નાના હતા ત્યારથી ગાતા હતા 'મામાનું ઘર કેટલે , દીવો બળે એટલે ..'

સામે જે ઘર દેખાય છે કે જ્યાં દીવો બળી રહ્યો છે તે મામાનું ઘર એવો સીધો સાદો અર્થ ત્યારે ને અત્યારે પણ સમજાય છે.

પણ ક્યારેક લાગે કે જ્યાં આપણા માટે કાયમ દીવો બળે છે, એટલે કે પ્રહ્લાદ પારેખે શીખવ્યું છે તે પ્રમાણે કોઈ આપણી રાહ જોઈ રહ્યું છે તે ઘર એટલે મામાનું ઘર. જે ઘર આપણામાં માટે કાયમ ખુલ્લું હોય તે મામાનું ઘર .. જે ઘરના દીવડાનો પ્રકાશ આપણાં આંગણાને અજવાળવા આવી ચડે તે મામાનું ઘર ..

બાળપણથી મામાના ઘરનું ભારે આકર્ષણ. વેકેશનના પહેલા જ દિવસે અમારી પલટન મામાના ઘરે જવા ઉપડે ને છેલ્લે દિવસ ઢીલા ચહેરા સાથે પરત ફરે. આખ્ખું વેકેશન મામાના ઘરે મજા કરવાની. ઘરથી પણ વિશેષ લાડકોડ. પોતાના સંતાનોને છાસ આપે પણ મામી મને તો સાંજે વાળુમાં દૂધ જ આપે. ત્રણ મામા સાથે ને પાસે પાસે રહે. સુવાનું તો કોઈ એક મામાના ઘરે પણ ઊઠીને ચા ત્રણેય મામાના ઘરે રકાબી રકાબી પીવાની. ને એમાં પણ ખતુમામી એટલે કે નાના મામીની મીઠી ચા આપણી સ્પેશિયલ. મામી-ભાણેજ અલક-મલકની વાતો કરતાં ચાની ચુસ્કી લીધાં કરીએ.

આમ તો મોસાળનું ગામ ખેડોઈ. કચ્છભરમાં જ્યાંની વાડીઓ વખણાય તે ગામની પાદરે કચ્છ ટ્રાન્સપોર્ટમાં ગાડી ચલાવતા અંજારના સીધીક મામાના ખટારામાંથી ઉતરીએ ત્યારે નાની રાહ જોઈને જ બેઠાં હોય. આંખે ઝાંખપ આવ્યાં પછી દૂરથી અમને જોવા નાની આંખ પર હાથની છાંયડી કરે. અમને જોઈને મુખ હરખાઈ ઊઠે ને આંખ છલકાઈ ઊઠે. ચૂમીઓનો વરસાદ વરસી પડે ભલે ને ગમે તે ઋતુ હોય !

નાનાને તો આ આંખોએ ક્યારે જોયા નથી પણ નાનીનાં પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વને લીધે એમની ખોટ પણ ક્યારે ય વરતાઈ નથી. હું નાનીના ગળાડૂબ પ્રેમમાં છું. એમના વિશે તો વિગતે ચરિત્રલેખ કરવાની ભાવના છે. એમના કરચલીયાળી ચામડીવાળા હાથ પર હું  હાથ ફેરવતો. મને એમ કરવું બહુ ગમતું. વૃદ્ધત્વનું તેજ મેં એમની આંખોમાં ને બોલાતા પ્રત્યેક શબ્દમાં અનુભવ્યું છે. હજી ઘણીવાર  પુછાઈ જાય છે કે નાની કેમ છે ?

મામા જ સઘળા લાડ કરવાની જગ્યા. નવાં કપડાં બાર મહિને એક કે બે વાર મામાના ઘરેથી જ મળે. બાકી તો વાણિયાઓએ આપેલાં કપડાં પહેરવાના. ચંપલ પણ મામા લઈ આપે. મામાના ભાઈબંધની દુકાનેથી અમે બધું લઈ આવીએ, 'હિસાબ હું મામા સાથે સમજી લઈશ' એમ કહેતા દુકાનદાર ભાઈના વાક્યો અત્યારે યાદ આવે છે ત્યારે થાય છે કે મામા આ હિસાબ કઈ રીતે સમજતા હશે. પણ ત્યારે તો કપડાંની સીવેલી થેલીમાં સામાન લઈ રાજી થતા થતા ઘરે આવતા. મામા તો માત્ર ભલે લઈ આવ્યા એટલું જ બોલતા.

