નવા વિક્રમ સંવતમાં શ્રીગણેશ તો સી.બી.આઈ. પ્રકરણથી કરવાનો ખયાલ હતો, પણ આશ્વસ્ત મુદ્દલ નહીં અને અસ્વસ્થ જ અસ્વસ્થ – એકદમ એકદમ અજંપજીવ સરકાર અને સત્તાપક્ષ જે  રીતે આમ કે તેમ પણ ઇતરીકરણ પ્રકલ્પ (અધરાઈઝેશન પ્રોજેક્ટ) વાસ્તે ઘાંઘાં માલૂમ પડે છે એ વાનું વચમાં લગરીક વહેલું આવી પડ્યું.

સરસંઘચાલકનું વિજ્યાદશમી વક્તવ્ય અને ભા.જ.પ. પ્રમુખ અમિત શાહની સબરીમાલા ટિપ્પણી બે સાથે મૂકીને જોવા જેવાં છે : સબરીમાલા પ્રકરણમાં ભા.જ.પ. પ્રમુખ ટાઢે કોઠે કહે છે કે તમે પળાવી ન શકો એવા ચુકાદા આપો છો શા માટે. અને ચુકાદો કેમ નથી પળાતો, તો કહે – બહુમતી લોકોની આસ્થાનો સવાલ છે. વસ્તુત : પાળવાપળાવવાની જવાબદારી કારોબારી સત્તાની છે. અમિત શાહ જે પક્ષના પ્રમુખ છે એ પક્ષની સરકારની છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે જાણે કોઈ ગુનો કીધો હોય એમ લોકમાનસમાં એને આરોપીના પિંજરામાં ખડી કરવાનો અભિગમ આ તો થયો.

કાયદાનું પાલન તે શું એ ચુકાદો ચીંધી બતાવે, અને તે મુજબ કાયદાનું શાસન તે શું એ સરકાર કરી બતાવે, એ સ્તો સાદો હિસાબ છે. પણ, (કમબખ્ત) અદાલત આડે આવે છે, આડોડાઈ કરે છે એવી છાપ ઊભી કરવી તે પણ એક શત્રુખોજ છે. આ જ ઇતરીકરણ પ્રકલ્પ હવે અયોધ્યા બાબતે કામ ચલાવવામાં સર્વોચ્ચ અદાલતે પોતાની અગ્રતા નક્કી કરવા અંગે વળી ઢેકો કાઢે છે. ઝટ ચલાવો, તત્કાળ ચુકાદો આપો.

વિકાસ બચાડો ‘મા મને કોઠીમાંથી કાઢ’ એમ શોધ્યો જડતો નથી અને કોમી ધ્રુવીકરણનું ગોપુચ્છ ચૂંટણીની વૈતરણી પાર કરવા સારુ અનિવાર્ય લાગે છે એ સંજોગોમાં આ કે તે બહાને અદાલતને અવરોધરૂપ ચીતરવી, એ જાણે કે હાલના સત્તા-પ્રતિષ્ઠાનને વાસ્તે અનિવાર્ય બની ગયું છે.

વિશ્વ હિંદુ પરિષદ અને બીજા વિંગમાં હાજરાહજૂર છે તેમને પણ ચૂંટણી ટાંકણે કોમી દૃઢીકરણની કર્તવ્યબુદ્ધિથી, પછી તો, એ જ સૂઝે ને કે ઑર્ડિનન્સ લાવો. ઝટ જાઓ, ચંદનહાર લાવો, એવો વિનય અનુનયપૂર્વકનો પ્રણય કરતી માનુની અલબત્ત આ નથી. એણે સંઘ છેડેથી સરકારથી ઉફરાટે પોતાનું વજૂદ પુરવાર કરવાનું છે. માટે વર્ષાકાળે દેડકાના ડ્રાઉં ડ્રાઉં પેઠે દક્ષિણાકાળે મંત્રોચ્ચારનો આ ઉપાડો.

સંવૈધાનિક સંસ્થાઓ પરત્વે ઇતરીકરણથી માંડીને તે કેમ જાણે કોઈ કિલ્લો ફતેહ કરવાનો હોય એ રીતે પેશ આવવાના સત્તાવલણનો જ એક નમૂનો હમણેનું સી.બી.આઈ. પ્રકરણ છે જે ૧૨મી નવેમ્બરે, ઊઘડતી અદાલતે, વધુ સ્પષ્ટ થશે. આકાશ વર્મા, રાકેશ અસ્થાના (નંબર ૧-૨) અને નાગેશ્વર રાવ (કામચલાઉ વડા) આસપાસ ખાસી ચર્ચાને અવકાશ હોઈ શકે છે. માત્ર, એક જ સાદો પણ સહેજે ઓછા મહત્ત્વનો નહીં એવો મુદ્દો છે તે સાફ છે. આ મુદ્દો એ છે કે સત્તાપક્ષ પાસે જથ્થાબંધને ધોરણે હાડપિંજરો એકત્ર થતાં આવે છે, અને એમને ધોરણસર ધરબી દેવા વાસ્તે કબાટો ઓછાં પડે છે. એકંદરે અચ્છો આરંભિક રેકોર્ડ ધરાવતા અસ્થાનાએ ગોધરાની તપાસના તબક્કાથી સત્યને બદલે શાસનમુખી થવામાં સાર જોયો એમ પ્રાપ્ત વિગતો પરથી સમજાય છે. આકાશ વર્માને અસ્થાનાના ભ્રષ્ટાચારોનો અંદાજ આવતાં એમણે કાનૂની સક્રિયતાની કોશિશ કરી – વધુમાં રાફેલની વિગતોની સરકાર પાસે વિધિવત માગણી કરી એટલે કેન્દ્ર સરકારે સી.બી.આઈ.ના નંબર ૧-૨ બંનેને ‘મધરાતે આઝાદી’નો બોધ કીધો. નહીં કે આકાશ વર્મા સામે ખરાખોટા મુદ્દા નહીં હોય પણ મુદ્દાનો મુદ્દો તો પરંપરાગત પિંજરબધ્ધ પોપટને સવિશેષ પિંજરબધ્ધ કરી હાડપિંજરો વાસ્તે કબાટ અભિયાનનો હતો અને છે તે છે. જેમની ટેમ્પરવારી જોગવાઈ કરી છે તે નાગેશ્વર રાવ નાનીમોટી સેવાઓ સબબ સંઘના ચહેતા રહેલા છે એ વિગત લક્ષમાં આવે તે પછી કદાચ કશું ઉમેરવાનું રહેતું નથી.

આ બધી વિગતોની ગલીકૂંચીમાં સામસામી વિગતો નહીં સમાયેલી હોય એમ કહેવાનો આશય નથી. પણ ઝીણી ઝીણી વાતોથી હટીને રાજમાર્ગ પકડીએ ત્યારે નક્કી કરવું રહે કે નાગરિકને નાતે તમે હાડપિંજરોને કબાટબદ્ધ કરવા સાથે છો કે હાડપિંજરોને કબાટમુક્ત કરવા સાથે છે.

ઝીણી ઝીણી વિગતો, ગોબેલ્સિયન કારવાઈઓ અને ઓરવેલિયન ડબલસ્પીક તટસ્થ બૌદ્ધિકમાત્રને અસમંજસમાં મૂકી શકે છે. પણ હાડપિંજર અને કબાટનો વિવેક કેળવી શકાય તો અસમંજસના અંધાર વચ્ચે દિવાળીનું કોડિયું જરૂર મળી રહે.

ઑક્ટોબર ૨૯, ૨૦૧૮

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 નવેમ્બર 2018; પૃ. 03 તેમ જ 18

દેશમાં હિન્દુ બહુમતી રાષ્ટ્રવાદીઓની સરકાર સ્પષ્ટ બહુમતી સાથે આવી એ પછી ફાસીવાદીઓના અંતિમ વિધાનની હું રાહ જોતો હતો, જે હવે આવી ગયું છે. કેન્દ્રના પાર્ટ ટાઇમ નાણાપ્રધાન અને પૂરા સમયના બ્લોગર પ્રધાન અરુણ જેટલીએ કહ્યું છે કે રાજ્ય અને બંધારણીય લોકશાહી સંસ્થાઓ કરતાં રાષ્ટ્ર મહાન છે. આ વિધાન તેમણે બ્લોગ પર નથી કર્યું, પરંતુ ઇન્ડિયા ફાઉન્ડેશને યોજેલા અટલ બિહારી વાજપેયી સ્મૃિત વ્યાખ્યાન આપતાં કર્યું હતું એટલો ફરક છે. બીજી બાજુ દક્ષિણમાં કેરળમાં બી.જે.પી.ના અધ્યક્ષ અમિત શાહે કહ્યું હતું કે સબરીમાલા વિશેના સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાને લાગુ કરનારા મુખ્ય પ્રધાન પિનરયી વિજયનની સરકારને લોકોએ સત્તા પરથી ઉખાડીને ફેંકી દેવી જોઈએ. નહીં, આવનારી ચૂંટણીમાં મત આપીને નહીં, ટોળે વળીને. કેરળમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીને ત્રણ વરસની વાર છે. તેમણે બીજા શબ્દોમાં એમ કહ્યું છે કે ધર્મ મહાન છે, કાયદો અને ન્યાયતંત્ર નહીં. પછી સર્વોચ્ચ અદાલત કેમ ન હોય. એક કહે છે રાષ્ટ્ર મહાન અને બીજા કહે છે ધર્મ મહાન. આ બંનેમાં કોઈ ફરક નથી કારણ કે જે રાષ્ટ્ર તેમને અભિપ્રેત છે એ હિન્દુ રાષ્ટ્ર છે.  

આ જ વિધાન આઠ દાયકા પહેલાં ઈટાલીમાં બેનિટો મુસ્સોલિની અને જર્મનીમાં એડોલ્ફ હિટલરે કર્યા હતા. આ જ. અક્ષરસ: આ જ. ફાસીવાદના અને સરમુખત્યારશાહીના આ અંતિમ વિધાન છે. એ પછી જર્મનીનું અને ઇટાલીનું શું થયું એ ઇતિહાસ છે. જર્મનોએ અને ઈટાલિયનોએ તેમ જ આખા જગતે કેવી બર્બરતાનો અનુભવ કર્યો, એ આપણે જાણીએ છીએ. પણ જે થયું એ સારું થયું. અત્યાર સુધી ફરિશ્તાઓનાં કપડાં પહેરીને ફરતા હતા, સંસદભવનને પ્રણામ કરવામાં આવતા હતા, લોકતંત્રની દુહાઈ આપવામાં આવતી હતી અને ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરને યાદ કરીને આંસુ પાડવામાં આવતા હતા. સારું થયું મન કી બાત જાહેરમાં કરી દીધી. દેખાવનાં વસ્ત્રો ઉતારી નાખ્યાં અને અસલી ચહેરો સામે આવી ગયો.

આગળ વધતાં પહેલાં હું અરુણ જેટલીને એક પ્રસંગની યાદ અપાવવા માગું છું. જેટલી જે પરિવારમાંથી આવે છે એ સંઘ પરિવાર આ પ્રસંગમાં લાભાર્થી હતો. ૧૯૪૮માં ગાંધીજીની હત્યા પછી રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ પર પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો હતો. સંઘનો અને સંઘ માટે સહાનુભૂતિ ધરાવનારાઓ સંઘનો પ્રતિબંધ ઉઠાવી લેવામાં આવે એ માટે પ્રયત્નો કરતા હતા. ગાંધીજીની હત્યામાં સંઘની સીધી સંડોવણી નહોતી, નથુરામ ગોડસે સંઘ છોડી ગયો હતો, સંઘ તો ખોટે રસ્તે ચડી ગયેલાં દેશપ્રેમીઓનો સમૂહ છે, સંઘના સ્વયંસેવકોએ કૉન્ગ્રેસમાં જોડાઈને રાષ્ટ્રનિર્માણમાં સહયોગ કરવો જોઈએ, એવી ભાત-ભાતની દલીલો કરવામાં આવતી હતી. નેહરુ આ બધી દલીલોથી પ્રભાવિત નહોતા થતા. તેઓ કહેતા હતા કે સંઘ ફાસીવાદી સંઘટન છે અને એ દેશ અને સમાજ માટે જોખમી છે. જો આપણે સંઘ પરનો પ્રતિબંધ હટાવી લઈશું અને તેના નેતાઓને છોડી મૂકીશું તો જગત એમ કહેશે કે આપણે ફાસીવાદી પ્રવૃત્તિના સમર્થક છીએ અને સમર્થક ન હોય તો પણ તેના જોખમ પરત્વે ઓછા ગંભીર છીએ.

સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે વળતી દલીલ કરી હતી કે એ તો બરાબર પણ કોઈ પ્રકારના નક્કર આરોપ વિના કોઈ સંગઠન પર કાયમ માટે પ્રતિબંધ કઈ રીતે મૂકી શકાય અને તેના નેતાઓને કેસ ચલાવ્યા વિના જેલમાં કઈ રીતે રાખી શકાય? તેમના નાગરિક અધિકારોનું શું? રાજ્યે પ્રત્યેક નાગરિકને પોતાની વાત કહેવાની અને વાત કહેવા માટે સંગઠિત થવાનો મૂળભૂત અધિકાર આપ્યો છે. જવાહરલાલ નેહરુ એક મિનિટમાં સંઘ પરનો પ્રતિબંધ ઉઠાવી લેવા માટે અને સંઘના નેતાઓને છોડી મૂકવા માટે તૈયાર થઈ ગયા હતા. અરુણ જેટલી જેને રાષ્ટ્રનું હિત કહે છે એ તો સંઘના કે સંઘ જેવા તમામ ધર્મના કોમી સંગઠનોના ન હોવામાં છે. તેના પરનાં પ્રતિબંધમાં છે. કોમવાદી પ્રવૃત્તિ પરના સદંતર લગામમાં છે. કોમી વિખવાદ પેદા કરનારાઓને નેસ્તનાબૂદ કરવામાં છે. માત્ર કોમી નહીં; ભાષા, વંશ કે જ્ઞાતિના નામે સમાજમાં વિખવાદ પેદા કરનારાઓને નેસ્તનાબૂદ કરવામાં છે. આમ છતાં અભિવ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્યના નામે અને સંગઠિત થવાના અધિકારનાં નામે તેમને સહન કરવામાં આવે છે. નેહરુએ એક ક્ષણમાં પોતાનો નિર્ણય બદલ્યો હતો. જો અરુણ જેટલી કહે છે એમ લોકતાંત્રિક સંસ્થાઓ કરતાં રાષ્ટ્રને વધારે મહત્ત્વ આપ્યું હોત, તો આજે અરુણ જેટલી પ્રધાન ન હોત. સંઘપરિવાર બંધારણને અને બંધારણ નિર્મિત રાજ્યનાં લાભાર્થી છે.

રાષ્ટ્ર છે શું? દરેકની પોતપોતાની રાષ્ટ્રની વ્યાખ્યા અલગ અલગ હોઈ શકે છે. ભારતમાં પણ અનેક લોકો ભારતીય રાષ્ટ્ર વિષે પોતપોતાની રીતે વિચારતા હતા. છેવટે રાષ્ટ્રની અવધારણા નક્કી કરવા અને એ મુજબ રાજ્યની નિર્મિતિ કરવા માટે બંધારણસભાની રચના કરવામાં આવી હતી. ભારતની પ્રજાની કલ્પનાનું રાષ્ટ્ર ભારતીય રાજ્ય તરીકે આકાર પામ્યું છે. બંધારણ આધારિત ભારતીય રાષ્ટ્ર/રાજ્ય અસ્તિત્વમાં આવ્યા પછી કોઈને પણ મનસ્વીપણે રાષ્ટ્રની વ્યાખ્યા કરીને કાયદો હાથમાં લેવાનો અધિકાર નથી.

શું અરુણ જેટલી આ વાત નથી જાણતા? જાણે છે, પરંતુ તેમને અને તેઓ જે પરિવારમાંથી આવે છે તેમને આપણા બંધારણમાં અંકિત થયેલા કે આકાર પામેલા ભારતીય રાષ્ટ્ર/રાજ્ય સ્વીકાર્ય નથી. એટલે તો સરદાર પટેલે સંઘ પરનો પ્રતિબંધ ઉઠાવી લેવા સામે ત્રણ શરત રાખી હતી. પહેલી શરત હતી ભારતનાં બંધારણને માન્ય રાખવું. બંધારણને માન્ય રાખવાનો અર્થ થાય છે બંધારણમાં જે રાષ્ટ્ર અંકિત કરવામાં આવ્યું છે એને માન્ય રાખવું. એની બહારની કલ્પનાના રાષ્ટ્ર માટે કોઈ જગ્યા નથી. બીજી શરત હતી સંઘનું બંધારણ ઘડવું એટલે ખબર પડે કે તે કઈ વિચારધારામાં માને છે અને તેનો કેવો ઢાંચો છે. ભારતનાં બંધારણમાં કલ્પિત રાષ્ટ્રથી વિસંગત વિચારધારા ન હોય અને ઢાંચો લોકતાંત્રિક હોય એવો સરદારનો આગ્રહ હતો. ત્રીજી શરત સ્વયંસેવકોને અર્ધ-લશ્કરી તાલીમ આપવામાં ન આવે એવી હતી. આ ત્રણેય શરતો સંઘે પૂર્ણરૂપેણ પાળી નથી. સરદાર સાથે વિશ્વાસઘાત કરવામાં આવ્યો છે.

રહી વાત અમિત શાહની તો તેમનું નિવેદન જોઇને કોની યાદ આવે છે? ઓસામા બિન લાદેનની? અફઘાનિસ્તાનમાં નજીબુલ્લાની સરકાર માટે તેમણે કહ્યું હતું કે આ ઇસ્લામ વિરોધી સેક્યુલર સરકાર છે એટલે લોકોએ તેને ઉખેડીને ફેંકી દેવી જોઈએ. તેમની સામે સર્વોચ્ચ અદાલતે સામે ચાલીને (સ્યુ મોટો) તિરસ્કારની નોટિસ કાઢીને ખટલો ચલાવવો જોઈએ.

સૌજન્ય : ‘કારણ-તારણ’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 30 અૉક્ટોબર 2018

કાર્ટૂન સૌજન્ય : “ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ”, 30 અૉક્ટોબર 2018

સરદારને જરી વધુ તીવ્રતાથી, કહો કે કંઈક કચકચાવીને સંભારવાનો તાવ એ હમણેનાં વરસોની એક લાક્ષણિકતા રહી છે.

આમે ય, ગુજરાતી તરીકે એ રાષ્ટ્રીય સ્તરે (વડા પ્રધાનપદ માટે) અવગણાયી લાગણી તો ખેંચાતી આવેલી જ છે.

સરદાર પહેલા વડા પ્રધાન થયા હોત તો વધુ સારું થયું હોત એવું પુનર્વિચારનું વલણ પણ પાછળનાં વરસોમાં જોવા મળ્યું છે.

ચક્રવર્તી રાજગોપાલચારીએ લખ્યું કે સરદાર વડા પ્રધાન હોત અને નહેરુ, વિદેશ પ્રધાન, એવું પહેલું પ્રધાન મંડળ રચાયું હોત તો કેવું સારું થયું હતું હોત, એમ મને થાય છે.

અહીં સરદાર વિ. જવાહર એવી વડા પ્રધાનપદની તુલનામાં ઇતિહાસના 'જો' અને 'તો'ની રીતે જવાનો ખયાલ નથી.

માત્ર, સરદારને કેટલીક વાર જે કલ્પિત (ખરું જોતાં કપોળકલ્પિત) યશ આપવમાં આવે છે એનો એક દાખલો જરૂર આપવા ઇચ્છું છું.

સરદાર હોત તો કાશ્મીરનો કોયડો ઊકલી ગયો હોત, એ આવું જ એક સૌને ગમતું વિધાન વરસોવરસ, વખતોવખત, વાંસોવાસ, ઉચ્ચારાતું રહેલું એક વિધાન છે.

સરદારના આ મુગ્ધ ચાહકોને કોણ સમજાવે કે જેમ પંજાબના અને બંગાળના ભાગલા સ્વીકાર્યા તેમ કાશ્મીરના પણ સ્વીકારવા જોઈતા હતા, એવો એક વાસ્તવિક ઉકેલ સરકારને વિશેષ પસંદ પડ્યો હોત.

પાકિસ્તાને આક્રમક કારવાઈ કરી તે પૂર્વે સરદાર કાશ્મીર ખીણ બાબતે આ દિશામાં વિચારતા નહોતા એવું નથી, બલકે, ઇતિહાસવસ્તુ તરીકે એ એક વિગત નોંધીને ચાલવું જોઈએ કે ભાગલાની અનિવાર્યતા સ્વીકારવામાં સરદાર અને નહેરુ એક સાથે હતા, અને એ રીતે ગાંધીથી જુદા પડતા હતા.

ભારતવર્ષ, તેમ છતાં, બડભાગી એ વાતે છે કે 1947માં નહેરુ અને પટેલ સત્તામાં તેમ જ ગાંધી લોકમોઝાર, એ વાસ્તવિકતા વચાળે છતાં સ્વરાજની લડતના લાંબા દાયકાઓમાં તથા સ્વરાજ પછી તરતના નાજુક નિર્ણાયક ગાળામાં ગાંધી-નહેરુ-પટેલ એ સ્વરાજત્રિપુટીએ યથાસંભવ સાથે રહીને દેશના પ્રશ્નો અને ઉકેલોમાં નિર્માણકારી હાથ બટાવ્યો છે.

જવાહરલાલ નહેરુને લાંબો સત્તાકાળ મળ્યો. ગાંધી વહેલા ગયા, સ્વરાજ પછી એક વરસ પણ પૂરું થાય તે પહેલાં ગયા, 1948ના જાન્યુઆરીમાં અને સરદાર ગયા 1950ના ડિસેમ્બરમાં. પણ એ ત્રણે સાથે મળીને જવાહરલાલના મોટા ભાગના શાસનકાળમાં જ જાણે વિચારતા ન હોય!

“બાપુએ મને જ્યાં ગોઠવ્યો છે ત્યાં હું છું”

1950ના ઑક્ટોબરની બીજીએ નિધનના માંડ અઢી મહિના પૂર્વે, સરદારે 'કસ્તૂરબા ગ્રામ'નો શિલાન્યાસ કરતાં કહ્યું હતું એ સંભારીએ:

“બાપુએ એક મરેલા દેશને સજીવન કરેલો. બાએ એમાં સાથ આપેલો. એ બંનેની સ્મૃિતનાં ચિત્રો સતત આપણી નજર સક્ષમ રહેવાં જોઈએ. આપણે તો ભૂલો પણ કરીએ, પણ એ બંને આપણો જવાબ સાંભળવા હાજરાહજૂર રહેશે.”

“અમે સૌ એમના લશ્કરના સૈનિકો હતા. મારો ઉલેખ ભારતના ડેપ્યુટી પ્રાઇમ મિનિસ્ટર તરીકે થતો રહ્યો છે, પણ હું મારી જાતને ક્યારે ય આ રીતે ઓળખતો નથી.”

“જવાહરલાલ નહેરુ આપણા નેતા છે. બાપુએ એમને પોતાના ઉત્તરાધિકારી નીમેલા અને એ મતલબની જાહેરાત પણ કરી હતી.”

“બાપુના હુકમનો અમલ કરવાની બાપુના સૈનિકોની ફરજ છે. જે કોઈ વ્યક્તિ પૂરા દિલથી બાપુના આદેશના મર્મને અનુસરશે નહીં તે ઇશ્વરનો ગુનેગાર બનશે.”

“હું બિનવફાદાર સૈનિક નથી. હું જે સ્થાન પર છું તેનો હું લગીરે વિચાર કરતો નથી. હું તો એટલું જ જાણું છું ને મને એ વાતનો સંતોષ છે કે બાપુએ મને જ્યાં ગોઠવ્યો છે ત્યાં હું છું.”

લડવૈયા અને ઘડવૈયા

તમે જુઓ કે 1947 સુધી પહોંચતે જે ગાંધી-નહેરુ-પટેલ એકંદરમતી બનેલી હતી તે જવાહરલાલના વડા પ્રધાનકાળમાં બહુધા બરકાર રહી છે:

બિનસાંપ્રદાયિકતા, આર્થિક સામાજિક ન્યાય, બિનજોડાણવાદ ત્રણેનાં વિધાનવલણોમાં ઝોકફેર હતો, જરૂર હતો, પણ એકંદરમતી તો આ જ હતી:

ભારતનું બંધારણ અને રાષ્ટ્રધ્વજ સ્વીકારવાની શરતે (અને પોતાનું લેખી બંધારણ પણ હોય એ શરતે) આર.એસ.એસ. (રાષ્ટ્રીય સ્વયં સેવક સંઘ) પરનો પ્રતિબંધ ઉઠાવી લેવાયો એની પૂંઠે હતી તો આ બિનસાંપ્રદાયિક એકંદરમતી જ.

લડવૈયા હોવું અને ઘડવૈયા હોવું, એવું ઉભયપદી અને સવ્યસાચી વ્યક્તિ ને નેતૃત્વ એ સરદારનો મળતાં મળે એવો વિશેષ હતો.

આઇ.સી.એસ. સ્ટીલ ફ્રેમ પાસેથી એમણે જે કામ લીધું તેનાથી માંડીને તે રિયાસતોના વિલીનીકરણ સહિતના મામલાઓમાં એમની આ 'ઘડવૈયા' કુળની વિશેષતા સોળે કળાએ પ્રગટી ઊઠે છે.

પણ સરદારની પ્રતિભાને રિયાસતોના મામલામાં ઊંચકી અને એમાં જ જકડી રાખવામાં એમને કંઈક અન્યાય થાય છે, કેમ કે એકતાની એમની વ્યાખ્યા આટલી સરળ ને સપાટ નહોતી.

ગાંધીએ એમને સરદાર કીધા તે 1928માં બારડોલીની ફતેહ વખતથી … એમનું સરદારપણું, આમ, તમે જોશો કે કિસાનને પૂરા કદના નાગરિકમાં સ્થાપતી લડતમાંથી આવેલું હતું.

બલકે, એમની 'સરદારિયત'નો ઉન્મેષ તો એનાયે છ વરસ પહેલાં, સન 1922માં ચમકી ઊઠ્યો હતો, જ્યારે એમણે અંત્યજ પરિષદમાં છેવાડે બેઠેલા અંત્યજોની વચ્ચે જઈ પહોંચી ત્યાં બેઠક જમાવી પરિષદનું કેન્દ્ર ક્યાં રહેલું છે એ સ્પષ્ટ કર્યું હતું તો, જે આઘામાં આઘા અને પાછામાં પાછા છે એની સાથે એકરૂપ થવું એમાં એમના સરદાર હોવાની ચાવી રહેલી છે.

'સરદારનો વહીવટ'

આર્થિક વિચારોમાં એ પ્રતિગામી હતા એવી એક લાગણી અને ફરિયાદ લાંબો સમય રહી છે.

1975માં બારડોલીની મુલાકાત વખતે જયપ્રકાશ નારાયણે તરુણ સમાજવાદી તરીકે પોતાનું સરદારનું મૂલ્યાંકન આવું હતું એમ કહી એમાં પુનર્વિચાર કર્યાની જિકર પણ મન મૂકીને કરેલી.

અહીં કોઈ લાંબી અર્થશાસ્ત્રીય ચર્ચામાં નહીં જતાં બે સાદી વાતો જ નોંધીશું: એક તો, દેશના મુખ્ય પક્ષોની અર્થનીતિ આજે જે રીતે દેખીતી મૂડવાદતરફી જણાય છે એ જોતાં સરદારની ટીકા કાલબાહ્ય છે.

ખરું જોતાં, આ નિરીક્ષણમાં એક અતિવ્યાપ્તિ છે, પણ અહીં એની ગલીકૂંચીમાં નહીં જતાં, પ્રત્યક્ષ વ્યવહારને ધોરણે બીજો દાખલો આપીએ તો આખી વાત એકદમ સ્ફુટ જ સ્ફુટ થઈ જશે.

બારડોલીમાં ડેરાતંબુ તાણ્યા તે પૂર્વે સરદારે (ખરું જોતાં, તે 'સરદાર' કહેવાયા એ પૂર્વે) અમદાવાદ સુધરાઈના પ્રમુખપદેથી આગ્રહપૂર્વક ઉદ્યોગવપરાશના પાણી પર ઘર વપરાશના પાણી કરતાં પાંચ ગણા વેરાનો આગ્રહ રાખેલો અને પળાવેલો.

આ હતા ઉદ્યોગપતિઓના મિત્ર!

હાલના નેતૃત્વ અને સત્તા-પ્રતિષ્ઠાનની તાસીર સામે આ સાદો દાખલો મૂકીએ પછી કદાચ કશું જ કહેવાનું રહેતું નથી.

કોર્પોરેટ પરિબળો વાસ્તે રેડ કાર્પેટ એ સરદારનો વહીવટવિશેષ નહોતો.

દર બદલાતા શાસન સંવત્સરે તમને દિલ્હી દરબારમાં સરદારનો વહેમ માલૂમ પડે છે.

ભાઈ વાગ્મિતા તે કંઈ વહીવટ નથી. સરદારના નેતૃત્વનો વિશેષ, સમાજવાદી રુઝાનવાળા અને એથી કંઈક ટીકાકાર એવા ઉભરતા યુવા કવિ એ (ઉમાશંકર જોશી) એ બીનામાં જોયો હતો કે આ વ્યક્તિના શબ્દો ખુદ જાણે કે કાર્ય બની રહે છે.

ઊલટ પક્ષે, શબ્દો લટકા કરે શબ્દ સામે તે સ્થિતિ પ્રત્યક્ષ કાર્યનો અવેજ નથી તે નથી. આજનો રાજરોગ ઠાલા શબ્દે સંધું રોડવવાનો છે, અને એ વિરપરિણામી ને નિષ્પરિણામી સંજોગો અરજી રહેલ છે.

સરદારને કટ્ટરતાથી નહીં પણ કૃતજ્ઞતાપૂર્વક ઇતિહાસવિવેક સાથે સંભારી શકીએ એવી પુખ્તતા પ્રાપ્ત થાઓ!

[બી.બી.સી., ગુજરાતી; 29 અૉક્ટોબર 2018]

સૌજન્ય : https://www.bbc.com/gujarati/india-46009377#