એકાદ અઠવાડિયું થાય ન થાય ત્યાં હાર્દિક નાના-નાની પાર્કમાં જતો. જાય ત્યારે એના હાથમાં વડાપાઉં, પૂરીભાજી, સમોસાં કે બટેટાવડાં – કંઈ ને કંઈ તો હોય જ. પોતાનાં દાદા-દાદી કે નાના-નાનીને તો એણે જોયાં નહોતાં પણ એ ચોક્કસ એવું માનતો કે, વડીલોની છાયામાં ઊછરેલાં બાળકો નસીબદાર કહેવાય. પાર્કમાં બેઠેલાં વૃદ્ધોને એ આગ્રહ કરી કરીને ખવડાવતો. કેટલાંક વડીલો લેવાની આનાકાની કરતાં પણ એમની નજરનો ખાલીપો હાર્દિકને અણસાર આપી જતો કે, ઘરમાં એમને આવી ચીજો ખાવા નથી મળતી.

હમણાં હમણાં એ જ્યારે પણ પાર્કમાં જતો ત્યારે એક ચોક્કસ બાંકડા પર બેઠેલા સજ્જનને જોતો. એ કશું ન બોલતા. હાર્દિક આપે એ ચીજ લેવાની ના પણ ન પાડતા, પણ એ જોતો કે આજુબાજુમાં રમી રહેલાં બાળકોમાંથી એ કોઈને પણ પોતાની પાસેનું પેકેટ આપી દેતા. આપતી વખતે એમની આંખોમાં છલકાતો પ્રેમ જોઈને હાર્દિક ખુશ થઈ જતો.

એક દિવસ એણે પાર્કના રખેવાળ રાજુને પૂછી જ લીધું, “આ દાદાને તું ઓળખે છે, રામુ? કોણ છે એ?”

“મેરેકુ જાસ્તી તો પતા નઈ પણ વો થોડે દિનસે ઈધરી ચ રેતા. રાતકો પણ ઘર નઈ જાતા.”

“અરે ! ઘરે નથી જતા તો એમનું ખાવા-પીવાનું શું?”

“મેરેકુ વો અપને બાપકે માફિક લગતા, સાયેબ. મુંહસે કુછ નઈ બોલતા, કુચ નઈ માંગતા, પણ મૈં અપને ખાનેમેંસે થોડા બહુત ઉનકો દેતા હું ઔર નલસે પાની લાકે પીલાતા હૂં, બસ! તુમારે જૈસા સબકો ખીલાનેકા તો હમ નઈ કર સકતા.”

ઘડીભર બંને ચુપચાપ એમની તરફ તાકી રહ્યા, પછી પાછો રામુ બોલ્યો, “સા’બ, યે બાબુ જો હૈના, વો કિસી અચ્છે ઘરકા લગતા હૈ. વો પાગલ તો નઈ હૈ પર મુજે લગતા હૈ ઉનકી યાદદાસ્ત ચલી ગઈ હૈ.”

સામે બેઠેલા દાદાના ચહેરાની સૌમ્ય રેખાઓ, એમના વેરવિખેર વાળ અને ઊંડી ઊતરી ગયેલી આંખો હાર્દિક કરુણાપૂર્વક જોઈ રહ્યો. થોડી વાર વિચાર કરીને એ બાંકડા પર એમની બાજુમાં બેઠો.

“દાદા, મારું નામ હાર્દિક. તમારું નામ શું છે?” એનો પ્રશ્ન સાંભળીને એમની આંખોમાં કોઈ ભાવ ન દેખાયો.

“દાદા, તમારું ઘર ક્યાં? હું તમને ઘરે લઈ જાઉં?” અત્યાર સુધીમાં હાર્દિકને ખ્યાલ આવી ગયો હતો કે, એ અલ્ઝાઈમરના દરદી હતા. એમને કંઈક બોલવું તો હતું પણ શબ્દો ગોઠવી નહોતા શકતા. બહુ સમજાવટ અને પ્રયત્નોને અંતે એમણે ખિસામાંથી એક ચિઠ્ઠી કાઢીને હાર્દિકના હાથમાં મૂકી. એમાં લખ્યું હતું, ડોક્ટર ભાર્ગવ મારફતિયા, કૃષ્ણ કુંજ, એમ.જી. રોડ.

ઓહ, આ ઘર તો અહીંથી સાવ નજીક હતું. ઘરનાં લોકો શોધાશોધ કરતાં હશે. કદાચ પેપરમાં પણ આપ્યું હશે ને દાદા બિચારા ભૂલા પડી ગયા છે. એણે રિક્ષા કરી ને ધીમેથી હાથ પકડીને એમને સીટ પર બેસાડ્યા.

ભવ્ય બંગલો હતો. પોર્ચમાં મોંઘી, લેટેસ્ટ મોડેલની કાર ઊભી હતી. નેઈમપ્લેટ પર એણે વાંચ્યું, ડો. સીમા મારફતિયા (ગાયનેકોલોજિસ્ટ), ડો. ભાર્ગવ મારફતિયા (કાર્ડિઓલોજિસ્ટ). હજી તો રિક્ષા ઊભી રહી ન રહી ત્યાં તો લાંબી સાંકળ સાથે બંધાયેલો એક મોટો અલ્શેશિયન કૂતરો જોર જોરથી ભસતો દરવાજા સુધી આવ્યો. એનું ભસવું સાંભળી એક અત્યંત આધુનિક લાગતી સ્ત્રી ઘરમાંથી બહાર આવી ને હાર્દિક તરફ જોઈને બોલી, “યસ?”