નાના ઈશાકમામાની ઘોડાગાડીમાં બેસીને વાડીએ જવાની કંઈક અલગ જ મજા આવતી. વાડીઓની વચ્ચેથી નીકળતી ગાડા વાટે ચાલતી ઘોડાગાડીમાં બેસવાની તો મજા આવે જ પણ એથી પણ વધુ મજા આવતી ચીકુ, કેરી ને જામફળના લચી પડેલા બગીચાઓમાંથી મન પડે તે ખાવાની. મને બરાબર યાદ છે કે એકેય વાડીમાં તારની વાડ નહિ ને કોઈની રોક ટોક પણ નહીં. વેચાતાં ફળ લેવાની ત્રેવડ તો ક્યાંથી હોય એટલે મામાના ગામની વાડીઓમાં ધરાઈને ફળ ખાઈ લેતા, વરસ ભરના સામટા.

વાડીઓની સરહદ પૂરી થાય ને થોડાં બાવળની સીમને વટાવી અમારી સવારી મામાના ઈંટોના ભઠ્ઠા પર પહોંચતી. કુંભારની માટી સાથેની નિસબત બરાબર અનુભવાતી. ઈંટ જો પકવવા મૂકી હોય તો એની એક વિશિષ્ટ સુગંધ નાકને ઘેરી લેતી. હું કામમાં મદદ કરાવવા જાઉં તો એ પણ રમત જેવું લાગતું. વાડીમાં લાલ લાલ તરબૂચ નિંદામણની ખુરપીથી જ ચાર ટુકડા કરીને ખાઈ જતા. પછીથી મામા સપરિવાર વાડીએ રહેવા આવી ગયા ત્યારે દિવસો સુધી આ મજા માણી છે.

હમણાં વેકેશનમાં બે દિવસ મામાના ઘરે જઈ ફરી એ દિવસો પાછા જીવી આવ્યા. માનો વર્ગ એવા ઈસ્માઈલમામા, ઈશાકમામા ને ખુદાને પ્યારા બની ગયેલા દાઉદમામા તરફથી મળેલા અસીમ પ્રેમના પ્રવાહને વહેતો રાખી શકું તો ઘણું !

મારા મામાનું ઘર હવે મારી ભીતર જ બંધાઈ ગયું છે ! અંદર દીવો બળ્યા કરશે ત્યાં સુધી એ ઘર સાવ નિકટ ઝળહળ્યા કરશે !

સૌજન્ય : રમજાનભાઈ હસણિયાની ફેઇસબૂક દિવાલેથી સાદર

મારા મિત્ર પ્રાધ્યાપક ગિરીશ જાનીએ થોડાં વરસ પહેલાં ભારતીય વિદ્યા ભવન માટે ફિરદોસીનાં ‘શાહનામા’નું સંપાદન કર્યું હતું. તેને માટે અંગ્રેજીમાં લખેલી પ્રસ્તાવનામાં પ્રા. જાનીએ લખ્યું હતું કે મુસ્લિમ આક્રમણકારોથી બચવા જરથોસ્તી ધર્મમાં માનનારા ઈરાનીઓએ પોતાનું વતન છોડીને ભાગવું પડ્યું હતું. ભારતીય વિદ્યા ભવનના વડા હોમી દસ્તુરને પારસી હોવાને નાતે જ્યારે આ પ્રસ્તાવનાનો મુસદ્દો જોવા આપ્યો ત્યારે ઉપરનું વાક્ય વાંચીને તેમણે કહ્યું હતું કે અમારા પૂર્વજોને સતાવનારાઓ આક્રમણકારો હતા, મુસલમાન નહોતા. જે ઇસ્લામ સમજ્યો હોય એ આવું ન કરે! બીજું, ઘાવને દુઝતા રાખવાથી ફાયદા કરતાં નુકસાન વધુ છે. માટે ગિરીશભાઈ આ વાક્યને કાઢી નાખો તો સારુ.

પારસીઓ આજે નહીં, ભારતમાં આવ્યા ત્યારથી લઘુમતીમાં પણ લઘુમતી કોમ છે. પણ માનવપુરુષાર્થનું એવું એક પણ ક્ષેત્ર બતાવો જેમાં પારસીઓ અગ્રેસર ન હોય. લડાઈ અને લશ્કરી ક્ષેત્રમાં પણ તેઓ અગ્રેસર રહ્યા છે. પારસીઓએ તેમની વસ્તીના પ્રમાણમાં ઘણી મોટી સંખ્યામાં બત્રીસલક્ષણાઓ આપ્યા છે. કદાચ જગત આખામાં આ બાબતે તેઓ અગ્રેસર હશે. આવી ખોબા જેટલી પ્રજા દરેક મોરચે અગ્રેસર કેમ છે? ક્યારે ય વિચાર્યું છે?

એનો જવાબ હોમી દસ્તુરના કથનમાંથી મળી રહેશે. ઘાવને દુઝતા રાખવામાં ફાયદા કરતાં નુકસાન વધુ છે. માટે પારસીઓએ ક્યારે ય વેઈલીંગ વૉલ શોધી નથી, જ્યાં માથું ટેકવીને રડવામાં આવે. કોઈ પારસી તમને એવો નહીં મળે જે પોતાનાં મૂળ વતન ઈરાનમાં આવેલા યેઝ્દના આતશ બહેરામ જવા માટે ઝૂરતો હોય. પારસી કોમમાં એવો કોઈ રિવાજ નથી કે ઈરાનથી ભાગીને આવવું પડ્યું અને કશુંક છોડવું પડ્યું તેનો માતમ મનાવવામાં આવે. તેઓ વર્તમાનમાં જીવે છે અને માટે દરેક ક્ષેત્રમાં સફળ છે. તેમની સફળતાનો દર તેમની સંખ્યા કરતાં ઘણો વધારે છે.

હકીકત તો એ છે કે પારસીઓની માફક હિંદુઓએ પણ વેઈલીંગ વૉલ શોધી નથી. ઇતિહાસમાં એવું ક્યારે ય જોવા નથી મળ્યું કે સોમનાથનાં ભગ્ન મંદિર પાસે જઇને હિંદુઓ રડ્યા હોય. રડવું જોઈએ એવું શીખવાડવામાં પણ નહોતું આવતું. બાજુમાં નાનું દેરું બાંધ્યું હતું એ સોમનાથ મહાદેવ હતા અને એમાં દરેક પ્રકારની સંપૂર્ણતા અને ભવ્યતા હતા. કોઈ ઓછપ નહોતી, કોઈ નાનપ નહોતી, કોઈ પ્રકારના અપમાનનો ભાવ નહોતો, આપણા મહાદેવ ભવ્ય મંદિરમાં જ વિરાજમાન હોવા જોઈએ એવી કોઈ જરૂરત કોઈએ અનુભવી નહોતી. અહીં સવાલ થવો જોઈએ કે પારસીઓની માફક હિંદુઓએ પણ રુદન કરવાનાં સ્થાનકો નહોતાં વિકસાવ્યાં તો પછી હિંદુઓ પારસીઓ જેટલા સફળ કેમ નહીં થયા? આનું કારણ છે જ્ઞાતિપ્રથા. હિંદુ સમાજ જ્ઞાતિપ્રથારૂપી વિકલાંગ કાયા ધરાવે છે અને એ તેની નિષ્ફળતાનું કારણ છે.

તો પછી હિંદુઓને રડાવવાની શી જરૂર પડી? ગયા સપ્તાહના લેખમાં મેં કહ્યું હતું એમ જ્યારે તમને રડાવવામાં આવે છે ત્યારે રડવાનું કારણ આપવામાં આવે છે અને એ કારણનો રાજકીય અને ધાર્મિક ખપ હોય છે. જુઓ આપણી સાથે દુશ્મનોએ શું કર્યું હતું! એ પછી એ દુશ્મન કે દુશ્મનોનું ચિત્ર તૈયાર કરવામાં આવે છે, એમાં પેઢી-દરપેઢી દુષ્ટતાનાં આવરણો ચડાવવામાં આવે છે, રડવા માટેનાં કારણોની દાસ્તાનો વધારેને વધારે હૃદયસ્પર્શી બનાવવામાં આવે છે વગેરે. એ પછી? એ પછી તમે જાણો છો કે જ્યાં દ્વેષ હોય ત્યાં વેર હોય અને વેરવૃત્તિનો રાજકીય તેમ જ ધાર્મિક ખપ હોય છે. જે હિંદુ પ્રજા અતીતને યાદ કરીને ક્યારે ય રડતી નહોતી તેને રડતી કરવામાં આવી રહી છે.

હિંદુ પ્રજાને રડતી કરવા પાછળ, રડવાનું કારણ આપવા પાછળ, દુશ્મનની ઓળખ કરાવવા પાછળ, દુશ્મનનો ડર બતાવવા પાછળ, દુશ્મન પ્રત્યે વેરભાવ પેદા કરવા પાછળ રાજકીય એજન્ડા છે. ભયભીત લોકો ઝડપથી સંગઠિત થાય છે અને પ્રમાણમાં લાંબો વખત સંગઠિત રહે છે એ પહેલો ફાયદો. જ્યાં સુધી ભય હોય ત્યાં સુધી લોકો આપસના મતભેદ અને ઝઘડા ભૂલી જાય છે. દુશ્મન સામે ઘૂંટીઘૂંટીને વેરભાવ પેદા કરવામાં આવે તો માણસ દુશ્મનનું બુરું ઇચ્છવામાં એક પ્રકારનો આનંદ લેવા માંડે છે અને વર્તમાનના પ્રશ્નોને ભૂલી જાય છે એ બીજો ફાયદો. ભયભીત અને વેર વાળવા આતુર માણસ એવા નેતાને, કે પક્ષને કે સંગઠનને તરત અપનાવી લેશે જે ભય દૂર કરવાનું અને વેર વાળવામાં નેતૃત્વ કરવાનું વચન આપે. એ પછી જ્યાં સુધી છેવટનું ભ્રમનિર:સન ન થાય ત્યાં સુધી તે સાથ નહીં છોડે એ ત્રીજો ફાયદો. 

પણ આમ કરવામાં પ્રજા પુરુષાર્થહીન નમાલી નીવડે તેનું શું? તો તેનાથી કોને ફરક પડે છે. રહી વાત નમાલાપણાની તો માથાભારેપણાને બહાદુરી તરીકે ખપાવીને નમાલાપણું છુપાવી શકાય છે. અત્યારે આપણા દેશમાં આવું જ બની રહ્યું છે.

પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 21 નવેમ્બર 2021

જોરાવર દુશ્મન દેશ, મિત્રના શત્રુ સાથેની દોસ્તી અને બળતા ઘર જેવા પડોશી રાષ્ટ્રના ભાલા વચ્ચે ભારતની એક એક ચાલ નિર્ણયાત્મક સાબિત થશે.

તાજેતરમાં જ ચીનની કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીએ એક અગત્યનો ‘ઐતિહાસિક પ્રસ્તાવ’ પસાર કર્યો છે. ચીનના સત્તા પક્ષે દેશના ઇતિહાસમાં કરેલું આ છઠ્ઠું પ્લિનરી સેશન હતું. પ્લીનમ એટલે કે કોઇ પણ પક્ષની મુખ્ય સમિતિના ૩૦૦થી વધુ સભ્યોની બેઠક. આ બેઠક મોટે ભાગે ગુપ્ત હોય છે અને ત્રણથી પાંચ દિવસ ચાલતી આ બેઠકમાં ખરેખર બંધ બારણે શું ચર્ચાઓ થાય છે તેની કોઇ જાણકારી તેની બહાર રહેલાઓને નથી હોતી. ચીનના રાજકીય ઇતિહાસમાં આ બેઠકોનું આગવું મહત્ત્વ રહ્યું છે. ચીનમાં થયેલી આવી બેઠકોમાં પસાર થયેલા પ્રસ્તાવો તેની રાજકીય વિચારધારાની દિશા નક્કી કરનારા રહ્યા છે. આ વખતે થયેલી બેઠક પછી ચીનના કોમ્યુનિસ્ટ પક્ષનો ૧૦૦ વર્ષના ઇતિહાસનો સારાંશ તેની સિદ્ધિ તથા ભાવિ આર્થિક વિકાસના લક્ષ્યને આલેખ તેના પ્રસ્તાવરૂપે જાહેર કરાયો. આ જાહેરાત પછી શી જિનપિંગની અગત્યતા ચીનના રાજકીય ઇતિહાસમાં એક નવી ઊંચાઇએ મુકવામાં આવી. કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી દ્વારા આ પ્રકારનો પ્રસ્તાવ રજૂ કરનારા જિનપિંગ ત્રીજા નેતા છે. સર્વોપરી નેતૃત્વનો નવો ચહેરો એટલે કે જિનપિંગ એવું આ પ્રસ્તાવ દ્વારા કહેવાઇ રહ્યું છે તેમ કહેવામાં કોઇ અતિશયોક્તિ નથી.  કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ચાઇના એટલે કે સી.પી.સી.એ રજૂ કરેલા પ્રસ્તાવમાં, ‘મેજર અચિવમેન્ટ્સ એન્ડ હિસ્ટોરિકલ એક્સપિરિયન્સ’ની વાત કરાઇ છે જેમાં ભાવિ રાજકીય દિશાઓનો સંકેત પણ છે. 

