ડાયસ્પોરાના ઋણી આપણે

સામાજિક સ્વસ્થતાની સ્થાપના-માવજત માટે ૪૭ વર્ષથી કાર્યરત-કટિબદ્ધ સામયિક એટલે ‘નિરીક્ષક’. અભિનંદન તત્કાળ નિમિત્ત દર્શક સ્મૃિત વ્યાખ્યાનમાળા અંગે વિપુલ કલ્યાણીનો લેખ, મનુભાઈએ જે પાંચ વિષયોની આરાધના-ઉપાસના કરેલી, તે તરફ તેમની – વિલાયતના મિત્રોની નિસબત સૂચવે છે, ૨૦૦૪થી ’૦૬ દરમિયાન તેમણે એકત્ર કરેલ ભંડોળ અને તેના ઉપયોગ અંગે લોકભારતીના તત્કાલીન વ્યવસ્થામંડળમાં ચર્ચા થયેલી. હવે નવ વર્ષ બાદ દશ હજાર પાઉન્ડ જેટલી માતબર રકમ લોકભારતીને અપાઈ છે, ત્યારે વિષયવૈવિધ્ય, વ્યાખ્યાતાઓના ફલક વિસ્તાર અને સ્થળસીમાઓનીયે બહાર આયોજન આકારિત થતાં ‘દર્શક’ની ચેતના અને ચિંતનનું બૃહદ્દ સમાજ સુધી વિસ્તરણ થઈ શકશે.

વિપુલભાઈ, સદ્ગત હીરજીભાઈ અને ગુજરાતી ડાયસ્પોરાના આપણે સૌ ઋણી રહેશું.

— પ્રવીણચંદ્ર ઠક્કર

વડોદરા

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 અૉક્ટોબર 2015; પૃ. 05

ભારતસરકારના એક પ્રધાને સપ્ટેમ્બરમાં અખબારો અને ટીવીને સારો એવો મરીમસાલો પૂરો પાડ્યો હતો. નવાઈની વાત એ છે કે આ મંત્રીમહોદય મોદી સરકારના મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રધાનોમાં સામેલ નથી. તેમણે સંસદમાં પહેલી વાર પ્રવેશ કર્યો છે. તેમની પાસે નાણાં, સંરક્ષણ, વિદેશ અને ગૃહ એમ ચાર મોટાં મંત્રાલયોમાંથી કોઈ મંત્રાલયની જવાબદારી નથી.  તેઓ ઓછા મહત્ત્વપૂર્ણ એવા સાંસ્કૃિતક વિભાગની જવાબદારી સંભાળે છે. વળી, તેઓ ભાજપના મોટા નેતા પણ ગણાતા નથી. વાત છે મહેશ શર્માની.

મહેશ શર્મા સપ્ટેમ્બરમાં સમાચારો અને કટારલેખોમાં છવાયેલા રહ્યા. અખબારો અને ટીવીમાં મંત્રીમહોદય પ્રત્યાઘાતી અને વિદેશીઓ પ્રત્યે તીવ્ર અણગમો ધરાવતા હોય તેવું જણાય છે. તેમનું માનવું છે કે છોકરીઓએ ઘરની બહાર ન નીકળવું જોઈએ અને પત્નીનું સ્થાન ફક્ત રસોડામાં છે તેમ જ ભારતીય સંસ્કૃિતએ પાશ્ચાત્ય અસરોથી બચવું જોઈએ. તેઓ શાળાઓમાં રામાયણ અને ગીતાનો અભ્યાસ ફરજિયાત કરવાના હિમાયતી છે, પણ બાળકોને બાઇબલ અને કુરાન ન ભણાવવાં જોઈએ તેવું દૃઢપણે માને છે. વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે મહેશ શર્માનો વાણીવિલાસ હકીકતમાં સરકાર પર સંઘની વધતી જતી પકડને સૂચવે છે.

હું આ વિશ્લેષણ સાથે સંમત છું. મહેશ શર્માનાં વિધાનોમાં પ્રત્યાઘાતી અને પુરુષવાદી દૃષ્ટિકોણ સ્પષ્ટ દેખાય છે. પણ મારા માટે તેમના વિધાન કરતાં વધારે મહત્ત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે એક વરિષ્ઠ પ્રધાન નિયમિતપણે આવો વાણીવિલાસ કરે છે અને વડાપ્રધાન તેમને રોકતા નથી. બધા જાણે છે કે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ રૂઢિચુસ્ત સંસ્થા છે અને તેની પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા એક પ્રધાન સામે મજબૂત નેતા ગણાતા વડાપ્રધાન અત્યારે નબળા સાબિત થઈ રહ્યાં છે.