“મેડમ, મને પાર્કમાંથી આ દાદા મળ્યા છે. આય થીંક, એ તમારા …” મોઢું બગાડીને સ્ત્રીએ બૂમ પાડી, “ભાર્ગવ, ભાર્ગવ, સી, આ જેંટલમેન કેવી બોગસ વાત કરી રહ્યા છે!”

ભાર્ગવે વાત સાંભળીને હાર્દિકને ઝાટકી નાખતાં કહ્યું, “મિસ્ટર, તમને ભલે સોશિયલ વર્ક કરવાનો શોખ હોય પણ આવી રીતે તપાસ કર્યા વગર કોઈના ઘરમાં ઘૂસી આવતા વિચાર નથી આવતો? અમારા કોઈ રીલેટિવ મીસીંગ નથી. એડ્રેસમાં કંઈ ભૂલ થતી લાગે છે. આય એમ ઈન અ હરી. મારે એક ઑપરેશન છે.”

હાર્દિકે સરનામાની ચિઠ્ઠી બતાવતાં કહ્યું, “જુઓ સર, કંઈ ભૂલ નથી થતી ને દાદા અહીં રિક્ષામાં જ બેઠા છે. જરા આવીને જુઓ તો ખરા કે …”

હવે ભાર્ગવ બરાબરનો અકળાયો હતો. છતાં પણ રિક્ષા પાસે ગયા વિના એનો છૂટકો નહોતો. રિક્ષામાં નીચું ઘાલીને બેઠેલા માણસ તરફ એક નજર નાખીને એણે કહ્યું, “મેં આ માણસને કોઈ દિવસ જોયો પણ નથી. મહેરબાની કરીને આમ ગળે પડવાનું ને બ્લેકમેઈલ કરવાનું બંધ કરો.”

ધુંવાંપૂંવાં થતો એ અંદર ગયો. અકળાયેલી સીમા વરંડામાં જ ઊભી હતી. બંને ધીમે અવાજે ગુસપુસ કરવા લાગ્યાં, “આટલા દિવસથી એ પોતાની મેળે ચાલ્યા ગયા હતા એટલે થયું કે હાશ, પીછો છૂટ્યો. ત્યાં તો આ સ્વયંસેવક કોણ જાણે ક્યાંથી એમને પકડી લાવ્યો!”

“ડાર્લિંગ, હું તે ઘર સંભાળું, હૉસ્પિટલ સંભાળું કે તારા ફાધરને? એમને પાછા જોઈને મને તો ગભરાટ થાય છે.” બંનેએ કંઈક મસલત કરી પછી સીમાએ ટોમીની સાંકળ છોડીને એને છૂટો કર્યો. અલમસ્ત ટોમી ભાઉ ભાઉ કરતો હાર્દિક અને રિક્ષાવાળાની પાછળ પડ્યો. બેઉ ગભરાઈને ગેટની બહાર નીકળી ગયા. સીમા અને ભાર્ગવ પોતાના લાડકવાયા ટોમીનું પરાક્રમ જોઈને ખુશ થઈ ગયાં. બેઉના જીવમાં જીવ આવ્યો. “હાશ! ટોમીએ આબાદ બચાવી લીધા!”

ત્યાં જ ટોમી ખુલ્લા ગેટમાંથી બહાર નીકળીને રિક્ષા પાસે પહોંચ્યો ને પાછલી સીટ પર બેઠેલા દાદાના પગ ચાટતો, ક્યાં જતા રહ્યા હતા એવી ફરિયાદ કરતો, પૂંછડી હલાવીને પોતાની ખુશી વ્યક્ત કરવા લાગ્યો. અત્યાર સુધી કોઈ વાતનો પ્રતિભાવ ન આપતા દાદા વહાલથી ટોમીને પંપાળવા લાગ્યા. હાર્દિકે ખુશ થઈને દાદા સામે જોયું તો એમની આંખમાં આંસુનાં બે બુંદ ચમકતાં દેખાયાં. એણે રિક્ષાવાળાને ખભે હાથ મૂકતાં કહ્યું, “દોસ્ત, આપણો ફેરો સફળ થયો. આપણે સાચે સરનામે આવ્યા છીએ. આ સારા કામમાં મને સાથ આપવા બદલ તારો આભાર, ભાઈ!”

દાદાને રિક્ષામાંથી નીચે ઊતરવામાં મદદ કરતાં રિક્ષાવાળાએ કહ્યું, “ભાઈ, આભાર જ માનવો હોય તો આ અબોલ જીવનો માનો.”

(ધર્મપાલ સાહિલની હિંદી લઘુકથાને આધારે)

સૌજન્ય : “ભૂમિપુત્ર”; 01 સપ્ટેમ્બર 2023; પૃ. 24

ગુજરાતી ભાષા માટે ડેટાબેઝ ઊભો કરવાનું મુશ્કેલ નથી તેમ એને ચોખ્ખો કરવાનું પણ અસંભવિત નથી.

ડેટા કલેક્ટ ક્યાંથી થાય? ગુજરાતી ટૅક્સ્ટ્સથી. ટૅક્સ્ટ્સનાં સ્થાનો કયાં? સાહિત્યકારોનાં પુસ્તકો, અન્ય વિષયના વિદ્વાનોએ ગુજરાતીમાં લખેલાં પુસ્તકો, ધ્વનિમુદ્રિત થયેલાં વ્યાખ્યાનો કે વાર્તાલાપો, દૃશ્યશ્રાવ્ય વીડિયોઝ, ગુજરાતી નાટકો ફિલ્મો ટી.વી. સીરિયલો વગરે વગેરે અનેક સ્થાનોથી ડેટા કલેક્શન કરી શકાય. એમાં વર્તમાનપત્રો, વેબસાઈટ્સ, અને ફેસબુક વગેરે સોશ્યલ મીડિયાને પણ મહત્ત્વનાં સ્થાનો ગણવાં જોઈશે; એ સ્થાનોનું તો ભૂલો બાબતે પણ મહત્ત્વ વધી જાય છે.

એમ ડેટા કલેક્ટ થઈ જાય તે પછી તેને ચોખ્ખો કે સ્વચ્છ કે શુદ્ધ કરવાનો પ્રસંગ આવે એ સમજાય એવું છે. તે પછીનું કદમ છે, to build a AI model. એ કામ નિષ્ણાતોએ કરવાનું હોય છે. એ થાય પછી ડેટામાં રહેલી પૅટર્ન્સને પામવા માટે તેમ જ નવો ડેટા ઉમેરવા માટે એ મૉડેલનો વિનિયોગ કરી શકાય. એ મૉડેલનો ટેસ્ટ લેવો, ટૅક્નોલૉજિની રીતે એનું મૂલ્યાંકન કરવું કે એ કેટલું કાર્યદક્ષ અને કેટલું ભરોસાપાત્ર છે, વગેરે. તે પછી જ એ મૉડેલને પ્રજાજોગા ઉપયોગો માટે deploy કરી શકાય, એટલે કે, એક સજ્જ સૈનિકની જેમ એને બજાર નામના મેદાનમાં ઉતારી શકાય. વગેરે કામો પણ નિષ્ણાતોનાં છે.

આપણે કરી શકીએ તે કામ આ છે : ધ્યાનપાત્ર વાત એ છે કે આપણે જે જે સ્થાનેથી ડેટા મેળવ્યો અને સાફ દાનતથી ‘એ.આઈ.’-ને તે માટે મદદ કરી, એ ખરું, પણ એ ડેટા ચોખ્ખો તો હોય નહીં ! સ્પષ્ટ છે કે એમાં જોડણી અને વ્યાકરણની ભૂલો તેમ જ બીજી વિસંગતિઓ જેવો કચરો હોય. આપણે એને પારખીને દૂર કરવો પડે. સાહિત્યકારોએ કે અન્ય વિદ્વાનોએ જે અને જ્યાં ચીવટ દાખવી હોય એ અને એટલી જ જગ્યાઓ ચોખ્ખી હોય એ કહેવાની જરૂરત નથી રહેતી.

ગુજરાતી ભાષાનો આપણે કલેક્ટ કરેલો ડેટા પૂર્વગ્રદુષ્ટ ન જ હોવો જોઈએ. એ ડેટામાં ભૂલો કે અવાજો ઘૂસી ગયાં હોય તે ન ચાલે, એ પ્રકારે એને ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત બનાવવો જોઈશે. ડેટાકલેક્શન માટે જે તે ધણીની સમ્મતિ કૉપિસાઈટની સુરક્ષા માટે મેળવવી રહેશે, પણ એ પછી પણ ડેટા સંદર્ભે જોડાઈ ગયેલી વ્યક્તિઓની અંગતતા જાળવવી જોઈશે, અને એ માટે ડેટાને સલામત પ્રકારે સ્ટોર કરવો જોઈશે.

એ પણ સમજી લેવું પડશે કે ચોખ્ખું કોને ગણીએ છીએ. બહુસમ્મતિ પામેલો કોઇ એક જોડણીકોશ અને એવો જ કોઈ એક વ્યાકરણગ્રન્થ ભાષિક ચોખ્ખાઈના મૂળાધાર ગણાય. પરન્તુ આપણી પાસે કયો જોડણીકોશ અને વ્યાકરણગ્રન્થ આદર્શ મૂળાધાર બની શકે એમ છે એની ચર્ચામાં વિદ્વત્તાનો ખર્ચ કરવાની જરૂર નથી; જરૂર એ છે કે ભાષિક ચોખ્ખાઈ બાબતે જોડણી અને વ્યાકરણ એ બે બાબતે માત્ર બહુસમ્મતિ સાધીએ.

બહુસમ્મતિ ઊભી કરવાના મુદ્દે મને પૂર્વસૂરિઓ યાદ આવે છે : ગુજરાતી જોડણી સરખી કરવા માટેના પુરુષાર્થીઓમાં નર્મદ, ભગવદ્ ગોમંડળ, ગાંધીજી. અને વ્યાકરણ લખવા માટેના પુરુષાર્થીઓમાં “શબ્દચિંતામણિ”-ના કર્તા લગી પાછળ ન જઈએ છતાં એ પછી અનેક વિદ્વાનોએ ગુજરાતી ભાષાના વ્યાકરણનો વિચાર કર્યો છે તે સૌના વિદ્યાકીય ઉદ્યમને ધ્યાનમાં લઈએ, અને અર્વાચીનોમાં કાર્ડોના, હરિવલ્લ્ભ ભાયાણી અને ઊર્મિ દેસાઈએ લખેલાં વ્યાકરણોનો બહુસમ્મતિ માટે કશી શંકા વિના ભરપૂર વિનિયોગ કરીએ.

એવા મૂળાધારની ભૂમિકાએ તૈયાર થયેલો ડેટાસૅટ ‘એ.આઈ.’-નો સંવિભાગ બને એ પહેલાં, આપણા વિદ્વાનોએ એને ચોખ્ખો કરવો પડશે. તેઓ જોડણી, વાક્યરચનાઓ અને વિરામચિહ્નોની ભૂલો સુધારી દેશે, અન્ય વિસંગતિઓ પણ દૂર કરી દેશે. એ પછી જ આપણે એને ’એ.આઈ.’-ને આપીશું કેમ કે ‘એ.આઈ.’ એને જ પ્રોટોટાઇપ ગણીને, પ્રાથમિક પણ આગળના વિકાસ માટે આદર્શ ગણીને, ચાલશે. તાત્પર્ય એ કે તો જ એને ખરાખોટાની તુલના કરવાનું સૂઝે, તો જ એ પોતાને મળેલા ડેટાને સ્વચ્છ કરી શકે.

આમાં મશીન લર્નિન્ગ ઑલ્ગોરીધમ્સની મદદ મળી શકે. ડેટાને એ આપમેળે સ્વચ્છ કરી શકે, પણ તે માટે ય ઑલ્ગોરીધમને તાલીમ આપવી પડશે, એ તાલીમ માટે ય ઘણા મોટા કદના સ્વચ્છ ડેટાની જરૂર પડશે. એ ડેટા પણ આપણે જ પૂરો પાડવો પડશે.

ડેટાને ચોખ્ખો કર્યા પછી એમાં annotations ઉમેરવાં જરૂરી બને છે. એ પણ આપણે કરવાનું કામ છે. એનોટેશન્સ એટલે ઉપકારક નૉંધો, સ્પષ્ટીકરણો, ખુલાસા કે ડાયાગ્રામ્સ. એટલું જ નહીં, ટૅગ્સ કે લેબલ્સ જેવી સામાન્ય પણ ઉપકારક જોગવાઈઓ ય કરવી પડશે.

અલબત્ત, આપણે વિદ્વાનો શોધી કાઢીએ, તેઓ આ સ્વચ્છતા-અભિયાનમાં જોડાય, વગેરે વ્યવહારુ બાબતોમાં ઘણાં સંકટનો સામનો કરવો પડશે, ધન અને સમયનો ખર્ચ પણ કરવો પડશે. પણ આ કામ ગુજરાતી ભાષા અને તેથી ભવિષ્યમાં રચાનારા તમામ ભાષિક વ્યવહારો માટે, સાહિત્યસર્જન / લેખન માટે અને સાહિત્યઅધ્યયન / સંશોધન તેમ જ સાહિત્યકલાના અધ્યાપન માટે અનિવાર્ય છે.

અન્યથા, આપણે આપણને એ જ ચીલે થઈને એ જ મુકામે લઈ જતી ખખડધજ ઘોડાગાડીના ચાલક અને અસવાર ગણીને મિથ્યાભિમાનમાં રાચવાના દિવસો આવશે. કરુણ મજા તો એ હશે કે આપણા સિવાય કોઈને ય આ ગતિ-દુર્ગતિની જાણ નહીં થઈ હોય, આઈ મીન, આપણને ઉગારી લેનાર કોઈ હશે નહીં.

આ ક્ષણે મને આપણા પક્ષે રહેલું આ કામ કશો જંગ જીતવા જેવું મુશ્કેલ જરૂર લાગે છે પણ અસંભવિત નથી લાગતું. છતાં, એ કામ કોઈ મહા યજ્ઞ કરવા સમું પવિત્ર છે. એ માટે સુજ્ઞજનોએ દાઝથી એકઠા થવું પડશે અને સંસ્થાઓએ એમને એકઠા કરવા જોઈશે, અને એ માટે સંસ્થાઓએ પણ એકઠા થવું જોઈશે.

ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, અમદાવાદ

ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી, ગાંધીનગર

હું ગુજરાતની પીઢ યુનિવર્સિટીઓના ગુજરાતી વિભાગના અધ્યક્ષોને કહું કે આ ઇસ્યુ વિશે ચિન્તન કરે અને આ યજ્ઞમાં સહભાગી થઈને પોતાના અધીતની આહુતિ આપે.

હું ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના અને ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી તેમ જ કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમીના સૌ પદાધિકારીઓને માન આપીને વિનવું છું કે આ કામ માટે આયોજનો શરૂ કરે અને તે માટેના ઉપક્રમો રચીને કાર્યક્રમો કરવા માંડે.

પ્રકાશ ન. શાહને તેમ જ ભાગ્યેશ જ્હાને, તેઓ મારા મિત્ર છે એ દાવે, વિનન્તી કરું કે આ અતિ આવશ્યક યજ્ઞનો કોઈ ને કોઈ સ્વરૂપે પ્રારમ્ભ કરે.

= = =

(09/21/23 : USA)

સૌજન્ય : સુમનભાઈ શાહની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર

ગુરુદ્વારાના વિશાળ મેદાનમાં આશરે અઢી હજાર કેસરી પાઘડીઓનો માનવ મહેરામણ ઉભરાતો હતો. અલગ ખાલિસ્તાનનો ભડકો ઓપરેશન “બ્લ્યુ સ્ટાર” પછી ભારતમાં ભલે શમી ગયો હતો, પણ એ વિદેશોમાં સંપૂર્ણપણે ઠર્યો ન હતો. કેનેડાની સરકાર સીધી આડકતરી રીતે ખાલિસ્તાન ત્રાસવાદીઓને ખાનગી બળ પૂરું પાડતી હોવાનો અણસારો પ્રજા સમજતી હતી.

આજે અમેરિકાના એક ટાઉનમાં આવેલા ગુરુદ્વારાના પ્રાંગણમાં મોટી સભા હતી. કેનેડાથી અને ઇંગ્લેન્ડથી કેટલાંક વક્તાઓ અને સમર્થકો આવ્યાં હતાં. ઉશ્કેરાટ ભર્યાં ભાષણો અને નારાબાજીનો માહોલ હતો. ખાલિસ્તાન ઝિન્દાબાદ. ના હિન્દી, ના હિન્દુ, ના હિન્દુસ્તાન, લૈકે રહેંગે ખાલિસ્તાન. મંચ પર ઓપરેશન બ્લુસ્ટારમાં શહીદ સંત જરનૈલસિંઘ ભીન્દારાનવાલેનો બિલબોર્ડ સાઈઝનો મોટો ફોટો હતો. ખાલિસ્તાન લિબરેશન ફોર્સના નાના મોટા ત્રાસવાદી ગણાય એવા નેતાની પણ હાજરી દેખાતી હતી.

મંચના એક ખૂણા પર ડો. પ્રેમલજીતસિંઘ અદબ વાળીને ઊભા હતા. પહેલીજ વાર એઓ ખાલિસ્તાન ચળવળની આવી સભામાં આવ્યા હતા. એમને ખાસ આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું. એ જેમ જેમ વક્તાઓના ઉશ્કેરાટભર્યાં ભાષણો સાંભળતા ગયા, તેમ તેમ એમનું લોહી ગરમ થવા માંડ્યું. માનસિક રીતે તો ખાલિસ્તાન લિબરેશન ફોર્સમાં ભરતી થઈ જ ગયા.

ખાલિસ્તાન રૅલી પત્યા પછી, ગુરુદ્વારામાં ખાસ મિટિંગ યોજાઈ હતી.

‘આપણું ફંડ યુ.કે., કેનેડા, મલયેશિયા અને સ્પેનથી આવે છે. અમેરિકાના શીખનો ફાળો નહિવત અને શરમજનક છે. ડોક્ટર પ્રેમલજીતસિંઘ અમે તમારી પાસે દર મહિને એક લાખ ડોલરની આશા રાખીએ છીએ.’

એક નેતાએ સીધી માંગણી કરી.

‘એક લાખ, દર મહિને? એટલી તો મારી પ્રેક્ટિશ પણ નથી.’

‘પાજી, નહિ હોય તો કરવા માંડો. તમારે માટે, ખાલિસ્તાન માટે. ફોર્સના કેટલાયે જવાન શહીદ થાય છે. તમારે તમારી જાતની નહિ પણ તમારી દોલતની શહીદી કરવાની છે.’ ડોક્ટર પ્રેમલજીતસિંઘ પર દબાણ વધતું હતું.

ડોક્ટર પ્રેમલજીતસિંઘ અને એની બ્યુટિફુલ પત્ની ડો. સૌમ્યા કૌર અમેરિકાના એક ટાઉનમાં પોતાનું પૅઇન ક્લિનિક ચલાવતાં હતાં. વાર્ષિક ચાર લાખ કમાતા હતા. અને ખાલિસ્તાન બોસ મહિને એક લાખ માંગતા હતા. પહેલા છ સાત મહિના તો પોતાની બચતમાંથી એઓ ફાળો આપતા ગયા. એમના દિલ દિમાગ પર ખાલિસ્તાન ભક્તિ છવાઈ ગઈ હતી. આવક વધારવી જ પડશે. એનેસ્થેસિઓલોજીસ્ટ તરીકે એમની નામના સારી હતી. સ્વભાવ પણ માયાળુ હતો. પ્રેકટિશ સારી હતી છતાં પેશન્ટની સંખ્યાની મર્યાદામાં ખાસ વધારો ન હતો.

ડો. સૌમ્યા કૌરને આવક વધારવાનો એક માર્ગ દેખાયો. ધીમે ધીમે એમની આવક વધવા માંડી અને મોકળા મને ખાલિસ્તાન માટે ફાળો નોંધાતો રહ્યો. વહેતા સમય સાથે ડોક્ટર દંપતી ખાલિસ્તાનના જાણીતા સમર્થક બની ગયા. ભારત સરકારે વિદેશમાં સ્થાયી થયેલાં ત્રણસો જેટલા ત્રાસવાદને પોષતા શીખોને બ્લેક લિસ્ટમાં મૂકી દીધા એમાં ડોક્ટર પ્રેમલજીતસિંઘનું નામ આગળ પડતું હતું. બ્લેકલિસ્ટમાં મુકાયલાઓને માટે ભારતમાં પ્રવેશવાની બંધી હતી.

***

આજે ડોક્ટરના વૈભવી મકાનમાં પચાસ જેટલા શીખ ક્રાન્તિકારી આગેવાનો ભેગા થયા હતા. ભારતની પ્રવેશબંધી કઈ રીતે હટાવી શકાય તેની ચર્ચા થવાની હતી. પ્રેમલજીત સારા ગાયક હતા. એમની કેટલીક સી.ડી. પ્રસિદ્ધ થઈ હતી. સૌએ ઊભા થઈને ખાલિસ્તાન માટે બનાવાયલું રાષ્ટ્રગીત ગાયું. આનંદમિશ્રીત ઉશ્કેરાટ હતો. પ્રેમલજી આવેલા મહેમાનોને આવકાર પ્રવચન આપવા ઊભા થયા અને ડોરબેલ વાગ્યો.

બારણું ઉઘડ્યું. સામે પાંચ વ્યક્તિ ઊભી હતી. બે એફ.બી.આઈ. ઓફિસર, બે લોકલ પોલીસ ઓફિસર અને એક ડિસ્ટ્રિક એટર્ની ઓફિસની લોયર.

ડોક્ટર પ્રેમલજીતસિંઘ અને ડોક્ટર સૌમ્યા કૌર, યુ આર અંડર એરેસ્ટ ફોર ફ્રોડ અગેન્સ્ટ યુ.એસ. ગવર્ન્મેન્ટ. યુ હેવ રાઈટ્સ ટુ રિમેઇન સાઈલન્ટ. જે કંઈ પણ કહેશો તેનો કોર્ટમાં તમારી વિરુદ્ધ ઉપયોગ થશે. તમને એટર્ની રાખવાનો હક છે. અને જો તમને ના પોસાય તો કોર્ટ તમારા બચાવ માટે એટર્ની નિયુક્ત કરશે.

એફ.બી.આઈ. ઓફિસરે પ્રોટોકોલ મુજબ ડોક્ટર દંપતીને મિરેન્ડા રાઈટ્સ જણાવી દીધા. ડોક્ટરની આજુબાજુ શીખ સરદારોનું કવચ થઈ ગયું. ‘ડોક્ટર કો એરેસ્ટ નહિ હોને દેંગે. ફ્રીડમ ઓફ સ્પીચ. ઈટ ઈઝ અવર રાઈટસ.’ સરદારજીઓ સમજ્યા વગર બરાડા પાડતા રહ્યા. સૌમ્યા કૌરે પોલિસ ઓફિસરને ધક્કો માર્યો.

ક્ષણનો વિલંબ કર્યા વગર હાથકડી પહેરાવાઈ ગઈ અને તેમને લઈને પોલિસકાર ઉપડી ગઈ. બારણા આગળ બની ગયેલો બનાવ હાજર રહેલા ઘણાં સરદારજીઓ સમજી શક્યા નહિ. અધૂરી સમજમાં માની લીધું કે અમેરિકન સરકારે ખાલિસ્તાન માટેની પ્રવૃત્તિ દબાવી દેવા પ્રસિદ્ધ ડોક્ટરની ઘરપકડ કરી છે. ઘરમાં “ખાલિસ્તાન ઝિન્દાબાદ, મારેંગે, મરેંગે લેકિન ખાલિસ્તાન લેકે રહેંગે” નારાઓ ચાલ્યા પણ આ નારા સંભળવા માટે ન તો ડોક્ટર હાજર હતા કે નતો અમેરિકન ઓફિસર.

***

આજે કોર્ટરૂમ કેસરી પાઘડીઓથી ભરેલો હતો. ડોક્ટર દંપતી એમના એટર્ની સાથે બેઠા હતાં.

કોર્ટની કાર્યવાહી શરૂ થઈ.

‘ડિફેન્ડન્ટ, પ્લીઝ આઈડેન્ટીફાય યોર્સેલ્ફ વિથ યોર નેઇમ વિથ એક્ઝેટ સ્પેલિંગ.’ જજે પૂછ્યું.

બન્ને જણાંએ પોતાના નામ સરનામાં જણાવ્યાં.

એમની સામે ચાર્જ શીટ રજૂ થઈ.

‘અમેરિકન ફેડરલ હેલ્થ બેનિફિટ પ્રોગ્રામ, મેડિકેર અને મેડિકેઇડ ને ખોટાં બીલ મોકલીને સરકાર સાથે તમે છેતરપીંડી કરી છે.’

ડોક્ટરોએ કહ્યું, ‘નોટ ગિલ્ટી’.

આ કંઇ ખાલિસ્તાન અંગેનો કોઈ કેઇસ ન હતો. માત્ર એક બે પાઘડી સિવાય ધીમે ધીમે કેસરી ફેંટા અદૃષ્ય થઈ ગયા. દિવસો વિતતા ગયા. મુકદ્દમો ચાલતો રહ્યો.

‘ડોક્ટર, તમારા એજ્યુકેશનની માહિતી આપશો?’ ગવર્નમેન્ટ પ્રોસિક્યુટરે સવાલો શરૂ કર્યા.

‘હું ગવર્ન્મેન્ટ મેડિકલ સ્કૂલ ઓફ અમ્રિતસર, ઇન્ડિયાનો મેડિકલ ગ્રેજ્યુએટ છું અને મેં યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્ષાસ, સાન એન્ટોનિઓમાં એનેસ્થેસિયોલોજી અને પૅઇન મેનેજમેન્ટમાં રેસીડન્સી કરી છે. હું બોર્ડ સર્ટિફાઈડ ડોક્ટર છું’.

‘પ્રોફેશનલ પ્રેક્ટિશની વિગત આપશો.’

‘મેં મારું પોતાનું પૅઇન મેનેજ્મેન્ટ સેન્ટર સ્થાપ્યું છે. હું તેનો ઓનર અને ડાયરેકટર છું. મેં ટેક્ષાસ યુનિવર્સિટીમાં એનેસ્થેસિયોલોજી ઉપરાંત એની સાથે સંકળાયેલી બીજી શાખાઓ જેવી કે ફિઝિકલ મેડિસીન, રિહેબિલિયેશન, સાઈકિયાટ્રિક, સાઈકોલોજી, ન્યુરોલોજી અને ઓર્થોપેડિક સર્જરીનો પણ અભ્યાસ કર્યો છે. અને એની જ પ્રેકટિશ મારા ક્લિનિકમાં કરી પેશન્ટની સેવા કરું છું.’ ડોક્ટરે સ્વસ્થતાથી પોતાની એકાડેમિક અને પ્રોફેશનલ સિદ્ધિ ગૌરવપૂર્વક જણાવી.

‘ડોક્ટર, રિયલી વેરી ઈમ્પ્રેસીવ.’

‘મેડમ ડોકટર સૌમ્યા કૌર, આપ આપના બેકગ્રાઉન્ડ વિશે જણાવશો.’ પ્રાથમિક સવાલો પછી ડો. સૌમ્યા કૌરને પણ એવા જ સવાલો પૂછવામાં આવ્યા.

‘હું  ગવર્નમેન્ટ મેડિકલ કોલેજ ઓફ પતિયાલા, ઇન્ડિયાની મેડિકલ ગ્રેજ્યુએટ છું. મેં અહીં અમેરિકામાં ટેક્ષાસ યુનિવર્સિટીમાં અને આલ્બર્ટ આઈન્‌સ્ટાઈન મૉન્ટેફિઓરે મેડિકલ સેન્ટરમાં સાઈકિયાટ્રિકમાં રેસિડન્સી કરી છે. ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર, ડિપ્રેશન, સ્લીપ ડિસઓર્ડર, એટેન્શન ડેફિસિટ, હાઈપર એક્ટિવિટી, બાઈપોલાર ડિસઓર્ડર, ઈન્સોમ્નિયા, પૅઇન મેનેજમેન્ટમાં મારી એક્ષપર્ટિઝ છે. હું પણ બોર્ડ સર્ટિફાઈડ ફિઝિશિયન છું. હું મારા પતિ સાથે પ્રેક્ટિશ કરું છું.’

‘વાહ ડોક્ટર. આઈ એમ ઈમ્પ્રેશ્ડ. જો હું તમારા ટાઉનમાં હોત તો મારા બેકપૅઇન માટે તમારી પાસે જ આવ્યો હોત.’ પ્રોસિક્યુટરે જરા હળવા ટૉનમાં કહ્યું.

ડિફેન્સ એટર્નીએ ચાર પાંચ પેશન્ટને ડોક્ટર દંપતીના પ્રોફેશનલ રિવ્યુ રજૂ કર્યા. દરેકના અભિપ્રાય પ્રમાણે બન્ને ડોક્ટર તેમના પ્રોફેશનમાં નિષ્ણાત છે. ખૂબ જ ધ્યાનથી પેશન્ટના પૅઇનની વાતો સાંભળે છે, કાળજીપૂર્વક દરેક પેશન્ટનની સારવાર કરે છે. મૃદુભાષી છે. દરેક પેશન્ટને પૂરતો સમય આપે છે. એમનો રિવ્યુ સ્ટાર પાંચમાંથી પાંચ છે. ડોક્ટર અમારી કોમ્યુનિટીનું ગૌરવ છે.

બન્નેની મેડિકલ પ્રેક્ટિશ અંગે કોઈપણ પેશન્ટને કોઈ ફરિયાદ ન હતી.

‘મેડમ ડોક્ટર, આપના એકાઉન્ટ અને બિલિંગ કોણ સંભાળે છે?’ પ્રોસિક્યુટરના સવાલો ચાલુ રહ્યા.

‘બિલિંગ સેક્રેટરી અને એકાઉન્ટન્ટ આ બધું સંભાળે છે. બિલિંગ ચાર્જ, ટ્રિટમેન્ટ કોડિંગ પ્રમાણે થાય છે. પેશન્ટના કો-પેમેન્ટ વિઝિટ સમયે જ વસૂલ થાય છે અને બાકીનો ચાર્જ ઈન્સ્યુરન્સ કંપની કે મેડિકેર અગર મેડિકેઇડની પાસે વસૂલ થાય છે.’

‘ખરેખર આ બધી માથાકૂટ વાળી સિસ્ટિમ છે ખરું ને?’

‘ડોક્ટર પ્રેમલજીતસિંઘ, કમ્મર, ઘૂંટણ, ખભા કે બોચીમાં અસહ્ય દુખાવો રહેતો હોય તો એને માટેની ટ્રિટમેન્ટ શું હોય છે?’

‘જો ઓરલ મેડિસિન કામ ન કરે તો બ્રેઈનને પૅઇન સિગ્નલ પહોંચાડતી નર્વને નમ કરી નાંખવામાં આવે. આ પ્રોસિજરને “નર્વ બ્લોકિંગ” કહેવાય. આ જ નર્વ બ્લોકિંગ સર્જરી દરમ્યાન પણ કરવામાં આવે છે. આમ તો એ તદ્દન સરળ પ્રોસિજર છે. બસ દુખતી નર્વમાં ઇન્જક્શન દ્વારા મેડિસિન આપવામાં આવે છે. આમાં મારી એક્ષ્પર્ટીઝ છે. નર્વ બ્લોક કર્યા પછી પેશન્ટને પૅઇન થયું નથી.’

‘હું માનું છું કે પૅઇન તો થતું હશે પણ મગજ પર એની અનુભૂતિ ન થતી હોય.’

‘હા એમ પણ કહી શકો.’

‘હાશ! મારે પણ કદાચ મારી લોઅર બેકપૅઇન માટે નર્વ બ્લોકિંગ જ કરાવવું પડશે. પણ મને નિડલની બીક લાગે છે. બીજું કે જો ડોક્ટર જો નર્વ ચૂકી જાય તો શું? પેઈન વધી જ જાયને એટલે હિમ્મત થતી નથી. મારી તો વૅઇન પણ ઘણી પાતળી અને નાજુક છે. બ્લડ સેમ્પલ કે આઈ.વી. મુકવાની હોય તો નર્સને વૅઇન શોધવાની પણ ઘણી તકલીફ રહે છે. તમને આવી વૅઇન શોધવાની મુશ્કેલી નડે છે ખરી?’

‘ના મને એવી મુશ્કેલી નથી નડતી. મને વર્ષોનો અનુભવ છે. હું સહેલાઈથી નર્વ બ્લોકિંગ પ્રોસિજર માટેની ખરી નર્વ પકડી શકું છું.’

‘તમને તો સારો અનુભવ છે; પણ જેમને અનુભવ ન હોય અને તેમને નર્વ શોધવાની તકલીફ હોય તો તેઓ શું કરે?

‘એ કાંઈ મોટી વાત નથી. એને માટે ઈમેજીન ગાઈડન્સ મશીન આવે છે. એના ઉપયોગથી ડોક્ટર સહેલાઈથી નર્વ શોધી કાઢે છે અને એ મશીન આપોઆપ નિડલને ગાઈડ કરે છે.’

‘ડોક્ટર ,તમે ઈમેજીન ગાઈડન્સનો ઉપયોગ કરો છો ખરા?’

‘હેં, વ્હોટ? યસ નો નો, યસ.’

‘યસ ઓર નો?’ પ્રોસિક્યુટરે મુક્કો પછાડીને પૂછ્યું.

‘આ મારી પાસે એક મેડિકેર ઈન્સ્યુરન્સને મોકલેલું બીલ છે એમાં તમે ઈમેજીન ગાઈડન્સ મશીન ટેકનિકનો ચાર્જ કર્યો છે. તમે આ પ્રોસિજરમાં મશીનનો ઉપયોગ કર્યો હતો કે નહિ. ડીડ યુ યુઝ ઈમેજીન ગાઈડન્સ મશીન ફોર ધ પ્રોસિજર ઓન ધીસ પેશન્ટ? યસ ઓર નો? પ્રોસિક્યુટરે મોટો બરાડો પાડ્યો.

‘નો નો……યસ યસ, યસ આઈ યુઝ ધ મશીન.’

‘રોંગ, ડોક્ટર, રોંગ. યુ આર લાયર. યુ નેવર એવર યુઝ્ડ ઈમેજીન ગાઈડન્સ મશીન ફોર ધ પ્રોસિજર. યુ નેવર યુઝ્ડ મશીન, બિકોઝ યુ નેવર હેડ ધેટ મશીન ઈન યોર ક્લિનિક. મશીન વગરની પ્રોસિજરનો ચાર્જ ઓછો હોય છે. મશીન સાથેની પ્રોસિજરનો ચાર્જ વધારે થાય અને તમે અને તમારી પત્નીએ ઈરાદાપૂર્વક ખોટા કોડિંગથી વધારે પેમેન્ટ મેળવીને ઈન્સ્યુરન્સ કંપનીઓને અને મેડિકેર મેડિકેઈડને છેતરી છે. યુ આર થીફ. યુ આર ચિટર. આ એક બે હજાર ડોલરનો કેસ નથી. યુ સ્ટોલ મિલિયન્સ ઓફ ડોલર ફ્રોમ ધ ગવર્નમેન્ટ એન્ડ ઈન્સ્યુરન્સ કંપની. યુ એબ્યુઝ ધ હેલ્થકેર સિસ્ટિમ. ધીસ ઈઝ ધ કોમ્પ્યુટર રેકોર્ડ ઓફ ધ બીલીંગ.’ બિલિંગ રેકોર્ડ્સની પ્રિન્ટ્સનો મોટો ઢગલો જજના ડેસ્ક પર ખડકાઈ ગયો.

ડોક્ટર ત્યાં જ ફસડાઈ પડ્યા. સૌમ્યા કૌર બેભાન થઈ ગયાં.

કેસ આગળ વધતો ગયો. બસ, પછી તો એક પછી એક ચિટિંગ અને ફ્રોડના આરોપો મુકાતા ગયા અને પુરવાર થતા ગયા.

છેવટે ચુકાદાનો સમય આવી ગયો………….ચૂકાદો અપાઈ ગયો.

અને ન્યુઝ મિડિયા પર સમાચાર વહેતા થયા.

“…… આજ રોજ યુનાઈટેડ સ્ટેટ ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ દ્વારા ભારતીય મૂળના ૬૦ વર્ષના ડોક્ટર પ્રેમલજીતસિંહ અને એની ૫૭ વર્ષની પત્ની ડોક્ટર સૌમ્યા કૌરને ૧૧૧ મહિનાની જેલની સજા ફરમાવવામાં આવી છે. સજાને અંતે છેતરપિંડી માટે ત્રણ વર્ષ સુપરવિઝન હેઠળ રહેવું પડશે. હેલ્થકેર અંગે ખોટા સ્ટેટમેન્ટ માટે બે કાઉન્ટ, એક કાઉન્ટ ઓબસ્ટ્રેકશન ઓફ જસ્ટિસ, ચાર કાઉન્ટ વાયર ફ્રોડ અને એક કાઉન્ટ આઈડેન્ટિટી થેફ્ટ હેઠળ આ સજા ફરમાવાઈ હતી. આ ઉપરાંત ડોક્ટરે $૩,૧૦૩,૮૭૪ (૩૧ લાખ ડોલર) સરકારને પાછા ભરપાઈ રહેશે. એઓ બન્ને પેઇન ક્લિનિક ચલાવતાં હતાં. બન્ને ડોક્ટર ખાલિસ્તાન ચળવળના સમર્થક હતાં. એઓ ન તો માતૃભૂમિને વફાદાર રહ્યા કે ન તો કર્મભૂમિને.”

*** 

નોંધઃ સજાની શરૂઆત થાય તે પહેલાં ડોક્ટર પત્નીનું અવસાન થયું હતું. અને એની સામેનો કેસ બંધ કરાયો હતો.

(સત્ય ઘટના પર આધારિત નવા નામકરણ સહિતની, રૂપાંતરિત વાર્તા)

પ્રગટ : “ગુજરાત દર્પણ”; એપ્રિલ ૨૦૧૯

સૌજન્ય : પ્રવીણભાઈ શાસ્ત્રીની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર