‘હું તો બસ ફરવા આવ્યો છું!
હું ક્યાં એકે કામ તમારું…’
વાહ કવિ!
ધરાર આમ અવળું જ …
તમે ભાષા કેવી ખીલવી,
આવનારી પેઢીએ એ જ તો રહી ઝીલવી!
લોકદર્શન પળેપળનું એમાં રહ્યું ફોરી
નગરજીવન દીધું આખું ઝકઝોરી!
વળી પેલા નિરાકારનાં ય કેવાં
ચિતરામણ દીધાં કરી!
એમ વળી ‘ગાયત્રી’નો યુગબોધ દીધો ધરી!
સ્વર્ગ કરતાં ય પૃથ્વીને ચાહી
શબ્દે-શબ્દે એની ઋતુઓ મહેકાવી!
‘પ્રવાલદ્વીપ’માં ભર્યો નર્યો આધુનિક જીવનમર્મ.
ટાગોરનો ય ઘૂંટ્યો મધુરસ, બસ,
શબ્દોને ટેરવે સાચવ્યા કર્યો માનવધર્મ!
… ફરવાને બહાને
તમે છંદનાં ને લયનાં ધરી દીધાં દર્પણ
સહુને કરાવ્યું એમાં જીવનદર્શન!
છેલ્લે-છેલ્લે સાધ્યો-ખીલવ્યો વનવેલ છંદ
કર્યા એમાં સંવાદો મૃત્યુનીનીયે સંગ!
એક થયા’તો સદીઓ પહેલાં નરસિંહ ભગત
એ જ આધુનિક રૂપે
ભાષામાં શું પ્રગટ્યા પાછા નવીન રૂપે
તમે હે નિરંજન ભગત!
શીખવી ગયા કાવ્યવાણી
ભાષા ગુજરાતીની વહ્યા કરશે.
ખળ… ખળ… સરવાણી…

૬ માર્ચ, ૨૦૧૮

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 માર્ચ 2018; પૃ. 10

ફિલ્મમાં જે રીતે ન્યાય મળે એવું હકીકતમાં બનતું નથી, પુરુષ પ્રધાન સમાજમાં વાસ્તવિકતા પેચિદી હોય છે



છેલ્લા અઠવાડિયામાં જાતીય સતામણી સંબંધી ત્રણ સમાચાર ધ્યાનમાં આવ્યા. ત્રણેયનાં પરિણામ અલગ અલગ. એક તરફ દિલ્હીના મયૂરવિહારમાં રહેતી પબ્લિક સ્કૂલમાં ભણતી પંદર વર્ષની વિદ્યાર્થિનીએ આપઘાત કર્યો. વિદ્યાર્થિની ધોરણ નવની પરીક્ષામાં નાપાસ થઈ હતી. તે માટે એના પિતાએ શાળાના સમાજવિદ્યાના શિક્ષકને જવાબદાર ગણાવતા કહ્યું કે તેઓ પોતાની દીકરી સાથે અણછાજતું વર્તન કરતા હતા જેને કારણે એ ખૂબ મૂંઝાતી હતી. એમણે આરોપ મૂક્યો છે કે એમની દીકરીએ ગેરવર્તણૂક કરનાર શિક્ષક સામે ફરિયાદ કરી હોવાને કારણે એને નાપાસ કરવામાં આવી. પરિણામે હતાશામાં એણે આત્યંતિક પગલું ભર્યું.


બીજી તરફ, જે.એન.યુ.ના વિદ્યાર્થીઓ જાતીય સતામણીના કેસના આરોપી એવા લાઇફ સાયન્સ વિભાગના પ્રાધ્યાપક અતુલ જોહરીની સામે દેખાવો કરી રહ્યા છે. તેમની સામે એકથી વધુ વિદ્યાર્થિનીઓએ જાતીય સતામણીનો આરોપ મૂક્યો છે. વિદ્યાર્થીઓના આંદોલનને જે.એન.યુ.ના શિક્ષકોએ પણ ટેકો કર્યો. ફરિયાદ થયાના ચાર દિવસ બાદ પણ જ્યારે પોલીસે અસરકારક કાર્યવાહી ન કરી તો વિદ્યાર્થીઓ મોરચો કાઢી પોલીસ સ્ટેશને પહોંચી ગયા. પોલીસ સાથે થોડું ઘર્ષણ પણ થયું. બીજે દિવસે, વીસમી માર્ચના રોજ પોલીસે પ્રોફેસર જોહરીની સામે આઠ એફ.આઈ.આર. દાખલ કરી અને તેમની ધરપકડ કરી. ધરપકડ થયાની એંશી મિનિટમાં જ કોર્ટે એમને જામીન પર છોડ્યા. જે.એન.યુ.ના સત્તાધીશોએ હજુ કોઈ પગલાં લીધા નથી.

વિદ્યાર્થીઓની માગણી છે કે આરોપી પ્રાધ્યાપકને રવાના કરવામાં આવે અને તેમને કેમ્પસ પર આવતા રોકવામાં આવે. એટલે વિદ્યાર્થીઓનું આંદોલન હજુ પણ ચાલુ છે.

ત્રીજો કિસ્સો મહારાષ્ટ્રના થાણેનો છે. થાણેની મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટના જજ આર.ટી. ઈંગળેએ પોતાના ચુકાદામાં કહ્યું કે ‘નો મીન્સ નો’. સ્ત્રી જ્યારે ના પડે છે તો એનો અર્થ ‘ના’ જ હોય છે. પણ કેટલાક પુરુષો સ્ત્રીની ‘ના’ ને ‘હા’ સમજીને ચાલે છે. જાતીય સતામણીના આ કેસમાં મહિલા વકીલે તેની સાથે કામ કરતા અન્ય વકીલની સામે ફરિયાદ કરી હતી. ઘટના 2013ની છે. પહેલા લગ્નમાંથી છૂટાછેડા લીધા પછી બીજીવાર લગ્ન માટે મહિલાએ મેટ્રિમોનિયલ વેબસાઇટ પર લગ્ન માટેની જાહેરાત મૂકી હતી.

એના જવાબમાં આરોપી વકીલે ત્રણ-ચાર વાર લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો જેનો મહિલા વકીલે અસ્વીકાર કર્યો. એક વખત કલ્યાણ કોર્ટના પ્રાંગણમાં પણ રસ્તો રોકીને લગ્નની દરખાસ્ત કરી, જે ફરી એક વાર મહિલાએ નકારી. પણ ‘ના’ સાંભળવાની ટેવ આ વકીલ મહાશયને નહિ હોય ને તે પણ છૂટાછેડા લીધા પછી બીજી વાર લગ્નની ઇચ્છા ધરાવતી મહિલા પાસેથી તો નહિ જ. તેઓ મહિલા વકીલની ઑફિસમાં રાત્રે નવ વાગ્યાની આસપાસ પહોંચી ગયા અને ફરી વાર લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. તંગ થયેલી મહિલાએ ફરી એક વાર જ્યારે ‘ના’ કહી તો વકીલ મહાશય ઑફિસના કર્મચારી અને અસીલની હાજરીમાં એલફેલ બોલવા લાગ્યા અને અણછાજતુ વર્તન કરવા લાગ્યા. લોકો વચ્ચે પડ્યા, તેમને સીધા પોલીસ સ્ટેશન લઈ ગયા અને સ્ત્રીની મર્યાદા પર હુમલો કરવા બદલ કેસ દાખલ કર્યો.


‘નો મીન્સ નો’ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે બળાત્કાર અને જાતીય સતામણી વિરોધી અભિયાનની ટૅગલાઇન છે. દરેક ભાષામાં ‘ના’ અને ‘હા’ની અભિવ્યક્તિ તદ્દન સ્પષ્ટ છે. એમાં કોઈ પ્રકારની અસંદિગ્ધતાને અવકાશ નથી. છતાં સ્ત્રીની ‘ના’ને ‘હા’ માનવાની ગેરસમજ ધરાવનારા વિશ્વના લગભગ દરેક ખૂણે મળી જશે. આ એવા વર્ગના લોકો છે જેમની સ્ત્રી પાસેથી ‘ના’ સાંભળવાની તૈયારી નથી. ઉપરના ત્રણેય કિસ્સામાં આરોપી પુરુષ આવી જ કોઈ માનસિકતાવાળા જણાય છે. સામે આવેલી વિદ્યાર્થિની કે પછી મહિલા સહકર્મચારીની અનિચ્છા છતાં તેની સાથે જાતીય માગ કરવામાં તેમને કશું ખોટું નથી લાગતું.


‘નો મીન્સ નો’ને આપણે ‘પિંક’ ફિલ્મ સાથે એને જોડીએ છીએ. આ ફિલ્મ આવી ત્યારે એની ઘણી ચર્ચા થઈ. પણ, ફિલ્મમાં જે રીતે ન્યાય મળતો દેખાય એ વાસ્તવિકતામાં પણ શક્ય બને એવી આશા મોટે ભાગે આપણને હોતી નથી. વાસ્તવિકતા ઘણી પેચીદી હોય છે. સમગ્ર સમાજની માનસિકતા અને કોર્ટના જજની સામાજિક માન્યતાઓમાં બદલાવ ઘણો જ ધીમો આવી રહ્યો છે. બળાત્કારના કેસમાં સ્ત્રીની મંજૂરી કે નામંજૂરી સાબિત કરવા પર સમગ્ર કેસનો મદાર હોય છે.

એટલે સમગ્ર કેસની કાર્યવાહીમાં બચાવ પક્ષ દ્વારા કોર્ટમાં એ જ પુરવાર કરવાની કોશિશ કરવામાં આવે છે કે સ્ત્રીએ સંબંધ બાંધવાની મંજૂરી આપી હતી કે નહિ. આ સૌથી પેચીદો મુદ્દો બની જાય છે. કારણ કે પુરુષ દ્વારા થતાં મર્યાદા ભંગ માટેનો કાયદો સીધો છે પણ આરોપી અને બચાવ પક્ષની પુરુષપ્રધાન સામાજિક માનસિકતા એમાં ગૂંચ પેદા કરે છે. વાત સીધી પીડિતા સ્ત્રીના ચરિત્ર પર આવી જાય છે.

સ્વાભાવિક છે કે ચરિત્રનાં લેખાંજોખાં પણ પુરુષપ્રધાન સમાજમાં સ્ત્રી માટે ઘડાયેલા નિયમો પર જ આધારિત હોય. સૂરજ ઢળ્યા પછી ઘરની બહાર કેમ હતી, એણે કેવાં કપડાં પહેર્યા હતાં, એ હસીને વાત કેમ કરતી હતી, પુરુષ મિત્રો સાથે જાૅક્સ કેમ કરતી હતી વગેરે જેવા વર્તનને સંબંધ બાંધવાની મંજૂરી સમજી લેવામાં આવે. એનો અર્થ એ થયો કે ઘરે પાછા આવી જવાનો નિર્ધારિત સમય, શું પહેરવું, શરમાઈને રહેવું, ઊંચેથી બોલવું નહિ, હસીને વાત કરવી નહિ જેવી સમાજે લાદેલી પાબંદીમાંથી બહાર આવીને મુક્તપણે રહેવા માગતી છોકરીઓ પાસે જાણે જાતીય છેડછાડ સામે ‘ના’ કહેવાની અધિકાર જ નથી.

ઉપરના ત્રણ કેસમાં કેટલાંક અવલોકન નોધવા જેવાં છે. પબ્લિક સ્કૂલની છોકરીના કેસમાં એણે આત્મહત્યા જેવું અંતિમ પગલું ભર્યું. કદાચ એને શિક્ષક સામે ફરિયાદ કરવાથી ન્યાય મળશે એવો વિશ્વાસ ન હતો અને પરીક્ષાના પરિણામનું મહત્ત્વ એટલું બધું હતું કે જ્યારે જાતીય શોષણની સાથે સાથે પરિણામ બગાડવા જેવી કિન્નાખોરી સામે આવી ત્યારે એને મરવું વધારે સહેલું લાગ્યું. નહિતર ખરાબ પરિણામનો ભાર પણ એણે જિંદગીભર વેઠવો પડ્યો હોત અને સંઘર્ષનો નવો મોરચો ખૂલી ગયો હોત.

જે.એન.યુ.ના વિદ્યાર્થીઓના દેખાવોથી આશ્વાસન મળે છે કે સંગઠિત પગલાંમાં શક્તિ છે. ભોગ બનનાર વિદ્યાર્થિનીઓને સહપાઠીઓનો અને અન્ય શિક્ષકોનો ટેકો મળવાથી ન્યાય માટે ઊંચા માથે લડી શકવાની ખુમારી આવી અને પોલીસને પણ પગલાં લેવાની ફરજ પડી. જો વિદ્યાર્થી સંગઠન એમની પડખે ન આવ્યું હોત તો અન્ય કિસ્સાઓની માફક તેમની ફરિયાદ પણ દબાઈ ગઈ હોત. થાણેના કેસમાં જોઈ શકાય છે તે તંત્રમાં જો કોઈ પ્રગતિશીલ માણસ હોય તો એ ફરક લાવી શકે છે. ‘નો મીન્સ નો’નો રોમાંચક લાગતો ફિલ્મી અંત આ વાસ્તવમાં પણ શક્ય છે. થાણેના મેજિસ્ટૃેટે પ્રગતિશીલ વલણમાં એક સુખદ ચીલો શરૂ કર્યો છે.

સૌજન્ય : ‘અહેસાસ’, “દિવ્ય ભાસ્કર”, 23 માર્ચ 2018  

ભગતસિંહ પર અભ્યાસ માટેનું એક આધારભૂત પુસ્તક

ભગતસિંહ, સુખદેવ અને રાજગુરુની શહાદતને યાદ કરવાનું પ્રમાણ દેશભરમાં વધતું જાય તે આવકાર્ય ગણાય. સોશ્યલ મીડિયા સહિતનાં માધ્યમોમાં અને વિવિધ જાહેર કાર્યક્રમોમાં આ હુતાત્માઓને અંજલિ અપાય છે. પણ એમાંથી કેટલાંકમાં ક્યારેક તો એવું લાગવા માંડે કે ભગતસિંહ એક હાથમાં ભગવો, નીલો, લીલો કે તિરંગો ઝંડો અને બીજા હાથમાં પિસ્તોલ લઈને ‘વંદે માતરમ્‌’ કે ‘ભારત માતા કી જય’ નારા બોલાવતા શેરીઓમાં કે સરહદ પર દેકારો મચાવતા દેશભક્ત હતા. કાર્લ માર્ક્સના ઊંડા અભ્યાસી ભગતસિંહને કટ્ટર સામ્યવાદી, પ્રખર  હિન્દુત્વવાદી કે લડાયક અતિરાષ્ટ્રવાદી તરીકે ચીતરવાના પ્રયાસો થતા રહે છે. ગાંધી એટલે સફાઈ અને ખાદી એમ ગોઠવી દેવામાં અત્યારની સરકાર ભલે ઠીક સફળ રહી; પણ ડૉ. આંબેડકરની જેમ વીર ભગતસિંહને ય  સંકુચિત રીતે ખતવવા સહેલા નથી. તેનું એક કારણ એ છે કે આ બંનેએ પોતાના વિચારો મક્કમ અને સાફ રીતે લખી રાખ્યા છે. તેમનાં લખાણોને દેશભરનાં સંગઠનો અને પ્રકાશકો પત્રિકાઓથી લઈને ગ્રંથમાળા સુધીના વિવિધ સ્વરૂપોમાં બહાર પાડીને તેમનો વ્યાપારીક કે વૈચારિક હેતુ સાધતા રહે છે.

આવા સંજોગોમાં ‘ભગતસિંહ કે સમ્પૂર્ણ દસ્તાવેજ’ નામનું હિન્દી  પુસ્તક બહુ મહત્ત્વનું બને છે. તેમાં એવા ભગતસિંહ છે કે જે દેશભક્ત હોવા ઉપરાંત પ્રગતિશીલ વૈજ્ઞાનિક અભિગમ ધરાવતા મજદૂરપરસ્ત માનવતાવાદી કર્મશીલ ચિંતક હોય. પુસ્તકમાંથી પસાર થતા એ પણ અચૂક ધ્યાનમાં આવે છે કે માંડ ચોવીસ વર્ષના જીવનમાં ભગતસિંહ દેશ અને દુનિયાના વિચારસાહિત્યનું અસાધારણ વાચન અને મૌલિક ચિંતન ધરાવતા હતા. ‘સમ્પૂર્ણ દસ્તાવેજ’ના સંપાદક ચમનલાલ દિલ્હીની જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટીના હિન્દીના પૂર્વ અધ્યાપક છે. સિત્તેર વર્ષના ચમન લાલ ભગતસિંહ, તેમના સમય, સાથીઓ અને આંદોલનનો સતત અભ્યાસ કરતા રહ્યા છે. ભગતસિંહ પરનો તેમનો બ્લૉગમાં પણ વાચનીય છે.

‘ભગતસિંહ: સમ્પૂર્ણ દસ્તાવેજ’ પુસ્તકની રચના ગોઠવણ વિચારપૂર્વકની છે. તેનાં ૪૮૦ પાનાંમાં  ક્રાન્તિવીરનાં લખાણોને ‘વિષયાનુસાર કાળક્રમ’ મુજબ મૂકવામાં આવ્યાં છે. તેમાં આઠ વિભાગ, બે પરિશિષ્ટ અને બે પૂરવણીઓ છે. ‘ચેતના કે બીજોં સે વિચારોં કા પ્રસ્ફુટન’ નામના પહેલા વિભાગનો આરંભ આગિયાર વર્ષના ભગતે દાદા અર્જુનસિંહને ઊર્દૂમાં અને શહીદ થયેલા કાકા સ્વર્ણસિંહની પત્નીને પંજાબીમાં લખેલા પત્રોથી થાય છે. તે પછી, માત્ર સત્તર વર્ષનાં ભગતસિંહે ‘હિન્દી સંદેશ’ નામના સામયિકમાં લખેલો ‘પંજાબી કી ભાષા ઔર લિપિ કી સમસ્યા’ લેખ છે. તેમાં લેખક પંજાબવાસીઓને ‘માધુર્ય, સૌંદર્ય ઔર ભવુકતા’ ધરાવતી પોતાની ભાષા જાળવવાની હાકલ કરે છે. ભાષા અને ધર્મ, ભાષા અને લિપિ જેવા મુદ્દા પણ તે સ્પર્શે છે. વળી તે નાનક ગુરુ, સ્વામી રામતીર્થ તો ખરા પણ રવીન્દ્રનાથને પણ ટાંકે છે ! આ જ ઉંમરે લખાયેલો ‘વિશ્વપ્રેમ’ લેખ યુનિવર્સલ બ્રદરહૂડ અને કૉસ્મોપોલિટનિઝમની વાત કરે છે. તેમાં લોકમાન્ય ટિળક અને સ્વાતંત્ર્યવીર સાવરકરના ઉલ્લેખો છે. ‘યુવવસ્થા માનવજીવન કા વસંતકાલ હૈ’ એમ શરૂ થતો ‘યુવક’ લેખ યુવા વર્ગને જાગૃતિ માટેની હાકલ કરે છે. ભગતસિંહના  લેખો ‘બલવન્તસિંહ’ અને ‘વિદ્રોહી’ એવાં છદ્મનામે મુખ્યત્વે ‘કિરતી’ સામયિકમાં પ્રસિદ્ધ થયા છે.

‘ભારતીય ક્રાન્તિકારી આંદોલન કા પરિચય’ નામના બીજા વિભાગનો પહેલો લેખ પંજબના બબ્બર ખાલસા આંદોલન પર અને બીજો કાકોરી ષડયંત્રના દેશવીરો વિશેનો છે. ભગતસિંહ પહેલી વાર જેલમાં ગયા તે આ લેખોને કારણે. કાકોરી વિશેના લેખમાં શચીન્દ્રનાથ સન્યાલ નામના ક્રાન્તિકારીએ લખેલા ‘બંદી જીવન’ નામના બંગાળી પુસ્તકના પંજાબી અને ગુજરાતીમાં થયેલા અનુવાદનો ઉલ્લેખ છે. કૂકા નામના શીખોના એક પેટા સંપ્રદાયના વિદ્રોહ વિશે ભગતસિંહે બે લાંબા લેખો કર્યા છે. ‘કિરતી’માં ‘આઝાદી કી શહાદતેં’ લેખમાળા હેઠળ અને ‘ચાન્દ’ નામની પત્રિકાના ‘ફાંસી અંક’માં ભગતસિંહે જે શહીદો વિશે લખ્યું છે તેમાં મદનલાલ ઢીંગરા, સૂફી અમ્બાપ્રસાદ, બલવન્તસિંહ, ડૉ. મથૂરાસિંહ અને ‘ગુરુ, સાથી વ ભાઈ’ કર્તારસિંહ સરાભાનો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લો દીર્ઘ લેખ છે ‘સ્વાધીનતા કે આંદોલનમેં પંજાબ કા પહલા ઊભાર’. પ્રદેશ-દેશ ઉપરાંત આંતરરષ્ટ્રીય ક્રન્તિકારી ચિંતનનો ભગતસિંહનો વિશાળ વ્યાપ ત્રીજા વિભાગમાં જોવા મળે છે. અહીં ‘અરાજકતાવાદ’ પરના ત્રણ લાંબા લેખો છે, જેમાં રશિયા ઉપરાંત યુરોપ અને અમેરિકાની ગતિવિધિઓની પણ અનેક સંદર્ભો સાથેની છણાવટ છે.  ‘સામાજિક ઔર રાજનીતિક વિષયો પર ચિંતન’ નામના ચોથા વિભાગના તમામ લેખો અત્યંત પ્રસ્તુત છે. ‘ધર્મ ઔર હમારા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ’માં ઑર્ગનાઇઝ્ડ રિલિજિયનની અને ટૉલ્સ્ટૉયની ધર્મચર્ચા વણાયેલી છે. ‘સાંપ્રદાયિક દંગે ઔરા ઉનકા ઇલાજ’માં ખેડૂતો, મજૂરો અને નેતાઓ સાથે  ભગતસિંહ પત્રકારોને પણ વાતમાં સમાવે છે. ‘અછૂત સમસ્યા’ મૌલિક કરતાં હૃદયસ્પર્શી વધુ છે. ‘સત્યાગ્રહ ઔર હડતલેં’માં બારડોલી, કાનપુર, મેરઠમાં થયેલી ચળવળોની વાત છે. ‘વિદ્યાર્થી ઔર રાજનીતિ’ અત્યારની આપણી નબળી માન્યતાથી વિપરિત લેખ છે – તે વિદ્યાર્થીઓએ રાજકારણમાં શા માટે જોડાવું જોઈએ તે સમજાવે છે !

‘ધમાકોં કી ગુંજ’ વિભાગમાં ભગતસિંહ અને સાથીદારોના સંગઠન હિન્દુસ્તાન સમાજવાદી પ્રજાતાંત્રિક સેના(હિસપ્રસ)એ બહાર પાડેલી ત્રણ પત્રિકા છે. લાલા લજપતરાયનાં મોતનું કારણ બનનાર અંગ્રેજ પોલીસ જે.પી. સૉન્ડર્સની હત્યાની જવાબદારી સ્વીકારીને કારણો આપતી આ પત્રિકા લાહોરમાં બધે ચોંટાડવામાં આવી હતી. ‘બહરોં કો સુનાને કે લિએ બહુત ઊંચી આવાજ કી આવશ્યકતા હોતી હૈ’ કહીને શરૂ થતી મૂળ અંગ્રેજીમાં લખાયેલી પત્રિકા વાંચવા મળે છે, જે આઠમી એપ્રિલ 1929ના રોજ એસેમ્બ્લીમાં બૉમ્બ સાથે ફેંકવામાં આવી હતી. ‘વ્યક્તિઓં કી હત્યા કરના તો સરલ હૈ, કિન્તુ વિચારોં કી હત્યા નહીં કી જા સકતી’ અને ‘હમ મનુષ્ય કે જીવન કો પવિત્ર સમઝતે હૈ …’ એ જાણીતા ઉચ્ચરણો અહીં વાંચવા મળે છે. ‘જેલ મેં અધ્યયન ચિંતન ઔર પ્રતિરોધ’ વિભાગમાં અનેક લખાણો છે : બૉમ્બકાંડને પગલે અદાલતોમાં આપેલાં તેજસ્વી નિવેદનો, અંગ્રેજ સરકારની જેલોમાં કેદીઓની દુર્દશા સામે ભૂખહડતાળ અંગે અનેક સ્તરે કરેલી જિંદાદીલ રજૂઆતો, સામ્યવાદી પક્ષના ‘થર્ડ ઇન્ટરનૅશનલ’ સંમેલન માટે લેનિનને અંજલિ સાથે કરેલો તાર, ઇન્કિલાબ જિન્દાબાદ’ ઘોષણાની સમજ આપતો પત્ર, ફાંસીને બદલે ગોળીથી મૃત્યુ માગતો પત્ર, બાવીસ માર્ચ 1931ના દિવસે સાથીઓને લખેલો અંતિમ પત્ર. ‘કુછ ચિઠ્ઠીયાં જજબાત ભરી’માં મિત્રો, સાથીઓ અને નાના ભાઈઓને લખેલા કુલ આઠ લાગણીશીલ પત્રો છે.

ભગતસિંહે લાહોરની હાઇકોર્ટમાં આપેલા નિવેદનમાં એક બહુ અર્થપૂર્ણ વાક્ય છે : ‘.. ઇન્કલાબ કી તલવાર વિચારોં કી સાન પર તેજ હોતી હૈ.’ આ શબ્દોને લઈને કરવામાં આવેલા આઠમા વિભાગમાં અત્યંત મહત્ત્વનાં લખાણો છે :‘બમ કા દર્શન’, ‘ભારતીય ક્રાન્તિ કા આદર્શ’, ‘મૈં નાસ્તિક ક્યોં હૂં’, લાલા રામસરણ દાસના પુસ્તક ‘ડ્રીમલૅન્ડ’ની પ્રસ્તાવના અને ‘ક્રાન્તિકારી કાર્યક્રમ કા મસૌદા’. પરિશિષ્ટ તરીકે હિસપ્રસ અને નૌજવાન ભારત સભાનાં ઘોષણાપત્રો મળે છે. ચમન લાલના પુસ્તકને અંતે બે વિશિષ્ટ લખાણો મળે છે. તેમાં એક છે આયર્લૅન્ડના ક્રાન્તિકારી ડૉન બ્રિનની આત્મકથા ‘માય ફાઇટ ફૉર આયરિશ ફ્રીડમ’નો ભગતસિંહે કરેલો અનુવાદ. બીજું પુસ્તક તે ‘એક શહીદ કી જેલ નોટબુક’. તે એક તેજસ્વી ક્રાન્તિકારીની કર્મશીલતાના વૈચારિક પાયા સમાં પ્રકાંડ વાચનનો આલેખ આપે છે.

22 માર્ચ 2018

સૌજન્ય : ‘ક્ષિતિજ’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કોલમ, “નવગુજરાત સમય”, 23 માર્ચ 2018