જ્યારે નરેન્દ્ર મોદીએ દિલ્હીમાં સત્તાનાં સૂત્રો સંભાળ્યાં હતાં, ત્યારે તેઓ મજબૂત નેતા ગણાતા હતા અને તેમના પુરોગામીથી અલગ જણાતા હતા. મનમોહનસિંહ મિતભાષી હતા. તેમનો પોતાનો જનાધાર નહોતો. તેઓ મોટા ભાગે કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષના આદેશોનું પાલન કરતા હતા. બીજી તરફ, નરેન્દ્ર મોદીએ ભાષણો અને કાર્યશૈલીમાં પોતે દૃઢ અને મજબૂત નેતા હોય તેવી છાપ ઊભી કરી હતી. તેમણે ગુજરાતમાં સતત ત્રણ વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં વિજય મેળવ્યો હતો. ગુજરાતમાં પક્ષ અને સરકાર બંનેમાં મોદી જ સર્વેસર્વા હતા.

જે સંઘ ભાજપશાસિત અન્ય પ્રદેશોના મુખ્યમંત્રીઓને પોતાની કઠપૂતળી બનાવીને રાખતું હતું, તેની ચાવી પણ મોદીના હાથમાં આવી ગઈ હતી. લોકસભાની ચૂંટણીમાં આ બાબત વધારે સ્પષ્ટપણે જોવા મળી હતી. જે રીતે મોદીએ પહેલાં ભાજપમાં અને પછી વિપક્ષમાં પોતાના વિરોધીઓનાં સૂપડાં સાફ કરી નાંખ્યાં, તેને તેમના પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વનો પુરાવો માનવામાં આવી. ટીકાકારો અને પ્રશંસકો એક વાત પર સંમત હતા કે વર્ષ ૧૯૭૧માં ઇન્દિરા ગાંધી પછી કોઈ પણ નેતાનો કોઈ ચૂંટણીમાં આટલો બધો પ્રભાવ જોવા મળ્યો હતો. જ્યારે લોકસભાની ચૂંટણીમાં ભાજપનો વિજય થયો હતો, ત્યારે તેમના ટીકાકારો અને પ્રશંસકો બીજી એક બાબત પર પણ સંમત હતા કે મનમોહન સિંહની સરખામણીમાં મોદીની કાર્યશૈલી વધારે કેન્દ્રિત અને મજબૂત હશે. પ્રશંસકો વિચારતા હતા કે ’ગુજરાત કા શેર’ વહીવટ પર પોતાની અમીટ છાપ છોડશે અને સુસ્ત નોકરીશાહીમાં નવો પ્રાણ ફૂંકશે. તો ટીકાકારોને ડર હતો કે તેઓ સરમુખત્યાર જેવા બની જશે અને ઇન્દિરા ગાંધીની જેમ પ્રેસ અને વિરોધીઓને દબાવી દેશે.

તેમના શાસનના શરૂઆત દિવસોમાં દિલ્હીમાં એવી હવા ઊભી કરવામાં આવી હતી કે મોદીથી તેમના પ્રધાનો ડરે છે. એક પ્રધાનને વિદેશમાં તેમના પુત્રના દીક્ષાંત સમારંભમાં જવાની મંજૂરી ન મળી અને એક પ્રધાનને રજાના દિવસોમાં કેવો પોશાક પહેરવાનો છે, તેના આદેશ આપવામાં આવ્યા, તેવા કિસ્સાઓ ઠેરઠેર સાંભળવા મળતા હતા. દિલ્હી અફવાઓનું શહેર છે. અહીંની તાસીર જ એવી છે કે ભાતભાતની કલ્પનાઓને પાંખો તરત મળી જાય છે અને આ કિસ્સાઓ પણ આવી જ કપોળકલ્પનાઓ હોય તેવું બની શકે છે. આવા કિસ્સાઓ સતત સંભળાતા હતા. એટલે લોકો માનતા હતા કે વડાપ્રધાન પોતાના સાથીદારોને નિયંત્રણમાં રાખી શકે છે.

