ કર્યાં. પણ તેમને ભણકારા સંભળાતા હતા દરિયાપારના દેશના. ૧૭૫૬માં ઉપડ્યા ચીન. દરિયાઈ રસ્તે ચીન જનારા એવણ પહેલા પારસી, પહેલા ગુજરાતી, પહેલા હિન્દુસ્તાની. તેમણે જ શરૂ કર્યો હિન્દુસ્તાન અને ચીન વચ્ચેનો વેપાર. તેમાં મુખ્ય તો અફીણનો વેપાર. આ વેપાર માટે તેમણે ‘હોર્નબી’ અને ‘રોયલ શાર્લટ’ નામનાં બે વહાણ ખરીદેલાં. પછી તો એ વેપારને પરિણામે કેટલાયે પારસીઓ એ જમાનામાં લખપતિ થઈ ગયા. હિરજીભાઈ પાંચ વખત ચીન આવ્યા-ગયા. અને અઢળક કમાયા. મુંબઈમાં પુષ્કળ જમીન ખરીદી. ધીરધારનો ધંધો પણ શરૂ કર્યો અને ખૂબ વિકસાવ્યો. કોઈ અડધી રાતે પણ પૈસા લેવા આવે તો હિરજીભાઈ પાસે રોકડા તૈયાર જ હોય. એટલે લોકો તેમને ‘રેડીમની’ તરીકે ઓળખવા લાગ્યા. પછી તો તેમની અટક જ પડી ‘રેડીમની.’

સર કાવસજી જહાંગીર રેડીમની

આ હિરજીભાઈના એક વંશજ તે સર કાવસજી જહાંગીર રેડીમની. જન્મ ૧૮૧૨ના મે મહિનાની ૨૪મી તારીખે મુંબઈમાં કાવસજી પટેલના મહોલ્લામાં આવેલા એમના મમાવા દાદીશેઠના ઘરમાં થયો હતો. કોટ વિસ્તારમાં આવેલી સાર્જન્ટ સાઈકલ્સની સ્કૂલમાં થોડોઘણો અભ્યાસ. ૧૫ વરસની ઉંમરે ડંકન ગીબ એન્ડ કંપનીમાં ગોડાઉન કીપર તરીકે નોકરી શરૂ કરી. દસ વરસ પછી, ૧૮૩૭માં મુંબઈની બે યુરોપિયન કંપનીના ‘ગેરંટી બ્રોકર’ બન્યા. ૧૮૪૬થી તેમણે પોતાનો વેપાર-ધંધો શરૂ કર્યો. વેપારીઓ અને મુંબઈના લોકોની ખૂબ ચાહના મેળવી. ૧૮૬૦ના ફેબ્રુઆરીમાં બ્રિટિશ સરકારે આ દેશમાં પહેલી વાર ઇન્કમ ટેક્સ દાખલ કર્યો. પહેલા ફાઈનાન્સ મિનિસ્ટર જેમ્સ વિલ્સને આ માટેનો ખરડો રજૂ કર્યો. એ જ વરસના જુલાઈની ૨૪મી તારીખે ગવર્નર જનરલે તેને મંજૂરી આપી. આ નવા વેરાનો લોકોએ, ખાસ કરીને વેપારીઓએ ઉગ્ર વિરોધ કર્યો. ૧૮૬૬માં મુંબઈ સરકારે કાવસજીની નિમણૂક મુંબઈના ઇન્કમ ટેક્સ કમિશનર તરીકે કરી. મુંબઈના વેપારીઓ સાથે કાવસજીના મીઠા સંબંધો. તેમણે વેપારીઓને સમજાવ્યા, પટાવ્યા. પરિણામે સરકારે ધારી નહોતી તેટલી આવક આ નવા ટેક્સમાંથી થઈ.

ચર્ચગેટ સ્ટ્રીટમાંનું કાવસજીનું મકાન

બીજી બાજુ, વધતી જતી સંપત્તિનો ઉપયોગ કાવસજી લોકોને ઉપયોગી થાય તેવાં કામો માટે કરવા લાગ્યા. સુરતમાં એક હોસ્પિટલ બાંધવા માટે ૧૮૫૭માં તેમણે ૩૦ હજાર રૂપિયા આપ્યા હતા. પણ તે બાંધવાનો ખર્ચ ૭૧૯૦૨ રૂપિયા જેટલો થયો હતો અને તે બધો જ કાવસજીએ ઉપાડી લીધો હતો. તેમણે મુંબઈ ઇલાકામાં હોસ્પિટલો બાંધી, અનાથાશ્રમો શરૂ કર્યા, મુંબઈમાં ઠેર ઠેર પીવાના પાણી માટેના ‘ફાઉન્ટન’ શરૂ કર્યા. અરે, છેક લંડનના રિજન્ટસ પાર્કમાં પણ એવો એક ફુવારો બંધાવ્યો. વળી તેમની સખાવતો જાતિ કે ધર્મના ભેદભાવ વગરની હતી. હિંદુઓ, પારસીઓની સંસ્થાઓને તો તેમણે દાન આપ્યાં જ, પણ કેથોલિક અને પ્રેસબિટેરિયન મિશનનાં કામો માટે પણ દાન આપ્યાં.

મલબાર હિલ પરનું રેડીમની હાઉસ

૧૮૫૭માં શરૂ થયેલી યુનિવર્સિટી ઓફ બોમ્બે પાસે ૧૭ વર્ષ સુધી પોતાનું મકાન નહોતું. બીજા ઘણાની જેમ આ વાત કાવસજીને પણ ખૂંચતી હતી. એટલે તેમણે યુનિવર્સિટીનું મકાન બાંધવા માટે એક લાખ રૂપિયાનું દાન આપવાની સરકારને ઓફર કરી. પણ તેમણે એક શરત એવી મૂકી હતી કે આ મકાન બાંધવા માટે બીજા કોઈ પાસેથી દાન લેવું નહીં. મુંબઈના ગવર્નર અને યુનિવર્સિટીના ચાન્સેલર સર બાર્ટલ ફ્રેરેએ મહાબળેશ્વરથી ૧૮૬૩ના એપ્રિલની ૩૦મી તારીખે કાવસજીને એક પત્ર લખીને આ દરખાસ્ત માટે આભાર માન્યો, પણ સાથોસાથ જણાવ્યું કે આ કામ માટે બીજા કોઈ પાસેથી દાન લેવું નહિ એવી શરત સ્વીકારી શકાય તેમ નથી, કારણ ભવિષ્યમાં જેમ જેમ યુનિવર્સિટીનો વિકાસ થતો જશે તેમ તેમ નવાં મકાન બાંધવાં પડશે અને તે માટે નવાં દાન પણ લેવાં પડે. એટલે આ રીતે સરકાર પોતાના હાથ બાંધી આપી શકે નહિ. એટલે આવી શરત અંગે આગ્રહ ન રાખવા મારી સલાહ છે. અને કાવસજીએ ગવર્નરની વાત માનીને એ શરત રદ્દ કરી. ગવર્નરનું આ પગલું કેટલું ડહાપણ અને દૂરંદેશીભર્યું હતું તેની સાબિતી થોડા જ વખતમાં મળી ગઈ. કારણ પ્રેમચંદ રાયચંદે ૧૮૬૪ના ઓગસ્ટની ૨૭મી તારીખે લાઈબ્રેરીનું મકાન બાંધવા માટે બે લાખ રૂપિયાનું દાન આપવાની ઓફર કરતો પત્ર મુંબઈ સરકારના ચીફ સેક્રેટરીને લખ્યો. આ દરખાસ્ત તો સ્વીકારાઈ, પણ પોતે આપેલી રકમથી પ્રેમચંદભાઈને સંતોષ નહોતો એટલે લાઈબ્રેરીના મકાન સાથે એક ટાવર બાંધવા માટે બીજા બે લાખ રૂપિયાનું દાન પણ આપ્યું.

આપણી આજકાલની સરકારોનું કામ જ ગોકળ ગાયની ગતિએ ચાલે છે એવું નથી. ૧૯મી સદીની બ્રિટિશ સરકારનું કામ પણ ઘણી વખત એ રીતે ચાલતું. સર કાવસજી જહાંગીરે દાનની પૂરી રકમ આપી દીધી. સરકારે આભાર માની લીધો. એક પછી એક દિવસ, મહિના વીતવા લાગ્યા. પણ યુનિવર્સટીના મકાનનું બાંધકામ શરૂ થવાની કોઈ નિશાની દેખાતી નહોતી. હવે બાર્ટલ ફ્રેરે ગવર્નર પણ નહોતા રહ્યા. તેમની જગ્યાએ આવ્યા હતા સર વેસે ફિટઝિરાલ્ડ. એટલે કાવસજીએ નવા ગવર્નરને પત્ર લખ્યો. તેમાં લખ્યું કે આ વાત લખવા માટે મને માફ કરશો, પણ સરકારનું કામ એટલું તો ધીમેથી ચાલે છે કે મદગળ હાથીઓ તેને ધક્કો મારે તો પણ તે ચસકવાનું નામ લેતું નથી. સરકારને ઢંઢોળી શકો એવા આપ એક જ છો, અને આ પત્ર મેં દાન આપ્યું છે એટલે નથી લખતો, પણ યુનિવર્સિટીનું મકાન વહેલી તકે બંધાય એ લોકોના હિતમાં છે એટલે લખું છું. ગવર્નરની ઓફિસ તરફથી જવાબ તો મળ્યો, પણ તુમારશાહી, ગોળ-ગોળ. હવે કાવસજી છંછેડાયા. ૧૮૬૭ના જૂનની ત્રીજી તારીખે તેમણે યુનિવર્સિટીના એક્ટિંગ રજિસ્ટ્રારને પત્ર લખીને જણાવ્યું કે મેં ૧૮૬૩ના ઓગસ્ટની ૯મી તારીખે એક લાખ રૂપિયા યુનિવર્સિટીને આપ્યા છે, પણ ચાર વરસ પછી ય મકાનનું બાંધકામ શરૂ થયું નથી. એટલે આ પત્ર મળ્યેથી મેં આપેલી એક લાખ રૂપિયાની રકમ સરકારી ધોરણ પ્રમાણેના વાર્ષિક પાંચ ટકાના વ્યાજ સાથે મને વહેલામાં વહેલે તકે પાછી મોકલી દેવા વિનંતી. એટલે પછી સરકાર સફાળી જાગી. લંડન સાથે લખાપટ્ટી કરી.

કાવસજીના દાનમાંથી ઊભી થયેલી પાંચ સંસ્થાઓ : મુંબઈની આંખની હોસ્પિટલ, રીજન્ટ પાર્કનો ફુવારો, પૂનાની કોલેજ, બોમ્બે જિમખાના, સુરત સિવિલ હોસ્પીટલ

અને છેવટે ૧૮૬૮ના ડિસેમ્બરની ૨૯મી તારીખે ચાન્સેલર સર ફિટઝિરાલ્ડે યુનિવર્સિટીના મકાનનો શિલારોપણ વિધિ કર્યો. એ સમારંભ માટે બપોરના ત્રણ વાગ્યાથી વિદ્યાર્થીઓ અને લોકો સભાસ્થળે બાંધેલા માંડવામાં આવવા લાગ્યા. ચાર વાગે સેનેટના સભ્યો આવ્યા. બરાબર સાડા ચાર વાગ્યે મુખ્ય મહેમાનને લઈને ગવર્નર આવી પહોંચ્યા. મુખ્ય મહેમાન હતા ઓનરેબલ અર્લ ઓફ મેયો. એ વખતે હિન્દુસ્તાનના વાઈસરોય અને ગવર્નર જનરલ તરીકે તેમની નિમણૂક થઈ ચૂકી હતી, પણ હજી તેમણે એ હોદ્દો સંભાળ્યો નહોતો. વાઈસ ચાન્સેલર રેવરંડ જોન વિલ્સને સ્વાગતનું ભાષણ કર્યું. સર કાવસજી જહાંગીર અને પ્રેમચંદ રાયચંદનો તથા બીજા દાતાઓનો તેમણે ખાસ આભાર માન્યો. મુખ્ય મહેમાને તેમના ભાષણમાં કહ્યું કે મને ખાતરી છે કે પશ્ચિમ ભારતના લોકો માટે આ યુનિવર્સિટી આધુનિક જ્ઞાનના દરવાજા ખોલી આપશે. અને એ સમારંભ રંગેચંગે પૂરો થયો. પણ આજની મુંબઈ યુનિવર્સિટીના ફોર્ટ કેમ્પસના ખૂણેખૂણામાં તમે ફરી વળો તો પણ એ દિવસે જેનો ન્યાસ કરવામાં આવ્યો તે શિલા તમને ક્યાં ય જોવા નહિ મળે. કેમ? કારણ, ત્યાં હોય તો મળે ને? જે જગ્યાએ એ દિવસે શિલાન્યાસ થયો હતો એ જગ્યાએ પછીથી યુનિવર્સિટીનું મકાન બંધાયું જ નથી. સરકારી તંત્રની રીતિનીતિ હંમેશાં અકળ હોય છે. જે જગ્યાએ શિલાન્યાસ થયો એ જગ્યા પછીથી સરકારે બોમ્બે હાઈકોર્ટનું મકાન બાંધવા માટે ફાળવી દીધી, અને એ જગ્યાએ આજે પણ બોમ્બે હાઈકોર્ટનું મકાન ઊભું છે! એ જગ્યાએ ક્યાંક દટાઈને પેલો પથ્થર પડ્યો હશે. પછીથી મૂળ જગ્યાની બાજુનો એક વધુ મોટો પ્લોટ સરકારે યુનિવર્સિટીને ફાળવ્યો. શરૂઆતમાં સેનેટે આ સ્થળ-બદલીનો વિરોધ કર્યો, પણ સત્તા આગળ કોનું શાણપણ ચાલ્યું છે? છેવટે ૧૮૭૦ના જૂનની ૧૬મી તારીખે યુનિવર્સિટીએ નીચી મૂંડી કરી નવી જગ્યા સ્વીકારી લીધી. એ વખતે તેણે સરકાર સમક્ષ કેટલીક શરતો મૂકી હતી અને સરકારે તે સ્વીકારી પણ હતી. પણ વખત જતાં સરકાર એ શરતોને ઘોળીને પી ગઈ. આપેલાં વચન પાળે તો એ સરકાર શાની?

કાવસજી જહાંગીર કોન્વોકેશન હોલ

ફરી કેટલોક વખત લંડનના આર્ચિટેક્ટ સાથે લખાપટ્ટીમાં ગયો. પછી અંદાજિત ખર્ચ બહુ વધુ હોવાથી તે ઘટાડવા માટે સ્થાનિક જાણકારો સાથેની વાટાઘાટમાં સમય ગયો. પણ છેવટે ૧૮૭૪ના નવેમ્બરમાં સેનેટ હોલ(આજનો કોનવોકેશન હોલ)નું બાંધકામ પૂરું થયું. ૧૮૭૫ના માર્ચની ચોથી તારીખે મળેલી સેનેટની બેઠકમાં સર્વાનુમતે આ હોલનું નામ ‘સર કાવસજી જહાંગીર હોલ’ રાખવાનું ઠરાવાયું. પછીથી હોલના પ્રવેશ દ્વાર પાસે સર કાવસજી જહાંગીરનું આરસનું આદમકદ પૂતળું પણ મૂકવામાં આવ્યું. પણ રાજાબાઈ ટાવર અને આ હોલનું ઉદ્ઘાટન એક સાથે કરવાનું નક્કી થયું હતું, એટલે બંનેનું ઉદ્ઘાટન છેક ૧૮૮૦ના ફેબ્રુઆરીની ૨૭મી તારીખે થયું હતું. પણ એ દિવસ જોવા માટે સર કાવસજી જહાંગીર હયાત નહોતા. કારણ ૧૮૭૮ના જુલાઈની ૧૯મી તારીખે તેઓ લાંબી માંદગી પછી બેહસ્તનશીન થયા હતા. એ વખતે આ હોલ અને રાજાબાઈ ટાવર મુંબઈ શહેરનાં ‘રત્નો’ તરીકે ઓળખાતા હતા. વચમાં કેટલાંક વર્ષો આ બંને ઇમારતોની હાલત કથળી ગઈ હતી. પણ પછીથી સારા એવા ખર્ચ અને પરિશ્રમથી તેને ફરીથી મૂળની ભવ્યતા અને સુંદરતા પાછી મળી છે.

ભાયખલામાં આવેલું એલ્ફિન્સ્ટન કોલેજનું જૂનું મકાન

એલ્ફિન્સ્ટન કોલેજની શરૂઆત ટાઉન હોલમાં થઈ હતી. તેનું અલાયદું મકાન બાંધવા માટે પણ સર કાવસજી જહાંગીરે બે લાખ રૂપિયાનું દાન આપ્યું હતું. પણ આ મકાન તે હાલનું કાળા ઘોડા નજીક આવેલું મકાન નહિ, પણ એ મકાન ભાયખલામાં બંધાયું હતું અને ૧૮૭૧ના ફેબ્રુઆરીની વીસમી તારીખથી કોલેજે તે વાપરવાનું શરૂ કર્યું હતું. ૧૮૮૮માં કાળા ઘોડા નજીક આવેલું હાલનું મકાન બંધાયું ત્યાં સુધી કોલેજ ત્યાં જ કામ કરતી હતી. આ ઉપરાંત પૂનામાં એન્જિનિયરીંગ કોલેજ બાંધવા માટે ૫૦ હજાર રૂપિયા અને હોસ્પિટલ બાંધવા માટે અને સુરતમાં કોલેજ બાંધવા માટે, અને બીજાં અનેક નાનાંમોટાં દાન કાવસજીએ કર્યાં હતાં. તેમની હયાતિ દરમ્યાન તેમણે કરેલી સખાવતોનો કુલ આંકડો સાડા સત્તર લાખ રૂપિયા જેટલો થાય છે જે એ વખતે અધધધ રકમ ગણાય.

હિન્દુસ્તાનની વસતિમાં પારસીઓની સંખ્યા ચપટી જેટલી. પણ આ કોમના નબીરાઓની સખાવત ઢગલા જેવડી, ત્યારે પણ, અને આજે પણ. કવીશ્વર દલપતરામે સાચું જ કહ્યું છે :

છે આગેવાન સખાવતમાં, વિખ્યાતી ચીન વિલાયતમાં,
સઘળે શુભ કામ સહાયતમાં, સુણ સાહેલી.
વળી ધર્મધુરંધર ધીરા છે, સર્વે વાતે તે શૂરા છે,
એ તો હેમ જડેલા હીરા છે, સુણ સાહેલી.

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

XXX XXX XXX

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 08 ફેબ્રુઆરી 2020

This essay is from – Hind Swaraj by M.K. Gandhi, INDUS SOURCE BOOKS; First edition (2019). This edition of Hind Swaraj, with introductory essays by Dr. Usha Thakkar and Dr. Gita Dharampal, published in the 150th year of the Mahatma’s birth anniversary, contains the 1910 English translation by Gandhi himself.

Gandhi’s ideals of truth and non-violence serve as a beacon light to the human race caught in the rough winds and ferocious storms of hatred, ill-will and violence. His Hind Swaraj, the first text he wrote, contains the essence of his ideas that kept evolving as his journey continued in search of truth. This little book has attracted sky-high praises and sharp criticisms from scholars and leaders. Gerald Heard, a renowned author, finds it more significant than Rousseau’s Social Contract and Karl Marx’s Das Capital. ^1. But Eric Erickson calls it a ‘rather incendiary manifesto for a man of peace’.².

It is important to remember that the text had invited criticism from Gandhi’s political guru Gopal Kishna Gokhale and his political heir Jawaharlal Nehru. Gokhale regarded the book so crude and hastily conceived that he prophesied that Gandhi would himself destroy the book after spending a year in India. ^3. Nehru in his reply dated 4th October 1945, to Gandhi’s letter, had written,” It is many years ago since I read Hind Swaraj and I have only a vague picture in my mind. But even when I read it 20 or more years ago it seemed to me completely unreal.” ^4.

Gandhi wrote Hind Swaraj, a small book in 20 chapters, between 13 and 22 November 1909, on his way to South Africa from England, on Kildonan Castle ship on the ship’s stationary. That he wrote Gandhi wrote 38 pages of the total 271 pages of the manuscript with left hand when right hand got tired displays intensity and passion with which he wrote. The text, first published in Indian Opinion, was proscribed in March 1910 by the Government of Bombay. It hastened Gandhi’s decision to publish its English translation ‘not a literal translation’ but ‘faithful rendering of the original’. He wrote to Hermann Kallenbach that he had produced ‘an original work’ and was happy to get Tolstoy’s positive comments on his book. ^5.

Anthony Parel enumerates Gandhi’s possible reasons for writing Hind Swaraj. Firstly, an inner illumination and the consequent urge to write. According to him he had written because he was unable to restrain himself from writing the book as his heart was full. Secondly he wanted to clarify the meaning of Swaraj – by introducing a distinction between Swaraj as self-government or the quest for home rule or the good state, and Swaraj as self-rule or the quest for self-improvement. Thirdly, he felt that it was necessary to respond to the ideology of political terrorism adopted by the expatriates. He recalled in 1921 how in 1909 during his visit to London he had come in contact with ‘every known Indian anarchist’ there and how he wanted to write a book in answer to the Indian school of violence. Fourthly, he wanted to tell the Indians that the modern civilization posed a greater threat to them than did colonialism, which was a product of modern civilization. Fifthly he wanted to contribute to the reconciliation of Indians and Britons. Finally, he believed that through Hind Swaraj he would be able to give Indians a practical philosophy, an updated conception of dharma that would serve them for life in the modern world. ^6.

Gandhi uses the method of dialogue for his text, a method which attracts the ordinary readers because of its simple way and also allures the intellectuals because of the philosophical insights. Gandhi is familiar with the traditions of the method of dialogue in the Bhagawad Gita and Plato’s Dialogues. It is important that he wrote the text in Gujarati, his mother tongue, and in the form of a dialogue. According to Dipankar Gupta, in many ways Gandhi was before and ahead of Habermas.^7. Language of the text is simple, direct and that of colloquial style. According to Vinoba Bhave, just as the language of the Upanishads sounds crude to the ears, the language of Hind Swaraj also seems crude. The life and vigour that dwells in the crude language of the Upanishads is not to be found in other languages of argument and science. Gandhi’s purity of heart is reflected in Hind Swaraj. We need to understand and interpret it. ^8.

The seemingly simplistic text of Hind Swaraj, is at times confusing, outdated and loaded with ideas that demand deep exploration. Some words of the text make us uneasy, some arguments seem to be archaic, some ideas may seem utopian and some comments as idiosyncrasies; and yet there is something genuine, something truthful that draws us and motivates the reader to look beyond the present. This text, showing the dangers of violence and modern civilization, and presenting an original interpretation of Swaraj by arguments and counter-arguments, needs to be read and re-read.  We need to go beyond the words and reach the essence. Douglas Allen comments discerningly that, “We are called upon to do with Hind Swaraj what Gandhi did with the Bhagvad-Gita, the Ramayana, and other texts. Through our rereading, rethinking, reformulating, and reinterpreting, contextually influenced by new information and new developments, our hermeneutical project is to raise critical questions, purify, expand, and improve Hind Swaraj so that it can become a more developed and more adequate text for the twenty-first century.” ^9.

The book presents Gandhi’s observations on the political, economic, social and cultural issues of his times and his philosophical reflections on them that were to take firm roots as the years passed. The editor (Gandhi) brings to the centre stage the ill consequences of the modern civilization, futility of violence, and the importance of Swaraj, i.e., self-rule. The issues raised by him are of importance and his attempts to answer the reader have retained their relevance.

I

Gandhi is emphatic that modern civilization is irreligion and will be self-destroyed. It must be shunned. ^10. People living in modern civilization ‘make bodily welfare the object of life’. ^11. This civilization takes note neither of morality nor of religion. According to the teaching of Mahomed it is a Satanic civilization and Hinduism calls it the Black Age.^12. Abundance in material resources and mindless pursuit of all desires are not symbols of civilization. True civilization is in harmony with self-rule.   In Gandhi’s words, “Civilization is that mode of conduct which points out to man the path of duty. Performance of duty and observance of morality are convertible terms.” ^13.

Gandhi states that “Our difficulties are of our own creation.” ^14. The tendency of Indian civilization is to elevate the moral being, and that of the Western civilization is to propagate immorality. ^15. Gandhi offers sharp criticisms against the modern ways of living, use of railways ^16., and the professions of doctors ¹⁷. and lawyers ^18., and the condition of workers in the mills in Bombay ^19. He advocates the use of products made in our country and believes that hankering after material gains and aping the West will not lead India to her progress. He asserts that machinery is the chief symbol of modern civilization; it represents a great sin and has impoverished India. ^20. it is like a snake-hole which may contain from one to a hundred snakes. ²¹.

Gandhi’s picture of the modern civilization as being an evil and the ancient Indian civilization as glorious seems to be exaggerated. But to tell that Gandhi was totally against all progress would be too harsh a judgement. He himself had learned a lot from the West. His ideas were nurtured by writers like Ruskin, Tolstoy and Thoreau and other western sources.  Exposure to the West has helped him to mould his views on democratic norms and to imbibe elements such as discipline and dignity of labour. In fact, the long list of books at the end of Hind Swaraj contains only two books written by Indian writers. 

On 29th December 1920 Gandhi clarified in the Navjivan that “The supremacy of the brute force, worshipping money as God, spending most of one’s time in seeking worldly happiness, breath-taking risks in the pursuit of worldly enjoyment of all kinds, the expenditure of limitless mental energy on efforts to multiply the power of machinery, the expenditure of crores on the invention of means of destruction, the moral righteousness which looks down upon people outside Europe,- this civilization, in my view, deserves to be altogether rejected.” ^22.

It is interesting that John Middleton Murry, a Christian and a Socialist, argues that Gandhi forgets, “in the urgency of his vision, that the very spinning-wheel he loves is also a machine, and also unnatural. On his principles it should be abolished.” ^23. A dialogue in Delhi in 1924, in this context, is important. Gandhi was asked whether he was against all the machinery. His reply was,””How can I be when I know that even this body is a most delicate piece of machinery? The spinning wheel is a machine; a little toothpick is a machine. What I object is the craze for machinery, not machinery as such.” ^24. Gandhi is aware that the machines are capable of reducing the drudgery for human beings. So he acknowledges value of Singer sewing machine. 

G. D. G. Cole, a Fabian Socialist and an author, puts his views on Hind Swaraj succinctly. He does not consider the Western civilization ‘to be past mending’. ^25. However he (writing in 1938) candidly accepts that  Gandhi’s case against the West looks “infinitely stronger than it looked, to us Westerners, thirty years ago.” ^26.

Unbridled consumerism and relentless pursuit of materialism bothered Gandhi. Naturally he wanted to caution the Indians against the increasing expansion of the dehumanizing modern civilization.   Referring to Hind Swaraj he said,” The key to understand that incredibly simple (so simple as to be regarded foolish) booklet is to realize that it is not an attempt to go back to the so-called ignorant, dark ages. But it is an attempt to see beauty in voluntary simplicity, poverty and slowness. I have pictured that as my ideal. I shall never reach it myself and hence cannot expect the nation to do so.” ^27.

II

Gandhi’s deep faith in nonviolence is expressed effectively in Hind Swaraj. His work in South Africa, his experience as a lawyer, a journalist and an activist against injustice intensified his awareness of the inadequacy of modern civilization and the frightening magnitude of violence. Gandhi’s criticisms against violence in all forms became more logical, persuasive and powerful with his experiences over the years.

Gandhi shows in Hind Swaraj that modernization promotes violence and that the methods of violence for achieving justice and freedom had gripped the minds of many Indians, especially the youth; writings of persons like V.D. Savarkar had ignited the fury among young Indians. Gandhi intended Hind Swaraj to be a dialogue with the extremists who advocated violence to break the shackles of slavery. Madan Lal Dhingra, an Indian student, assassinated Sir William Curzon-Wyllie in London and was sentenced to death. According to Gandhi, Dhingra was a patriot, but his love was blind. ^28.

For Gandhi, the connection between the means and the end is of crucial importance. In his words, “The means may be likened to a seed, the end to a tree; and there is just the same inviolable connection between the means and the end as there is between the seed and the tree.” ^29. Violence begets more violence. This clear exposition of the relation between means and the end in Hind Swaraj stayed with Gandhi as one of his driving forces. Freedom achieved through violent means, is not real freedom. Gandhi states in unequivocal terms “the force of love and pity is infinitely greater than the force of arms. There is harm in the exercise of brute force, never in that of pity.” ^30. In his opinion, “Passive resistance, that is, soul force, is matchless. It is superior to the force of arms.” ^31. Gujarati version uses Satyagraha for passive resistance. Early in his political career, Gandhi had recognized the power of nonviolent resistance. He states that “Passive resistance is an all-sided sword; it can be used anyhow; it blesses him who uses it and him against whom it is used. Without dropping a drop of blood, it produces far-reaching results. It never rusts and cannot be stolen.” ^32.

Significantly Gandhi firmly believed that passive resistance is a method of securing rights by personal suffering; it is the reverse of resistance by arms. ^33. He also believed that rights are a result of performance of duty. Passive resistance cannot proceed a step without fearlessness. Gandhi makes it abundantly clear that it is the weapon of the strong, not the weak. Killing others is ‘a cowardly thought’.  ^34.

It is not that Gandhi’s views are endorsed by all. There have been various criticisms. W.J. Wybergh had written to Gandhi that the governments, laws, police and physical force are essential to average humanity. It is a fatal confusion to suppose that what is right for the saint is right for everyone else. ^35. Political leaders like B.G. Tilak and the extremists who were Gandhi’s contemporaries had also no faith in Gandhi’s non-violence.

However, Gandhi does not view Satyagraha as just a political strategy; it is both the means and an end. Gandhian nonviolence is not solely concerned with resistance, it also wants to create stable and lasting values to bring transformation in the existing scenario. Therefore it gives importance to constructive work and voluntary efforts for better society that will help self-rule.  Gandhi’s ideas and life have not lost their appeal for those who pursue the goals of peace and justice. Persons across various countries working for better society and movements for environment, alternative science and technology, eco-feminism, human rights, resistance to war and nuclear programme draw inspiration from Gandhi.

For Gandhi democracy is the rule of unadulterated nonviolence. ^36. He believes that non-violence cannot merely a personal virtue; rather, it must be a civic virtue. As his close associate J. B. Kriplani points out, Gandhi’s non-violence had a social content; it was not meant for the salvation of the soul directly. He made non-violence as an instrument for correcting political, social and economic wrongs. ^37.

III

The concept of Swaraj in Hind Swaraj is fascinating. According to Gandhi real Home Rule is self rule or self control and the way to it is passive resistance, that is soul force or love force. ^38. Gandhi has an innovative way to connect self with Swaraj. In his words, “It is Swaraj when we learn to rule ourselves”; and ”Swaraj has to be experienced by each one for himself. One drowning man will never save another. Slaves, ourselves, it would be a mere pretension to think of freeing others.” ^39. Swaraj as self government is the rule of the people. In his words, “If we become free, India is free. And in this thought you have a definition of Swaraj.” ^40. Gandhi’s Swaraj in not a utopia but can be achieved if the people of India decided to improve. Swaraj as the rule over the self is control over mind, impure thoughts and deeds.

Gandhi realized early in his life that mere duplication of the foreign ways of rule would not benefit India. Merely formal independence from the British rule is not Swaraj. It would mean merely the change of the rulers or personnel. Gandhi tells the reader, “You want the tiger’s nature, but not the tiger; that is to say, you would make India English, and, when it becomes English, it will be called not Hindustan but Englistan. This is not the Swaraj that I want.” ^41. It is important to note that Gandhi has no hatred for the British; he believes that if the English become Indianised, we can accommodate them. ^42.

Gandhi argues against the prevailing notion that the British have usurped India and is retaining it. His observation is: “The English have not taken India; we have given it to them. They are not in India because of their strength, but because we keep them.” ^43. He believes that political subjection of the people cannot take place without their willingness that may be due to fear and/or their weakness. The British rule has benefited the British and impoverished the Indians. Gandhi is against any authoritarian rule, it could be the British rule or the tyranny of Indian princes. ^44.

Means to attain Swaraj are as essential as the end of getting Swaraj. Gandhi’s Swaraj is against authoritarianism and imperialism. It is nonviolent and nonhierarchical and is based on the principles of decentralization. It stresses the idea and practice of Swadeshi and the duties of the citizens. Gandhi presents his critique of the representative democracy and offers his vision of transformative democracy guided by ethics. His criticisms against the British political institutions are sharp. He has no hesitation in calling the British Parliament ‘a sterile woman’ and ‘a prostitute’; ‘a prostitute’ was the only word he would alter “in accordance with a promise made to an English friend.” ^45. He opposed British imperialism because of its political, economic and moral consequences and remained an advocate of village republic that is self-contained.

Gandhi had studied writings of the scholars of the West and had also known the views of the extremists and the moderates in India. His years in England and South Africa had added dimensions to his thought process. He was conversant with the politics around him. Nationalism in India was in a nascent stage. In this context Gandhi in Hind Swaraj is much concerned about the adverse effect of the British rule in India and the damage done to the oneness and Indian-ness of the Indians. He wants the Indians to understand the reality and protest against the British rule as strong individuals and strong people.

Long back Gandhi had realized that all the communities in India have to live together and strive for a better life. He uses the word nation in the English version but uses the words like Praja (people), Ek Praja (one people), Ekdeshi and Ekmulki  (of one country) in the Gujarati original. The editor in Hind Swaraj tells the reader that the English have taught us that we were not one nation before, and that it will require centuries before we become one nation. This is without foundation. We were one nation (Ek Praja) word before they came to India. Subsequently they divided us. ^46.

According to Gandhi, “India cannot cease to be one nation (Ek Praja) because people belonging to different religions live in it. The introduction of foreigners does not necessarily destroy the nation, they merge in it. A country is one nation only when such a condition obtains in it. That country must have a faculty for assimilation. India has ever been such a country.” ^47. The Hindus, the Mahomedans, the Parsees and the Christians who have made India their country are fellow country-men, and they will have to live in unity if only for their own interest.  ^48. When the reader points out the terror practiced by the Thugs, the Pindaris and the Bhils, the editor says that it is better to suffer the Pindari peril than that someone else should protect us from it. After all, “the Bhils, the Pindaris, the Assamese and the Thugs are our own countrymen. To conquer them (to win over) is your and my work. So long as we fear our own brethren, we are unfit to reach the goal.”  ^49.

Moreover, in no part of the world are one nationality (Ek Praja) and one religion synonymous terms: nor has it ever been so in India. The Hindus and the Mahomedans flourished under each other. Both parties had decided to live in peace after some fighting, but with the advent of the English the quarrels recommenced. ^50. He visualizes different communities living peacefully in India. Naturally his views on education are also rooted in Indian ethos. For him, character building is important and to give millions knowledge of English is to enslave them. ^51.

According to the reader, the nation (Praja)  is those of us who are affected by the European civilization and who are eager to have Home Rule. But the editor corrects him and states that it is only those Indians who are imbued with love and who believe that Indian civilization is the best and who can speak to the English without being frightened. ^52. Further, Gandhi writes that he should know that no nation (Praja) has risen without suffering and that, even in physical warfare, the true test is suffering and not the killing of others, much more so in the warfare of passive resistance (Satyagraha). ^53. Gandhi exhorts the people to realize their potential and to chart their own destiny. Mere adoption of the outer form of government will not bring any qualitative change. Important issues for Gandhi are self-discipline, the rule over self and self-realization.  According to Shruti Kapila, ‘expulsion of the British’ was not the ‘essence’ of Swaraj but rather ‘self-transformation’ was. ^54.

Gandhi’s views on nationalism are to be seen in his context. They stand for ethical principles, cultural integrity, political justice and inclusiveness. Gandhi in Hind Swaraj is an anti-imperialist who wants the people of India to get rid of all the outward and inward signs/symbols of imperialism and live in harmony sharing a common bond of togetherness. According to Ashis Nandy, “Gandhi was always keen to define his nationalism as a part of his universal struggle for justice and equality, and he made it clear that the other name for armed nationalism was imperialism, which he considered a curse.” ^55. Bhikhu Parekh insightfully observes that Gandhi’s political thought more or less completely bypassed the characteristic nature and vocabulary of European nationalism, and conceptualized the Indian struggle for independence in a non-nationalist and non-national language. He rarely used the term 'nation' except when forced to do so by such antagonists as Jinnah; and then largely to refer to the fact that India was not a motley collection of groups but consisted of people sharing common aspirations and interests and a vague but nonetheless real commitment to a kind of spiritual civilization. When he occasionally used the term ‘nationalism’ he largely meant 'love of one's country'. ^56.

Gandhi had realized the dangers of interpreting and practicing religion with narrow perspective and advocated equal respect for all religions. He remained a supporter of the cause of cow protection. However he offers important comments when the issue is seen in the context of the relation between the Hindus and the Mohemadans. Protection of cows has been a sensitive issue between the Hindus and the Mahomedans, as the latter eat beef and see nothing objectionable in the practice of sacrificial killing of the cows. Talking about the relation between the two communities and the cow protection, Gandhi’s opinion the cow is “the protector of India, because it, being an agricultural country, is dependent on the cow’s progeny.” and “A man is just as useful as a cow, no matter whether he be a Mahomedan or a Hindu.”  If a situation demands saving a cow from a Mahomedan, in Gandhi’s words, “the only method I know of protecting the cow is that I should approach my Mahomedan brother and urge him for the sake of the country to join me in protecting her. If he would not listen to me, I should let the cow go for the simple reason that the matter is beyond my ability. If I were overfull of pity for the cow, I should sacrifice my life to save her, but not take my brother’s. This, I hold, is the law of our religion.” ^57. Gandhi draws attention to the cruelty of the Hindus to the cows. According to him, it is preposterous to suggest that the Hindus and the Mahomedans cannot live together amicably because the Hindus believe in Ahimsa and the Mahomedans do not. These thoughts are put into our minds by selfish and false religious teachers. The English put the finishing touch. ^58. On 25th April 1947, Gandhi said that he held the same views on cow protection as he had expressed in Hind Swaraj. He stated that if we would have maintained friendly relations with the Mahomedans, they would have given up beef eating.  If we want to protect the cow, we must know our dharma, know true compassion, and learn how to look after cattle.  ^59.

IV

Gandhi maintained that he had not altered his position from what he wrote in Hind Swaraj, with the passing of time and experience gained, though he moulded some of his views in the context of time.  He wrote in 1921 that “I am individually working for the self rule pictured therein (Hind Swaraj). But today my corporate activity is undoubtedly devoted to the attainment of parliamentary swaraj, in accordance with the wishes of the people of India.” ^60. Again in 1924 he clarified that it was not Indian Home Rule depicted in Hind Swaraj that he was placing before India. He was placing before the nation parliamentary, i.e., democratic swaraj. He did not suggest a destruction of all the machines, but he was making the spinning-wheel the master-machine. ^61. He reiterated in 1939 that “ I wrote Hind Swaraj in 1909. Its language may be crude but even today my pen is not prepared to polish it.” ^62. In his famous letter to Jawaharlal Nehru, dated 5th October 1945, Gandhi wrote that  “ I have said that I fully stand by the kind of governance which I have described in Hind Swaraj. It is not just a way of speaking. My experience has confirmed the truth of what I wrote in 1909. If I were the only one left who believed in it, I would not be sorry.” He was aware that “My ideal village still exists only in my imagination. After all every human being lives in the world of his own imagination.” ^63.

At the end of the text Gandhi writes that he has tried to explain Swaraj as he understands it, and his conscience testifies that his life henceforth is dedicated to its attainment. ^64. His life is testimony to this decision.  In his opinion, Hind Swaraj is “not a mere political book. I have used the language of politics, but I have really tried to offer a glimpse of dharma.” ^65.

Hind Swaraj has not failed to stimulate creative minds and to raise fundamental questions in contemporary contexts. Although dated in some respects, it inspires a search for alternatives. Gandhi’s emphasis on simple life, civic virtues and duties, his concepts of Swaraj, Satyagraha, and Swadeshi, his insistence of bringing ethics to politics, his eclectic vision of a good society composed of good individuals remain relevant. His philosophy in Hind Swaraj becomes relevant and insightful in the cotemporary context, as it is an anguished cry against evils of modern civilization, dehumanization of life, violence, war, exploitation, materialism and consumerism. It inspires us to ask uneasy questions about exploitation, inequality and decline in ethical and human values. Irene Rathbone, a reputed author, does not find passive resistance creed entirely convincing, but she is forced by Hind Swaraj’s “tremendous honesty to search my own honesty. I would implore people to read it. It is not dated-not in any essential way. It is suffused in light.” ^66. Hind Swaraj inspires us to enter into dialogue with Gandhi, ideas and persons around including the self, to raise questions and to seek our own answers to disturbing questions of the contemporary times.

References

Note –

(a) References of Hind Swaraj in this article are from M.K. Gandhi, Hind Swaraj and Other Writings, edited by Anthony J. Parel, Cambridge University Press, Cambridge, 1997 and Hind Swaraj is cited as HS. 

(b) The Collected Works of Mahatma Gandhi, The Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, Delhi/ New Delhi, are referred to as CWMG.

1. Gerald Heard, A Great Natural Phenomenon, The Aryan Path, IX, 9, September 1938, p. 450.

2. Eric H. Erickson, Gandhi’s Truth: On the Origins of Militant Nonviolence, Faber and Faber Limited,  London, 1970, p. 217.

3. Mahadev Desai, Preface to Hind Swaraj, p. 14, cited in footnote 2 in Gandhi’s message dated 14th July 1938  to The Aryan Path, September 1938, IX, 9, p. 423, CWMG, Vol. 67, New Delhi, 1976, pp. 169-70.

4. Jawaharlal Nehru, Selected Works of Jawaharlal Nehru, Vol. 14, Orient Longman Limited, New Delhi, 1981, p. 556.

5. Editors’ Introduction, M.K. Gandhi, Hind Swaraj: A Critical Edition, annotated and edited by Suresh Sharma and Tridip Suhrud, Orient BlackSwan, Bangalore, 2010, pp. xi-xxiv.

6. Editor’s Introduction, M.K. Gandhi, Hind Swaraj and Other Writings, edited by Anthony J. Parel, Cambridge University Press, Cambridge, 1997,  pp. xiv- xvii.

7. Dipankar Gupta, Gandhi before Habermas: The Democratic Consequences of Ahimsa, Economic & Political Weekly, XLIV, 10. 7th March 2009, pp. 27-33.

8. Vinoba Bhave, Vinoba Sahitya (Hindi), Vol.20, Paramdham Prakashan, Pavnar, Wardha, 2001, pp.  365-366.

9. Douglas Allen,  Gandhi after 9/11: Creative Nonviolence and Sustainability, Oxford University Press, New Delhi, 2019, pp. 234-235.

10. HS, p. 37-38.

11. HS, p.35. According to Parel, what is meant here is the civilization produced by the industrial revolution.

12. HS, p.37.

13. HS, p. 67. The Gujarati equivalent for civilization is sudharo, i.e., ‘good conduct’.

14. HS, p. 51.

15. HS, p. 71. 

16. HS, pp. 46-50.

17. HS, pp. 62-65.

18. HS, pp. 58-61.

19. HS, p. 108.

20. HS, p.107.

21. HS, p.110.

22. Navajivan, 29-12- 1920, CWMG 19, Delhi, 1966,  p. 178.

23. John Middleton Murry, A Spiritual Classic, The Aryan Path, IX, 9, September 1938, p. 440.

24. Young India, 13-11-1924 and 20-11-1924, CWMG, 25, Delhi, 1967, pp. 250-251.

25. G.D.H. Cole, A Disturbing Book, The Aryan Path, Vol, IX, no.9, September 1938, p. 430.

26. Ibid., p. 429.

27. Harijan, 14-10-1939, CWMG 70, New Delhi, 1977, p. 242.

28. HS, p.78.

29. HS, p. 81.

30. HS, p.84.

31. HS, p. 93.

32. HS, p. 94.

33. HS, p. 90.

34. HS, p. 77.

35. W.J. Wybergh’s letter to Gandhi, 3 May 1910, Indian Opinion, 21-5-1910, CWMG, Vol. 10, Delhi, 1963, p. 510.

36. Harijan, October 13, 1940.

37. Usha Thakkar and Jayshree Mehta, Understanding Gandhi: Gandhians in Conversation with Fred J. Blum, Sage Publications India Pvt. Ltd., New Delhi, 2011, pp. 75-76

38. HS, p. 118.

39. HS, p. 73.

40. Ibid.

41. HS, p. 28.

42. HS, p. 73.

43. HS, p.39.

44. HS, p. 77

45. Foreword to Indian Home Rule, 28th May 1919, CWMG 15, Delhi, 1965, p. 330.

46. HS, p. 48. 

47. HS, p. 52.

48. HS, pp. 52-53. 

49. HS, p. 44-45.

50. HS, p. 53.

51. HS, pp. 100-106.

52. HS, p. 115-116.

53. HS, p.118.

54. Shruti Kapila, Self, Spencer and Swaraj: Nationalist Thought and Critiques of Liberalism, 1890-1920, Modern Intellectual History, 4, 1, 2007, p. 125.

55. Ashis Nandy, Nationalism, Genuine and Spurious: A Very Late Obituary of Two Postnationalist Strains in India, Occasion, Interdisciplinary Studies in the Humanities, V. 3. March 1, 2012, p. 5.

56. Bhikhu Parekh, Gandhi's Political Philosophy: A Critical Examination, Delhi, Ajanta Publications, 1995, p. 194.

57. HS, p. 54.

58. HS, pp. 55- 56

59. Speech at Prayer Meeting, Gandhijike Dukhe Dilki Pukar III, pp. 40-3, CWMG 87, New Delhi, 1983, pp. 357-359.

60. Young India, 26-1-1921, CWMG vol. 19, Delhi, 1966, pp. 277-78.

61. Navajivan, 10-8-1924 and Young India, 14-8-1924, CWMG, 24, Delhi, 1967, p. 548.

62. May 3 1939, Gandhi Seva Sanghke Pancham Varshik Adhiveshan (Brindaban, Bihar) ka Vivaran, CWMG 69, New Delhi, 1977, p. 197.

63. Letter to Jawaharlal Nehru, October 5 1945, from the Hindi original: Gandhi-Nehru Papers. Courtesy: Nehru Memorial Museum and Library. CWMG 81, New Delhi, 1980, pp. 319-20.

64. HS, p. 119.

65. Bapuna Patro- Ashramni Behnone (Gujarati),  CWMG 32, New Delhi, 1969, p.  489.

66. Irene Rathbone,  What About The Children? The Aryan Path, IX, 9, September 1938, p. 455.

Reproduced with permission from Hind Swaraj: Mohandas Karamchand Gandhi, Introductory Essays by: Usha Thakkar & Gita Dharampal, Indus Source Books, Mumbai, 2019.