જિનપિંગે આ પહેલાં જુલાઇ ૨૦૨૧માં પોતાનો પહેલો હેતુ – જે લગભગ સમૃદ્ધ કહી શકાય તેવો સમાજ ઘડવાનો હતો તે સિદ્ધ કર્યાની જાહેરાત કરી હતી અને હવે તે રાષ્ટ્રને ૨૦૪૯ સુધીમાં ‘મહાન આધુનિક સમાજવાદી દેશ’ બનાવવા તરફ લઇ જઇ રહ્યા છે તેવી વાત કરી હતી. તાજેતરની બેઠકમાં એ વાત પણ સ્પષ્ટ કરાઇ કે ચીન હવે એ દેશ નથી રહ્યો કે જે બીજા રાષ્ટ્રો દ્વારા દબાઇ જાય કે તેનું દમન થઇ શકે. શિ જિનપિંગ આગામી વર્ષે સત્તા પર એક દાયકો પૂરો કરીને પોતાની ત્રીજી પાંચ વર્ષિય ટર્મ શરૂ કરશે. જિનપિંગના મહત્ત્વને જે રીતે આ બેઠકમાં આંકવામાં આવ્યું છે તે સાબિત કરે છે કે જલદી જ દેશ આખામાં, મૂળિયા સુધી સર્વોપરી એકજૂટ કેન્દ્રીય સત્તાનો વિચાર વિસ્તરે તેની તકેદારી રખાઇ રહી છે. ચીનના ઇતિહાસમાં જે ૧૯૪૫માં અને ૧૯૮૧માં થયું તેનું જ પુનરાવર્તન થઇ રહ્યું છે અને જિનપિંગ કશે ય જવાના નથીનો ડંકો આ બેઠકના પ્રસ્તાવમાં વગાડાઇ ચૂક્યો છે. જે રીતે માઓ ઝેડોંગને હેલ્સમેન એટલે કે સુકાની કહેવાયા હતા, તે ટાઇટલ જિનપિંગ માટે વાપરવામાં આવ્યું.

આ આખી ચર્ચા અહીં છેડવાનું કારણ એ કે ચીનના જિનપિંગ જક્કી છે, તેમણે ‘તાઇવાન મુદ્દા’ને ઉકેલવાને મામલે જે વલણ રાખ્યું છે તે જ તેની સાબિતી છે. તાઇવાન જે સ્વાયત્ત આઇલેન્ડિક લોકશાહી છે તેને જરૂર પડે બળજબરીથી પચાવી પાડવાનો દાવો ચીન દ્વારા કરાઇ ચૂક્યો છે. ચીનની આ દાનત ભારતની ઊંઘ હરામ કરી દે તેવી છે. આપણી સરહદે સળી કરવાનું ચીને ક્યારે ય છોડ્યું નથી. ચીન ભારત માટે જોખમી પાડોશી છે તે આપણે જાણીએ છીએ. ચીનની આર્થિક તાકત હાલમાં અમેરિકા કરતાં ય વધારે છે. વિશ્વની કૂલ સંપત્તિમાં ચીની ભાગીદારી એક તૃતિયાંશ જેટલી છે.

S-400 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ વિશ્વની સૌથી વધુ સક્ષમ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ છે જે બધા જ પ્રકારના આકાશી હુમલાઓ સામે દેશને રક્ષણ આપશે. ભારતે ચીન અને પાકિસ્તાનના ફાઇટર જેટ્સ તથા મિસાઇલ હુમલાઓથી બચવા માટે જ S-400 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ અપનાવવાનો નિર્ણય લીધો. ૨૦૨૧ના અંત સુધીમાં તેનું પહેલું ડિવિઝન ભારતમાં ડિલિવર થઇ જશે, જેમાં આપણે ખરીદેલા પાંચ યુનિટમાંથી એક આપણે રિસિવ કરીશું. ભારતે S-400 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમનાં પાંચ યુનિટનો ઓર્ડર ૨૦૧૮માં આપ્યો હતો. ભારત પહેલાં બેલૂરસ, અલ્ગેરિયા, ટર્કી જેવા દેશોએ આ સિસ્ટમ રશિયા પાસેથી ખરીદી છે. ઇજિપ્ત, સાઉદી અરેબિયા તથા કતાર જેવા દેશોને પણ તે ખરીદવામાં રસ છે. ભારતની આ ખરીદી યુ.એસ.એ.ને કઠે તે સ્વાભાવિક છે કારણ કે રશિયાની ડિફેન્સ સિસ્ટમ પર ભારત આધાર ન રાખે તેમાં જ યુ.એસ.એ.ને રસ હોય. ઘણા દાયકાથી રશિયા જ ભારતનો ડિફેન્સ પાર્ટનર રહ્યો છે પણ યુ.એસ.એ. સાથે સંબંધો બહેતર બનતા ગયા તેમ તેમ ભારતે યુ.એસ.એ. પાસેથી ડિફેન્સ સિસ્ટમ લેવાનું પ્રમાણ વધાર્યું. આ લેવડ-દેવડમાં ટકાવારીમાં ફેર પડતો રહ્યો છે, ક્યારેક યુ.એસ.એ.નો હાથ ઉપર હોય તો ક્યારેક રશિયાનો. પરંતુ એક કરાર પ્રમાણે યુ.એસ.એ. પોતાના એલાઇઝ પાસેથી એવી બાંયધરી લીધી કે રશિયા, ઇરાન કે નોર્થ કોરિયા જેવા રાષ્ટ્રોનાં પત્તા કપાય તેવાં પગલાં લેવાં. ભારત રશિયા પાસેથી ડિફેન્સ સિસ્ટમ લે તો યુ.એસ.એ. સાથેના નિયમોનો ભંગ કરવા બદલ યુ.એસ.એ. તેની સામે કાર્યવાહી કરી શકે છે. આપણી એક્સ્ટર્નલ અફેર્સ મિનિસ્ટ્રીનું કહેવું છે કે ભારત અને યુ.એસ. વૈશ્વિક સ્તરે વ્યૂહાત્કમ ભાગીદારી ધરાવે છે અને રશિયા સાથે તેમને ખાસ ભાગીદારી છે. આ બન્ને વિદેશ નીતિને લાગતું વળગતું નથી.

વર્તમાન સંજોગોમાં ભારતને માટે રાષ્ટ્રીય સંકટ વધતું ચાલ્યું છે. એક તરફ ડ્રેગન સમો ચીન છે જેની ઝાળ બળુકી થઇ રહી છે તો પાકિસ્તાન તરફથી કાયમી જોખમ રહેવાનું. અફઘાનિસ્તાન તો બળતું ઘર છે એટલે એની તલવાર પણ માથે તોળાઇ રહી છે. આ તરફ રશિયાએ ભારતને S-400 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમની ડિલીવરી શરૂ કરી છે, પણ આ લેવડ-દેવડ અંગે યુ.એસ.એ.નું વલણ કેવું રહેશે તે કહેવું મુશ્કેલ છે કારણ કે ભારત પાસે યુ.એસ.એ.ની ડિફેન્સ સિસ્ટમનો વિકલ્પ પણ હતો. રશિયા અને યુ.એસ.એ.ની શત્રુતા અને યુ.એસ.એ.ની પાકિસ્તાન સાથેની દોસ્તી  બન્ને પરિસ્થિતિ ભારત માટે તો પ્રતિકૂળ જ છે. જોરાવર દુશ્મન દેશ, મિત્રના શત્રુ સાથેની દોસ્તી અને બળતા ઘર જેવા પડોશી રાષ્ટ્રના ભાલા વચ્ચે ભારતની એક એક ચાલ નિર્ણયાત્મક સાબિત થશે.

બાય ધી વેઃ

ભારતને રશિયાએ ડિફેન્સ સિસ્ટમ આપવાની શરૂઆત કરી છે. યુ.એસ.એ.ને આ ગમ્યું નથી પણ તેમણે હજી કોઇ પગલાં લીધાં નથી. પાકિસ્તાન યુ.એસ.એ.ને  છુપે ઇશારે અળવિતરાઇ પર ઊતરી આવે એવી પૂરી શક્યતા છે. ચીનમાં જિનપિંગનો સૂર્ય વધુ ઝળક્યો છે અને ચીન બધી જ રીતે જોરમાં છે. અફઘાનિસ્તાન ‘લૂઝ કેનન’ જેવી હાલતમાં છે ત્યારે ભારતનું એક એક પગલું જાણે સુરંગ બિછાવેલા મેદાન પર ભરાતું હોય તેવી હાલત થવા બેઠી છે.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”,  21 નવેમ્બર 2021