મે ૨૦૧૪માં એક વરિષ્ઠ ટેક્નોલોજિસ્ટ અને સરકારમાં વિવિધ ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પર કામ કરી ચૂકેલી એક વ્યક્તિએ તેમની ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે મને જણાવ્યું હતું કે મનમોહન સિંહના શાસનમાં સત્તાનું કોઈ કેન્દ્ર નહોતું અને દરેક પ્રધાન મનસ્વીપણે વર્તતા હતા, પણ નરેન્દ્ર મોદીના શાસનમાં વધુ પડતું કેન્દ્રીકરણ થશે અને પ્રધાનોને સ્વતંત્ર રીતે કામ કરવાની છૂટ નહીં મળે. હવે ૧૬ મહિના પછી આ જ સજ્જન મને આશ્ચર્ય સાથે જણાવે છે કે નરેન્દ્ર મોદીની સરકાર પણ મનમોહન સિંહની સરકાર જેટલી જ દિશાહીન છે. મોદીરાજમાં પણ પ્રધાનો મનસ્વીપણે વર્તે છે, તેમનું ધાર્યું જ કરે છે અને સરકારી અધિકારીઓને અગાઉની જેમ લીલાલહેર છે. યુપીએ સરકારમાં વિવાદાસ્પદ વિધાનો કરતા મોટા ભાગના પ્રધાનો વિદેશમાં કે સેન્ટ સ્ટિફન્સમાં ભણેલા હતા, જ્યારે મોદીરાજમાં વાણીવિલાસ કરતા મોટા ભાગના પ્રધાનો સંઘની નજીક છે, જેમ કે રાજનાથસિંહ અને મહેશ શર્મા.

અહીં પ્રશ્ર એ છે કે યુપીએ સરકાર અને મોદીરાજમાં વડાપ્રધાનને ક્ષોભજનક સ્થિતિમાં મુકાવું પડે તેવાં વિધાનો કરવાનું સાહસ પ્રધાનો શા માટે કરે છે? મને લાગે છે કે બંને સરકારના પ્રધાનોને ખબર છે કે તેમને અટકાવવામાં નહીં આવે. વળી, નરેન્દ્ર મોદીના દોઢ વર્ષના શાસનમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે કે તેઓ ઘણી બાબતે મનમોહન સિંહ સાથે સમાનતા ધરાવે છે. પોતાના શાસનનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં મનમોહન સિંહે વહીવટી સુધારણા પંચ અને નૉલેજ કમિશનની રચના જેવાં મોટાં પગલાં લીધાં હતાં પણ કેટલાક મુદ્દે તેમના પ્રધાનોએ વિરોધ કરતા મનમોહન સિંહ ’મૌનમોહન સિંહ’ બની ગયા હતા અને પીછેહઠ કરી હતી. તેમની જેમ જ નરેન્દ્ર મોદીએ દિલ્હીમાં ગાદી પર બેઠા પછી જોરશોરથી ’સ્વચ્છ ભારત અભિયાન’ અને ’બેટી બચાવો, બેટી પઢાવો’ જેવા કાર્યક્રમોની જાહેરાત કરી હતી. પણ અત્યારે ડૅન્ગ્યુનો આતંક જે રીતે ફેલાયો છે, તેના પરથી સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે આ મોરચે ખરેખર કેટલી કામગીરી થઈ છે.

નરેન્દ્ર મોદી અન્ય એક બાબતે પણ મનમોહન સિંહ સાથે સમાનતા ધરાવે છે. બંનેને વિદેશમાં ફરવું ગમે છે. મોદીએ વડાપ્રધાન બન્યા પછી અત્યાર સુધી ૨૫ દેશોનો પ્રવાસ ખેડ્યો છે. ભારતના વડાપ્રધાને વિશ્વના અન્ય દેશોના નેતાઓ સાથે સંપર્કમાં રહેવું જોઈએ અને વિદેશનીતિની દૃષ્ટિએ તે લાભદાયક બાબત છે. પણ મોદી અને મનમોહન સિંહના વિદેશના પ્રવાસો પરથી એવું લાગે છે કે તેમની પ્રાથમિકતા પોતાના દેશમાં સુશાસન સ્થાપિત કરવાની નથી. કદાચ મનમોહન સિંહની જેમ મોદીને પણ વિદેશમાં પોતાના અહંકારને તુષ્ટ કરવાની તક મળે છે, જે તેમને હવે દેશમાં મળતી નથી. જેમ જ્યૉર્જ બુશ અને ઓબામાની પ્રશંસાથી મનમોહન સિંહ ખુશ થતા હતા, તેમ મોદી બિનનિવાસી ભારતીયોની વાહવાહી લૂંટીને પોતે સૌથી લોકપ્રિય નેતા હોવાના ભ્રમને પોષી શકે છે.

નરેન્દ્ર મોદી તેમના પુરોગામી મનમોહન સિંહથી એક બાબતે અલગ છે. મનમોહન સિંહ બહુ સારા વક્તા નહોતા, જ્યારે મોદી પોતાની વાક્પટુતાથી જનતાને મંત્રમુગ્ધ કરી શકે છે. મનમોહન સિંહ પોતાના જ્ઞાનથી ફક્ત વિદેશી નેતાઓને પ્રભાવિત કરી શકતા હતા. આ જ કારણે કૉંગ્રેસના ચૂંટણી-કાર્યક્રમોમાં મનમોહન સિંહની ખાસ ભૂમિકા નહોતી, પણ મોદી ભાજપનું મોટું આકર્ષણ છે. એટલે જ તેમણે વડાપ્રધાન બન્યા પછી મહારાષ્ટ્ર, હરિયાણા અને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં સ્ટાર-પ્રચારક ભૂમિકા અદા કરી હતી, અને અત્યારે બિહારમાં તેઓ જ ભાજપને ચહેરો છે.

છેલ્લે, વડાપ્રધાન બન્યા પછી મોદીએ વિદેશમાં પસાર કરેલા સમયને અન્ય રાજ્યોની ચૂંટણીની રેલીઓમાં પસાર કરેલા સમય સાથે જોડી દેવામાં આવે, તો સ્પષ્ટ છે કે મનમોહન સિંહ કરતાં નરેન્દ્ર મોદી વધારે સમય દિલ્હીમાંથી ગાયબ રહ્યા છે. તેઓ દિલ્હીમાં ઓછો સમય રહે છે, એટલે તેઓ તેમના પ્રધાનોની કથનીકરણી પર નજર કેવી રીતે રાખી શકે? આ સ્થિતિમાં તેમની સરકાર દિશાહીન છે, તેની નવાઈ ન લાગવી જોઈએ. આપણે જાણીએ છીએ કે મનમોહન સિંહ ઓછું બોલતા હતા અને તેનાથી પણ ઓછું કામ કરતા હતા. હવે આપણને ધીમે-ધીમે સમજાય છે કે નરેન્દ્ર મોદી બહુ બોલે છે, પણ કામકાજ એટલું જ ઓછું કરે છે.

[કોલકાતાથી પ્રસિદ્ધ થતા અગ્રણી અંગ્રેજી દૈનિક અખબાર ’ધ ટેલિગ્રાફ’માં ૦૩ ઑક્ટોબરના રોજ પ્રકાશિત થયેલા લેખનો તરજુમો, કેયૂર કોટક]

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 અૉક્ટોબર 2015; પૃ. 09-10

ફ્રેન્ચ વિચારક અને લેખક જ્યા-પોલ-સાર્ત્રે 1964માં સાહિત્યનું નોબેલ પારિતોષિક ઠુકરાવતી વખતે કહ્યું હતું, “એક લેખકે લખાયેલા શબ્દને વફાદાર રહીને જ એનો રાજનૈતિક, સામાજિક કે સાહિત્યિક અભિગમ કેળવવો જોઈએ એને જેટલાં પણ સન્માન મળે છે એનાથી એના વાચકો એક પ્રકારના અહેસાન હેઠળ આવી જાય છે. હસ્તાક્ષર કરતી વખતે ‘જ્યા-પોલ-સાર્ત્ર’ લખવું અને ‘જ્યા-પોલ-સાર્ત્ર, નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા’ એમ લખવું એ બંનેમાં ફરક છે. એક લેખકે સંસ્થાઓથી પ્રોત્સાહિત થવાથી બચવું જોઈએ.”

સાર્ત્ર સૈદ્ધાંતિક રીતે કોઈ પણ માન-સન્માન ઇનામ-અકરામના વિરોધી હતા. સ્વિડિશ અકાદમીએ એમના નામે નોબેલ જાહેર કર્યું અને એમણે એનો ઇન્કાર કર્યો ત્યારે મીડિયામાં ‘કૌભાંડ’ મચી ગયું હતું. તેની સ્પષ્ટતા કરતાં સાર્ત્રે કહેલું, મારો વિરોધ નોબેલ પારિતોષિક સામે નથી. હું તો લેનિન પારિતોષિક પણ ન લઉં અને અગાઉ લીજિયોન ઓફ ઓનર અને કોલેજ ડી ફ્રાન્સનો પણ ઇન્કાર કરી ચૂક્યો છું. મારો વિરોધ લેખક કોઈ સંસ્થાના અહોભાવ હેઠળ આવે તેની સામે છે.

ઉત્તરપ્રદેશના દાદરી ઇલાકામાં ગૌમાંસ રાખવાની શંકા પરથી થયેલી હત્યાને લઈને સર્જાયેલા માહોલમાં નરેન્દ્ર મોદીની ચુપકીદીનો વિરોધ કરવા અંગ્રેજી લેખક નયનતારા સહગલે 1986માં મળેલું સાહિત્ય અકાદમી પારિતોષિક પાછું આપી દીધું તે પછી સહગલે, ઇન ધ ફર્સ્ટ પ્લેસ, આ પારિતોષિક કેમ સ્વીકાર્યું હતું અને દાદરીની ઘટના પહેલાં ય અનેક ઘટનાઓ બની ત્યારે તે પાછું કેમ ન આપ્યું હતું તેવા અનેક સવાલો ઊઠ્યા.

નયનતારા સહગલના પગલે મશહૂર હિન્દી કવિ અશોક વાજપેયી, મલાયલી લેખિકા સારા જોસેફ અને ઉર્દૂ લેખક રહમાન અબ્બાસે પણ અકાદમીના એવોર્ડ પાછા આપ્યા છે. આ તમામ લેખકોના વિરોધ એ છે કે અગાઉ કન્નડ લેખક એમ. કુલબર્ગીની હત્યા અને છેલ્લે દાદરીની ઘટના પછી દેશમાં બિનસાંપ્રદાયિકતા અને ભિન્ન મત ખતરામાં છે અને મોદી સરકાર આ બાબતે મૌન બનીને તમાશો સેવી રહી છે.

સાહિત્યકારો દ્વારા પુરસ્કાર પાછા આપવા કે સરકારના વિરોધમાં ઊભા થઈ જવું એ નવી વાત નથી. હિન્દી કહાનીકાર ફણીશ્વર રેણુને એમની નવલકથા ‘મૈલા આંચલ’ માટે પદ્મશ્રી આપવામાં આવ્યો હતો. ઇન્દિરા ગાંધીની કટોકટી અને સરકારી દમનના વિરોધમાં રેણુએ પદ્મશ્રી એવોર્ડ પરત કરી દીધો હતો. 1984માં ઇન્દિરા ગાંધીએ અમૃતસરના સુવર્ણ મંદિર પર સૈનિક કાર્યવાહી કરી તેના વિરોધમાં અંગ્રેજી પત્રકાર-લેખક ખુશવંત સિંહે 1974માં તેમને મળેલો પદ્મભૂષણ એવોર્ડ પાછો મોકલી આપ્યો હતો. એક સદી પહેલાં જલિયાંવાલા બાગમાં થયેલા નરસ઼ંહારથી વ્યથિત થઈને રવીન્દ્રનાથ ટાગોર બ્રિટિશ સરકારે આપેલી ‘સર’ની ઉપાધિ પાછી આપી દીધી હતી.

રાબેતા મુજબ, સરકાર તરફી ‘બુદ્ધિજીવી’ લેખકો-પત્રકારોએ દાદરીની ઘટનાથી વ્યથિત લેખકોની પુરસ્કાર વાપસીને દંભ અને ડબલ સ્ટાન્ડર્ડ ગણાવી છે. પત્રકાર રાજદીપ સરદેસાઈએ એવો સવાલ ઉઠાવ્યો કે નયનતારા સહગલ, જે નેહરુની બહેન વિજયાલક્ષ્મી પંડિતની દીકરી છે, ઇન્દિરાની હત્યા પછી કોંગ્રેસીઓએ શીખોની કત્લેઆમ ચલાવી હતી. તેનો વિરોધ કેમ કર્યો ન હતો? 1975માં ઇન્દિરાએ કટોકટી જાહેર કરી ત્યારે નયનતારાએ વિરોધ વ્યક્ત કર્યો હતો, પરંતુ 1986માં ‘રિચ લાઇક અસ’ પુસ્તક માટે અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો ત્યારે તેમને 1984ના શીખ-દંગલનો વિરોધ કરવાનું કેમ ન સૂઝ્યું?

આ દલીલમાં તર્ક છે, પણ ડહાપણ નથી. નયનતારાએ શીખ વિરોધી રમખાણોમાં મોં ન ખોલ્યું. બાબરી ધ્વંસ વખતે અવાજ ઊંચો ન કર્યો અને ગુજરાતનાં તોફાનોમાં મોદીની ટીકા ન કરી એટલે દાદરીની ઘટનામાં બોલવાનો એમને કોઈ હક નથી એવું ગણિત વાહિયાત છે. એક લેખકને વિરોધ કરવાની એક જ વાર તક મળે છે અને એ પહેલી તક ગુમાવી દીધા પછી એ કાયમ માટે એ અધિકારથી વંચિત રહે છે, એવો આત્યંતિક અભિગમ ‘લેખક પહેલી વખત તો બોલ્યો ન હતો’ એના કરતાં વધુ જોખમી છે. એ ન્યાયે તો જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડના વિરોધમાં નાઇટહૂડ પાછો આપનાર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરને ‘ગીતાંજલિ’ માટે નોબેલ પુરસ્કાર લેવાનો હક ન હતો.

હકીકતમાં કોઈ એક રાજકીય કે સામાજિક પરિસ્થિતિ ઉપર લેખક બોલે છે કે નહીં તે મુદ્દો મહત્ત્વનો છે. લેખક એટલા માટે લખતો નથી કે એના નામ પાછળ (ડોક્ટર કે સંસદ સભ્યની જેમ) ‘લેખક’નું લટકિણયું લાગે. લેખક એટલા માટે લખે છે કે એને કશુંક કહેવાનું હોય છે. મોટાભાગે તો લેખકને એના લખાણના બદલામાં (ડોક્ટર કે સંસદ સભ્યથી વિપરીત) ભૂખમરો જ મળતો હોય છે. લેખન એ સન્માનજનક પેશો છે, પરંતુ કસદાર નથી. મોટાભાગના લેખકો માટે લખવું એ દ્વિતીય વ્યવસાય છે, પ્રથમ નહીં, કારણ કે પ્રથમ વ્યવસાયથી જ એનું ઘર ચાલે છે.

છતાં, લેખક એનું સુખ-ચૈન બરબાદ કરીને લખે છે, કારણ કે એ સમાજની કે એમાં રહેતા માણસની કોઈક બાબતથી પ્રભાવિત થયો છે અને એ વાત એણે કરવી છે. ‘એનિમલ ફાર્મ’ અને ‘1984’ નામની અત્યંત અસરકારક, ભવિષ્યવેત્તા નવલકથા લખનાર જ્યોર્જ ઓરવેલે કહ્યું હતું કે, “લેખક ઐતિહાસિક ઉત્તેજના અને રાજકીય હેતુ માટે લખે છે. લેખક દુનિયાને અમુક દિશામાં લઈ જવા ઇચ્છે છે, ચોક્કસ પ્રકારના સમાજની રચના કરવા લોકોના વિચારોમાં જરૂરી તબદીલી લાવવા માગે છે. હું જ્યારે લખવા બેસું છું ત્યારે એવું નથી વિચારતો કે મારે એક મહાન કૃતિનું સર્જન કરવું છે. હું લખું છું કારણ કે મારે કોઈ અન્યાય કે જૂઠની વાત કરવી છે.”

ભારત-પાકિસ્તાનના વિભાજન વખતે પોતાના સમયથી આગળની વાર્તાઓ લખનાર ઉર્દૂ લેખક સઆદત હસન મંટોએ ‘હું શા માટે લખું છું’ લેખમાં લખ્યું હતું. “હું એટલા માટે લખું છું કે મારે કશુંક કહેવાનું છે. હું લખું છું એટલા માટે કે થોડુંક કમાઈ શકું જેથી કશુંક કહેવા માટે કાબેલ રહું.”

લેખક એટલા માટે લખે છે કારણ કે લોકો એ વાંચે છે અને વિચારે પણ છે. બીજા વ્યવસાયથી વિપરીત લેખકોના શબ્દોની સચ્ચાઈ અને પવિત્રતા હજુ જળવાઈ રહી છે. શબ્દ હજુ ય એક ટોર્ચનું કામ કરે છે. વિચાર હજુ ય એક આવેગ અને ચર્ચા અને ખ્વાબનો વિકલ્પ પૂરો પાડે છે. લેખકના શબ્દો અને વિચારોમાં ભવિષ્યની એક સંભાવના પડેલી હોય છે. લેખક આપણને આપણી શર્મ, આપણી નિષ્ફળતા, આપણાં દુ:ખ-દર્દથી રૂબરૂ કરાવે છે. લેખક જ્યારે લખે છે ત્યારે એક સામાજિક ચેતના આપણી સાથે સંવાદ કરે છે.

સાહિત્યને લોકોનો આત્મા કહેવાય છે. આ કારણથી જ રાજસત્તા અને સાહિત્ય વચ્ચે છત્તીસનો આંકડો હોય છે. સત્તા સ્વભાવથી જ નિરંકુશ હોય છે. એને સવાલો સાંભળવાની આદત નથી. જ્યારે સાહિત્યકારનું તો કામ જ સવાલો ઉઠાવવાનું છે. મીર તકી મીરે એના સમયના અમીર-ઉમરા પર કડવી જુબાન ચલાવી હતી. અંતિમ મુઘલ બાદશાહ બહાદુરશાહ ગેફરના દરબારમાં નિયુક્તિ મેળવનાર ગાલિબે અહેસાનમંદીમાં દબાઈ જવાને બદલે વ્યંગમાં લખ્યું હતું, “ગાલિબ વઝીફાખ્વાર તો, દો શાહ કો દુઆ … વો દિન ગયે કી કહતે થે નૌકર નહીં હૂં મૈં.”

જ્યારે બીજા બધા રાજાના દરબારમાં કૂરનીશ બજાવતા હોય ત્યારે કોઈ એક અવાજ પ્રતિરોધમાં ઊઠે એ સામાન્ય વાત નથી. ઘેટાં ચાલે નહીં ચાલવું એ હિંમતનું નામ છે. ભિન્ન જાત હોવી, વિરોધમાં સૂર હોવો એ એકલતાનું કામ છે. નયનતારાએ મોદીના મૌનમાં પંક્ચર પાડ્યંુ તો આપણે એમની પડખે ઊભા જ રહેવાના બદલે એમના આશય પર શંકા કરી. નયનતારા અને એમના પગલે જે સંખ્યાબદ્ધ સાહિત્યકારોએ એવોર્ડ પરત કર્યા એ ઘણી બધી ઘટનાઓનું ચરમ બિંદુ છે. એટલે મહત્ત્વનો મુદ્દો એ નથી કે વિરોધ કરવાવાળી વ્યક્તિ લાયક છે કે ‘નાલાયક’ (આડવાત: નયનતારાએ કટોકટીનો વિરોધ કર્યો ત્યારે એમને વધાવી લેવાયા હતા). મહત્ત્વની વાત એ છે કે કયા મુદ્દાનો વિરોધ થાય છે.

એવોર્ડ પરત કરવા એ કોઈ શરત નથી. દરેક વ્યક્તિને એ અધિકાર છે કે એણે કયા મુદ્દાનો વિરોધ કરવો અને કઈ વાતનું સમર્થન કરવું. એના તરીકા અલગ અલગ હોઈ શકે. ભારતમાં પહેલી વાર બન્યું છે! એક સામટા ઘણાં બધા લેખકોએ ‘સાંપ્રદાયિક વ્યવહાર વિચાર અને વૃત્તિ સામે અવાજ ઉઠાવ્યો છે. આપણે ત્યાં લેખકોના વિચાર કે શબ્દને ગંભીરતાથી લેવાની પરંપરા છે. હિન્દી કવિ દુષ્યંતકુમારે કહ્યું હતું તેમ:

કૈસે આકાશ મેં સુરાખ નહીં તો સકતા,
એક પત્થર તો તબિયત સે ઉછાલો યારો.

https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=1492571367737584&id=1379939932334062&substory_index=0&pnref=story