ભગવાને પણ
‘હે ભગવાન !’ કહેવું પડે
એવા દિવસો આવ્યા છે
હે મારા ભક્તો, થોડું અટકો, પ્લીઝ !
મારે નામે બધાં જ
રેકોર્ડ બ્રેક કરવામાં કેમ પડ્યા છે
તે નથી સમજાતું
સાચું કહું તો હું હવે
લઘુતાગ્રંથિથી પીડાવા લાગ્યો છું
હું 7 ફૂટનો પણ કદી હતો જ નહીં
ને હવે મને 70 ફૂટનો બનાવો તો
લઘુતાથી પીડાઉં કે નહીં?
1954થી દર વર્ષે મારી ઊંચાઈ
એક ફૂટ વધે છે
કોઈ ભગવાન તો શું શેતાન પણ
દર વર્ષે એક ફૂટ નહીં વધતો હોય
ને તેલંગાણામાં મારી પ્રતિમા
આ વખતે 71 ફૂટની કરશો તો
શતાબ્દી વર્ષમાં મને જોવા
લિફ્ટ મુકાવવાના છો?
મને લાડુ ભાવે છે એની ના નહીં,
પણ 500 કિલોનો એક જ લાડુ
બનાવવાનો અર્થ ખરો?
આટલો મોટો લાડુ હોજરીમાં
રાખીશ ક્યાં તે તો કહો
500 કિલો તો મારું કુલ વજન પણ નથી
તો જરા હોજરી ભાર ઝીલે એટલું કરોને !
કોઈ વાંસનો તો કોઈ ઘાસનો બનાવે છે
કોઈ મને સાકરનો બનાવે છે
તો કોઈ કેડબરીનો !
ને પછી કીડી ચડે છે તો
ડી.ડી.ટી. મારા પર જ છાંટે છે
એ ઓછું હોય તેમ કોઈ મને મગનો બનાવે છે
તો કોઈ ચણાનો
મારા ફણગા ફોડવાનું રહેવા દો, પ્લીઝ !
આમ મગમાંથી પગ કાઢીને
મને જાતભાતની રીતે બનાવો તો છો,
પણ સરવાળે તો હું ઉલ્લુ જ બનું છું
આ વખતે કોઈએ મને
ગોબરનો પણ બનાવ્યો છે
કાલ ઊઠીને કોઈ મને ચીઝ-પનીર કે
પીઝા-બર્ગરનો બનાવે તો
ભય એ છે કે કોઈ
મને ભચડી ગયું તો
અડધો પડધો હું જીવીશ કેમ કરીને?
આમેય અધૂરો છું
માણસ પર હાથીનું ડાચું ફીટ કરીને
ફાધરે
મને જેમ તેમ એસેમ્બલ કરેલો છે
હવે તો મારા પાર્ટ્સ પણ મળતા નથી
કોઈ 60 કિલો સોનાથી
તો કોઈ 100 કિલો ચાંદીથી શણગારે છે મને
આ બધું દેખાદેખી ચાલે છે
એમાં સ્નેહ કરતાં સ્પર્ધા વધારે છે
હું દસ દિવસ પૂરતો આવું છું
પણ મને હવે મહિના અગાઉ
લાવી મુકાય છે
આમ લાવીને મને વાસી
કરવાનો કોઈ મતલબ છે?
મને રસ્તા વચ્ચે ડી.જે.ના ઘોંઘાટમાં રોકી રાખીને
ટ્રાફિક જામ કરવામાં
કોઈ હોસ્પિટલ નથી પહોંચતું
કોઈ નોકરીએ મોડા પડે છે
કોઈ ટ્રેન ચૂકે છે
એ ઠીક નથી
તમારી લાગણી હું સમજું છું
તો તમે મને પણ સમજો
આ સંપત્તિ મેં જ તો આપી છે તમને
તે મને પાછી આપવા નહીં!
મને ભાવ જોઈએ છે
મારો ભાવ ન કરો
ગણપતિ છું તો ગણપતિ જ રહેવા દો, પ્લીઝ !
તમે તો માણસ છો
હું તમને કાંદા લસણના કે કાદવ કીચડના બનાવું તો ચાલશે?
તો મને શું કામ સોનાચાંદીનો બનાવો છો?
કોઈ તો મને લાવતી વખતે
200-200ની નોટો ઉડાડે છે
ત્યારે લોકો મને નથી જોતા
નોટને જુએ છે
આટલો મોંઘો તો હું કદી હતો જ નહીં !
માટી જ થવાનું હોય તો
માટીમાં રહીએ એ જ સારું!
મારો રેકોર્ડ કરીને શું કરશો?
આવતે વર્ષે એય તૂટશે
ને ન તૂટે તોય હું તૂટી જઈશ
એ તો જુઓ
પછી વિસર્જન વખતે
સોનામાંથી મને કાઢવાનું અઘરું થશે
એનું સુખ એટલું ખરું કે
મારા હાથ, પગ રખડતા દેખાશે
પણ સોનું કે ચાંદી રઝળતાં નહીં દેખાય
જે કામનું છે તે રાખી લેવાય છે
ને નકામું તો વિસર્જિત થઈ જ જાય છે …

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

રમેશ સવાણી

ફિલ્મ કલાકારોને ફિલ્મને લગત એવોર્ડ મળે તે બરાબર છે. પરંતુ કોઈ વખત એમને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર અપાય છે તે ઉચિત છે કે કેમ તે પ્રશ્ન ઉદ્દભવે છે. રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મેળવનાર લોકો માટે આદર્શ બનતાં હોય છે. અન્યાય સામે ચૂપ રહેનાર કલાકારને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળે તે ઉચિત કહી શકાય નહીં. મહિલા પહેલવાનોનું યૌન શોષણ સામે આંદોલન હોય કે કિસાન આંદોલન હોય જો કલાકાર સરકારથી ડરીને ચૂપ રહે તો તે સમાજને અન્યાય સામે ચૂપ રહેવાનો સંદેશો આપે છે. ગરીબી / મોંઘવારી / બેરોજગારી / શિક્ષણ અને હોસ્પિટલના માફિયાનો ત્રાસ / દલિત-વંચિત પ્રત્યેનો ભેદભાવ / આદિવાસી શોષણ વગેરે સમસ્યા અંગે જો કલાકારો ચૂપ રહે તો તે આદર્શ બની શકે નહીં. 

હિન્દી ફિલ્મ કલાકાર અમિતાભ બચ્ચનનું ઉદાહરણ લઈએ. મનમોહન સિંઘની સરકાર વખતે તેમણે પેટ્રોલના ભાવ વધારા સામે ઝૂંબેશ કરી હતી, તે સારી બાબત હતી. પરંતુ મોદીજી વડા બનતા અચ્છે દિનના બદલે ખરાબ દિવસો જોવાનો સમય આવ્યો. મોંઘવારી વધી / બેરોજગારી વધી / પેટ્રોલ-ડીઝલની કિંમત વધી / ડોલર સામે રૂપિયાનું અવમૂલ્યન થયું / હત્યારા અને બળાત્કારીઓને જેલ મુક્ત કર્યા / મહિલા પહેલવાનોનું યૌન શોષણ કરનારને બરાબર છાવર્યો / કિસાન આંદોલન દરમિયાન 750 કિસાનોના જીવ ગયા / ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ સુપ્રીમ કોર્ટે ગેરકાયદેસર ઠરાવ્યા / 12 જાન્યુઆરી 2018ના રોજ સુપ્રીમકોર્ટના ચાર ન્યાયાધીશો – જસ્તી ચેલમેશ્વર, રંજન ગોગોઈ, મદન લોકુર અને કુરિયન જોસેફે અભૂતપૂર્વ પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરી લોકશાહી બચાવોનો પોકાર કર્યો / મણિપુરમાં મહિલાઓની નગ્ન પરેડ અને ગેંગ રેપ થયાં / મહિલા પહેલવાનોનું યૌન શોષણ કરનારને મોદીજીએ છાવર્યો છતાં અમિતાભ બચ્ચને એક શબ્દ ઉચ્ચારવાની હિમ્મત કરી નહીં ! ફિલ્મી પરદે અન્યાય સામે ઝઝૂમતા અમિતાભે વાસ્તવિક જિંદગીમાં લોકોની વેદનાને બદલે સત્તાની ચાપલૂસી પસંદ કરી ! ભવિષ્યમાં તેમને ‘ભારત રત્ન’નો પુરસ્કાર અપાય તો લોકો તેમાંથી શું પ્રેરણા મેળવે? એ જ કે સત્તાની ચાપલૂસી કરવાથી પુરસ્કાર મળે છે ! 

બોલીવુડ ફિલ્મોને ઘણીવાર સપનાં વેચતી ફિલ્મો તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે કારણ કે તે પ્રેક્ષકો માટે પલાયનવાદ અને કાલ્પનિકતા પ્રદાન કરે છે, જે ગ્લેમર, રોમાંસ અને જૂઠા જીવનની વાર્તાઓમાં દર્શકોને ગૂંચવી રાખે છે. લોકો ફિલ્મોમાં મનોરંજન અને તેમની દૈનિક વાસ્તવિકતાઓથી કામચલાઉ છટકબારી શોધે છે. બોલિવૂડ ફિલ્મોમાં વારંવાર ભવ્ય સેટ, વિદેશી સ્થાનો અને નાટકીય વાર્તાઓ દર્શાવવામાં આવે છે જે દર્શકોને તેમના રોજિંદા જીવનથી દૂર દુનિયામાં લઈ જાય છે. ઘણી બોલિવૂડ ફિલ્મો આદર્શ રોમેન્ટિક સંબંધો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, ઘણીવાર સુંદર અભિનેતાઓ અને અભિનેત્રીઓ સાથે, અને પ્રેમ, ઝંખના અને અવરોધોને દૂર કરવાના વિષયો હોય છે અને તેમનો ઉપાય અવાસ્તવિક હોય છે. ફિલ્મો ઘણીવાર સંપત્તિ, ફેશન અને ઐશ્વર્યની દુનિયા દર્શાવે છે, જે પ્રેક્ષકોમાં મહત્ત્વાકાંક્ષા રોપે છે. લાર્જર-ધેન-લાઇફ કથાઓ હોય છે. ભવ્યતા અને ઉત્તેજનાની ભાવના હોય છે. કાલ્પનિક તત્ત્વો હોવા છતાં, બોલીવુડ ફિલ્મો ઘણીવાર પ્રેમ, હતાશા, આનંદ અને દુ:ખ જેવી સાર્વત્રિક માનવ લાગણીઓને નાટકીય પરિસ્થિતિઓ સાથે મૂકે છે. જેથી પ્રેક્ષકો પાત્રો અને તેમના અનુભવો સાથે જોડાઈ જાય છે. ફિલ્મો વાસ્તવિક જીવનથી થોડીવાર દૂર લઈ જાય છે. ફિલ્મો લાગણીઓનો અનુભવ કરવાની, નાટકીય કથાઓ જોવાની અને સુંદરતા અને કાલ્પનિક દુનિયામાં ડૂબકી લગાવવાની તક પૂરી પાડે છે. ફિલ્મો સપનાઓ વેચે છે, તેની સામે વાંધો નથી પરંતુ ફિલ્મો નફરત પણ વહેંચે છે. પ્રોપેગેન્ડા ફિલ્મો એવા શાસકો ઊભા કરે છે જેને માનવમૂલ્યો / બંધારણીય મૂલ્યો સાથે દુ:શ્મનાવટ હોય. માનસ પ્રદૂષણ કરનારી આવી અનેક ફિલ્મો આવી અને આવી રહી છે પરંતુ અમિતાભ બચ્ચન ચૂપ છે. 

અમિતાભ બચ્ચન /અક્ષય કુમાર / અનુપમ ખેર 2014 પહેલા સરકારનો વિરોધ કરતા હતા; પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારાનો વિરોધ કરતા હતા. આજે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ લિટરના 100 રૂપિયાને ક્રોસ કરી ગયા છે; છતાં અમિતાભ બચ્ચન / અક્ષય કુમાર / અનુપમ ખેર ચૂપ છે. લોકોની પીડા આ કલાકારોને સ્પર્શી શકતી નથી ! 24 મે 2012ના રોજ અમિતાભ બચ્ચને ટ્વીટ કર્યું હતું : “પેટ્રોલમાં રપિયા 7.5નો વધારો ! પંપ એટેન્ડન્ટ : ‘કેટલાનું નાખું?’ મુંબઈવાસી : ‘2-4 રૂપિયાનું કાર ઉપર છાંટી દે, ભાઈ ! સળગાવવી છે !” એ વખતે પેટ્રોલની કિંમત 64 રૂપિયા હતી. અક્ષયકુમારે 27 ફેબ્રુઆરી 2012 ના રોજ ટ્વીટ કર્યું હતું ; “સાયકલ સાફ કરી લો; પેટ્રોલમાં બીજો ભાવવધારો આવી રહ્યો છે !” 14 ઓક્ટોબર 2012ના રોજ અનુપમ ખેરે ટ્વીટ કર્યું હતું : ‘“મેં મારા ડ્રાઇવરને પૂછ્યું : ‘મોડો કેમ આવ્યો?’ ‘સર, હું સાયકલ ઉપર આવ્યો !’ ‘કેમ? તારી મોટર સાયકલને શું થયું?’ ‘સર, હવે તેને ઘેર મૂકી દીધી છે; શોપીસ તરીકે !’ 26 ઓગસ્ટ 2025ના રોજ મુંબઈમાં લિટર પેટ્રોલની કિંમત 103.5 છે. 2012માં એમને 64 રૂપિયાનું પેટ્રોલ મોંભ લાગતું હતું, હવે સસ્તું લાગે છે ! અભિનેત્રી પ્રીતિ ઝિન્ટાએ 20 ઓગસ્ટ 2013ના રોજ કહ્યું હતું : “આજે હું હસવું રોકી શકી નહીં. રૂપિયાને બચાવવાનો એકમાત્ર રસ્તો એ છે કે ડોલરને રાખડી બાંધવીને કહેવું મેરી રક્ષા કરના !” તેણે 24 સપ્ટેમ્બર 2013ના રોજ કહેલ કે : “આપણે સુધારણા માટે ફુગાવા અને બેરોજગારી પર ચર્ચા કરવી જોઈએ.” પણ 2014થી તે ચૂપ છે ! કેવી દંભની પરાકાષ્ઠા !

ફિલ્મ કલાકારો આપણને છેતરે છે ! અમિતાભ બચ્ચન / અનુપમ  ખેર / પ્રીતિ ઝિન્ટાએ બોલવું જોઈએ તેવો આગ્રહ નથી. પરંતુ સિલેક્ટિવ વિરોધ કેમ? સિલેક્ટિવ મૌન કેમ?

26 ઑગસ્ટ 2025

સૌજન્ય : રમેશભાઈ સવાણીની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર

હેમન્તકુમાર શાહ

આજકાલ નરેન્દ્ર મોદીના સ્વદેશીની ચર્ચા ચાલુ થઈ છે. જુઠ્ઠાણાંનો જમાનો છે આ. મોદી પોતે કેટલી વિદેશી ચીજો વાપરે છે એ તો એક જુદો જ મુદ્દો છે. પોતે વિદેશી ચીજો વાપરે અને બીજાને શિખામણ આપે એ તો સાવ જ બનાવટ અને તરકટ કહેવાય. સાચું સફરજન ખાવામાં કામ લાગે, પ્લાસ્ટિકનું સફરજન દેખાડો કરવામાં, શણગાર કરવામાં. નરેન્દ્ર મોદીનું સ્વદેશી આવા પ્લાસ્ટિકના સફરજન જેવું છે. વાસ્તવિકતા કરતાં કંઈક જુદી જ જાતનો ભ્રમ ઊભો કરવો એ મોદી શૈલીનું આગવું રાજકારણ છે. 

જરા હકીકતો જોઈએ :

(૧) કોરોનાના પહેલા જ લોકડાઉન દરમ્યાન તેમણે તરત જ ૧૦૦ કરોડ ડોલરની લોન ભારતમાં આરોગ્યની સારી સેવાઓ ઊભી કરવા લીધેલી. 

(૨) મોદીની સરકારનું એક પણ બજેટ એવું નથી કે જેમાં તેમણે કરોડો રૂપિયાની વિદેશી લોન લીધી ન હોય.

(૩) ભારતમાં અત્યારે ૫,૪૦૦થી વધુ વિદેશી કંપનીઓ વસ્તુઓ અને સેવાઓનું ઉત્પાદન કરે છે. એમાંની અનેક કંપનીઓને મોદી સરકારે પોતે જ ભારતમાં બોલાવી છે. 

(૪) ૨૦૧૫માં મોદી સરકારે વિદેશી મૂડીરોકાણ માટે અદ્ભુત વ્યવસ્થા કરી! કોઈ પણ વિદેશી કંપનીને ભારતમાં રોકાણ કરવું હોય તો ભારત સરકાર અને રિઝર્વ બેંકની મંજૂરી લેવાની જરૂર જ નહિ! આને ‘ઓટોમેટિક રૂટ’ કહે છે. આવો, જેને આવવું હોય એ આવો, અને અમને લૂંટો! 

(૫) ૨૦૨૪માં વિદેશી કંપનીઓના રોકાણમાં દુનિયામાં ભારત ૧૫મા ક્રમે હતું એમ UNCTADનો એક અહેવાલ કહે છે. 

(૬) માળખાગત સવલતો, રેલવે, વીજાણુ ચીજો, વાહનો, દવાઓ, રસાયણો, સેવાઓ, કાપડવસ્ત્ર, એરલાઈન્સ – તમે કોઈ પણ ક્ષેત્રનું નામ આપો અને એમાં વિદેશી કંપની ના હોય એવું ન બને. આ શું સ્વદેશી છે?

(૭) એપ્રિલ-૨૦૧૪થી માર્ચ-૨૦૨૫ સુધીમાં એટલે કે મોદીના ૧૧ વર્ષના શાસનકાળમાં ૭૪૯ અબજ ડોલરનું એટલે કે ૬૭ લાખ કરોડ રૂપિયાનું વિદેશી કંપનીઓનું રોકાણ ભારતમાં થયું છે. આને સ્વદેશી કહેવાય!

(૮) ભારતનું વિદેશી દેવું ૨૦૧૪માં ૪૪૬ અબજ ડોલર હતું અને તે ૨૦૨૫માં વધીને ૭૩૬ અબજ ડોલર થયું છે. ૧૧ વર્ષમાં ૬૫ ટકાનો આ વધારો મોદી સરકારની નીતિઓને લીધે નહીં તો શું નેહરુની નીતિઓને લીધે થયો? 

(૯) ભારતના શેરબજારમાં ૧૧,૨૦૦ વિદેશી કંપનીઓ રોકાણ કરેલું છે હાલ. એ બધી બહુ સહેલાઈથી આવે એના રસ્તા મોદી સરકારે જ તૈયાર કર્યા છે! 

મોરારજી દેસાઈના ૧૯૭૭-૭૯ના પ્રધાનમંડળમાં જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિઝ ઉદ્યોગ પ્રધાન હતા. તેમણે કલમના એક ઝાટકે રાતોરાત અમેરિકન કંપની કોકા કોલાને દેશની બહાર તગેડી મૂકી હતી. નરેન્દ્ર મોદીની છાતી ખરેખર ૫૬ ઈંચની હોય તો એને ફરીથી તગેડી મૂકે અને બધાને સુરતનો સોસ્યો પીવડાવે! ૫,૪૦૦ વિદેશી કંપનીઓમાંથી આ એકને તો તેઓ હાંકી કાઢી બતાવે. 

‘સ્વદેશી’ શબ્દ વાપરતાં મોદીને અને પેલા ગગજી સુતરિયા જેવા અંધભકતોને શરમ નથી આવતી? મહાત્મા ગાંધીનું સ્વદેશી એ સાચું સફરજન હતું, નરેન્દ્ર મોદીની આત્મનિર્ભરતા એ પ્લાસ્ટિકનું સફરજન છે! મોદીની આત્મનિર્ભરતા એ કપટી રાજકીય શણગાર છે. 

તા.૨૭-૦૮-૨૦૨૫

સૌજન્ય : હેમંતકુમારભાઈ શાહની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર