હેમન્તકુમાર શાહ

એક એવી છાપ ઊભી કરવામાં આવી છે કે નરેન્દ્ર મોદી વડા પ્રધાન તરીકે રજા ભોગવતા નથી અને રોજના ૧૮ કલાક કામ કરે છે. 

પરંતુ એ ઉજ્જૈન, કાશી, કેદારનાથ, સોમનાથ વગેરે જેવાં ધાર્મિક સ્થળોએ પૂજા કે આરતી કરવા જાય એને શું કહેવાય?

આવાં ધાર્મિક સ્થળોની મુલાકાત નરેન્દ્ર મોદી લે છે અને તે સમયે આમ જુઓ તો તેઓ દેશના વડા પ્રધાન હોવા છતાં વડા પ્રધાન હોતા નથી એમ કહેવાય. એનું કારણ એ છે કે મંદિરોમાં દર્શન કરવાં કે દરગાહ પર ચાદર ચડાવવી એને દેશની શાસન વ્યવસ્થા કે વહીવટ સાથે કશો સંબંધ નથી. 

મંદિરોમાં દર્શન કરવાં, ટીલાંટપકાં કરવાં કે આરતીઓ કરવી કે ધજા ચડાવવી કે અજમેર જઈને દરગાહ પર ચાદર ચડાવવી વગેરે એમનું અંગત ધાર્મિક કૃત્ય છે કે જેને  દેશના વહીવટ સાથે કશી લેવાદેવા છે જ નહીં. એને એમની ધાર્મિક માન્યતાઓ સાથે સંબંધ છે એટલું જ.

આટલા સવાલ નરેન્દ્ર મોદીનાં આવાં ધાર્મિક કૃત્યોમાંથી ઊભા થાય છે :

(૧) ધર્મસ્થાનોની મુલાકાતે જવું એ એમનો અંગત મામલો છે અને તેને દેશના વહીવટ સાથે કશો સંબંધ નથી તો આવી મુલાકાતોનો ખર્ચ સરકારી તિજોરીમાંથી નહીં, પણ એમના અંગત પગારમાંથી થવો જોઈએ કે નહીં? 

(૨) એવો બધો ખર્ચ જો સરકારી તિજોરીમાંથી થતો હોય તો એ એક ધર્મનિરપેક્ષ દેશમાં કેટલું યોગ્ય છે? 

(૩) નરેન્દ્ર મોદી ધર્મસ્થાનોની મુલાકાતે જાય તો તેમણે કોઈ સરકારી કામ કર્યું એવું તો ન જ કહેવાય. તો તેમણે એ દિવસે રજા પાળી કહેવાય કે નહીં? એવી છાપ ઊભી કરવામાં આવી છે કે મોદી કોઈ રજા લેતા નથી. તો આવું બધું કર્યા કરે તો એ રજા પાળી ન કહેવાય તો શું કહેવાય? 

(૪) નરેન્દ્ર મોદી આવી રીતે અંગત ધાર્મિક યાત્રાઓ કરે તેનો ખર્ચો કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકારોની તિજોરીમાં પડે એ કેટલું યોગ્ય કહેવાય? નરેન્દ્ર મોદી આરતી કર્યા કરે એનો ખર્ચ લોકોના ટેક્સમાંથી નીકળે તે કેટલું ઉચિત છે? નાગરિકોએ એનો વિરોધ કરવો જોઈએ કે નહીં? 

(૫) વડા પ્રધાન ધર્મસ્થાનોમાં જઈને દર્શન કરે, આરતી કરે કે ચાદર ચડાવે તેનાથી દેશને શો ફાયદો થાય? એનાથી વહીવટમાં કઈ ગુણવત્તા ઊભી થાય?

(૬) નરેન્દ્ર મોદી રોજના ૧૮ કલાક કામ કરે છે એવો પ્રચાર કરવામાં આવ્યો છે. પણ એમાં એમની એવી ધાર્મિક ક્રિયાઓ કરવાના કલાકો અને તેને માટે થતા પ્રવાસના કલાકો બાદ કરવા જોઈએ કે નહીં?

(૭) મોદીના આવા ધાર્મિક પ્રવાસો માટે રાજ્ય સરકારોએ ઘણો બધો સલામતી ખર્ચ કરવો પડે છે. એ રાજ્ય સરકારોના બજેટમાંથી થાય છે. એ ખર્ચ એમના અંગત પગારમાંથી વસૂલ થવો જોઈએ કે નહીં? વળી, એને માટે સરકારી કર્મચારીઓ અને પોલિસના અનેક કલાકો બરબાદ થાય છે. એ બધા કલાકો પેલા ૧૮ કલાકમાંથી બાદ કરવામાં આવે તો મોદી માટે કેટલા કલાકો બાકી બચે?

(૮) મોદી આવી રીતે ધર્મસ્થાનોમાં જાય તો તેમણે રજા પાળ્યા વિના જલસા કર્યા કહેવાય કે નહીં? 

અને હા, દેશનાં જંગલોમાં મોદી સિંહ કે ચિત્તો કે પોપટ જોવા જાય એ પણ રજા પાળ્યા વગર જલસા કરવા ગયા એમ કહેવાય કે નહીં? 

તા.૧૫-૦૧-૨૦૨૬

સૌજન્ય : હેમંતકુમારભાઈ શાહની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર

રવીન્દ્ર પારેખ

સાધારણ રીતે બેન્કર્સ માટે લોકોને ઝાઝી સહાનુભૂતિ હોતી નથી. બેન્ક, ગ્રાહકોને અપમાનિત કરવા કે નાનામોટા ચાર્જિસ વસૂલવા જ હોય એવી છાપ છે. એમાં તથ્ય નથી એવું નથી, પણ સિક્કાની બીજી બાજુ હોય છે, તો તેનો પણ વિચાર કરવો ઘટે. એમાં પણ બેન્ક પેન્શનર્સની સ્થિતિ દયનીય છે. આમ તો નિવૃત્ત કર્મચારી ઘરમાં ને બહાર પણ એક પ્રકારનો બોજ જ હોય છે. કુટુંબમાં નિવૃત્તની સરભરા બોજ હોય છે ને જો નિવૃત્ત, પેન્શન મેળવતો હોય તો, પેન્શન ચૂકવનાર માટે બોજ હોય છે. નિવૃત્ત કામનો હોતો નથી ને ઉપરથી તેને પેન્શન ચૂકવવાનું જીવ પર આવતું હોય એમ બને, એટલે જ હવે ઘણી નોકરીઓમાં પેન્શન રહ્યું નથી. હા, રાજકારણી હોય તો કોર્પોરેટર, ધારાસભ્ય, સંસદ સભ્ય તરીકે એકથી વધુ વખત પેન્શન મેળવી શકે, પણ તે સિવાય પેન્શન લગભગ નીકળી ગયું છે. એ તો સમજ્યા, પણ જે પેન્શનર્સ, પેન્શન મેળવે છે, એમની સ્થિતિ કેવીક છે? જોઈએ –

બેન્કો, બેન્કો વચ્ચે પણ ભેદભાવ છે. આર.બી.આઈ. મુજબ પેન્શન સ્કિમ 1993માં સાઈન થઈ. એ પછી પગાર ધોરણો સુધર્યાં છે, પણ બેન્કોનાં પેન્શન આજ સુધી અપડેટ થયાં નથી. તેની સામે રિઝર્વ બેન્કે બે વખત પેન્શન અપડેટ કર્યાની વાત છે. જો રિઝર્વ બેંક બે વખત પેન્શન અપડેટ કરી શકતી હોય, તો બીજી બેન્કોનાં પણ પેન્શન અપડેટ થવાં જોઈએ, પણ જાન્યુઆરી, 2026 સુધીમાં અપડેશન ટલ્લે જ ચડ્યું છે તે હકીકત છે. આ મામલે ભારતીય મજદૂર સંઘે 13 જાન્યુઆરી, 2026ને રોજ જોઈન્ટ સેક્રેટરી, બેન્કિંગ ઓપરેશન્સ, ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ફાયનાન્સિયલ સર્વિસિસ, મિનિસ્ટ્રી ઓફ ફાયનાન્સ, દિલ્હીને પત્ર લખીને ત્રણ વિષયો – પેન્શન અપડેશન, એક્સગ્રેશિયા 4/2024 એન્ડ 2025 અને હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સ ઓફ પેન્શનર્સ – પર વિગતે પત્ર લખ્યો છે. સીધી વાત એ છે કે બેંક પેન્શનર્સનું અપડેશન આર.બી.આઈ.ની ગાઈડલાઈન્સ મુજબ થવું જ જોઈએ. પેન્શન રેગ્યુલેશન એકટ પણ એના પર આધારિત છે. રિઝર્વ બેન્ક રિટાયરીઝને બબ્બે વખત પેન્શન અપડેશનનો લાભ મળ્યો હોય તો એની જ અન્ય બેન્કના નિવૃત્તોને એ લાભ ન આપીને ભેદભાવ વધારવાનું શું કારણ છે તેનો ખુલાસો થવો જોઈએ.

એ ખરું કે નિવૃત્તો પાસેથી સરકારને કોઈ લાભ નથી. એમના થોડા મતોથી સરકાર ચૂંટાય એમ નથી. ઘણાં તો અપડેશનનો કોઈ લાભ લીધા વગર જ ગુજરી ગયા છે. એ હિસાબે નિવૃત્તો સ્પેન્ટફોર્સથી વિશેષ કંઇ નથી. આ પરિસ્થિતિમાં સરકાર કે રિઝર્વ બેન્ક તાકીદે કોઈ પગલાં ન ભરે તે સમજી શકાય એવું છે. પેન્શન અપડેશન સંદર્ભે સરકાર સુધી રજૂઆતો થઈ છે, પણ સરકાર જાણે છે કે આ નિવૃત્તો સભા-સરઘસ, રેલી-રેલા કાઢી શકે એમ નથી ને હડતાલ તો પાડી શકે એમ જ નથી, કારણ, આ નિવૃત્તો નોકરીમાં જ નથી, તો હડતાલ પાડે તો પણ ક્યાંથી? આ બધું જોતાં સરકાર કે રિઝર્વ બેંક, નિવૃત્તોના પ્રશ્નો ઉકેલવામાં આળસ કરે તે સમજી શકાય એમ છે. ટૂંકમાં, નિવૃત્તોનું કંઇ ઉપજે એમ નથી ને એમની લાચારીનો લાભ લેવાઈ રહ્યો હોય એમ લાગે છે.

આટલું ઓછું હોય તેમ પેન્શનર્સનો વીમો એક કાળે કોઈ લેતું ન હતું, એટલે તેમનો ગ્રૂપ ઇન્સ્યોરન્સ ઉતારવાની તકો ઊભી થઈ. હવે નિવૃત્ત બેન્ક કર્મચારીઓનો ગ્રૂપમાં મેડિક્લેઇમ ઊતરે છે. એમાં ઘણાં નિવૃત્તો જોડાયા છે. આજકાલ માંદા પડવાનું મોંઘું થયું છે, એ સંજોગોમાં મેડિક્લેઇમ હોય તો રાહત રહે. એમાં પણ કંપનીઓ પ્રીમિયમ વધારતી રહે છે ને તે એ હદે વધારે છે કે દોઢ બે મહિનાનું પેન્શન તો મેડિક્લેઇમ લેવામાં જ પૂરું થઈ જાય છે. આ પ્રીમિયમમાં સરકાર, પોતાનો 18 ટકા જી.એસ.ટી.નો ભાગ પણ વસૂલે છે. નિવૃત્તો પાસેથી વસૂલાતો જી.એસ.ટી. ઉઘાડી લૂંટથી વિશેષ કંઇ નથી. નિવૃત્તોને લાભ આપવાને બદલે જી.એસ.ટી. વસૂલવાનું શરમજનક છે.

એ જ કારણે કદાચ, કેટલીક બેન્કોએ કેરલા હાઈકોર્ટમાં રીટ પીટીશન કરી. એમાં ગ્રૂપ ઇન્સ્યોરન્સ લેનાર નિવૃત્ત કર્મચારીઓને પણ વ્યક્તિગત (ઇન્ડિવિજ્યુઅલ) વીમા ધારકની જેમ, જી.એસ.ટી. માફ થાય એ હેતુથી, ગ્રૂપ ઇન્સ્યોરન્સ માટે બેન્ક પણ જોડાઈ. એ સંદર્ભે આઈ.બી.એ.એ એવી વ્યવસ્થા ગોઠવી કે પ્રીમિયમની સાથે જી.એસ.ટી. ન કાપવો. કેરલા હાઈકોર્ટનું જજમેન્ટ આવે ને તેમાં જી.એસ.ટી. માફ થાય તો અગાઉથી કાપેલ જી.એસ.ટી., કર્મચારીઓને પરત આપવાનું મટે.

પણ, કેરલા હાઈકોર્ટે રીટ ફગાવી દીધી. ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કહેવાયું છે કે જી.એસ.ટી. મુક્તિ માત્ર વ્યક્તિગત સ્વાસ્થ્ય વીમા પોલિસીને જ લાગુ પડે છે અને તે ગ્રૂપ હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સ પોલિસીઓને લાગુ પડતી નથી. જજ ઝિયાદ રહમાન એ. એ. જે કહ્યું છે તે એમના જ શબ્દમાં જોઈએ, ‘Therefore, I find no merits in the contentions raised by the petitioners. As mentioned above, the exemption provided as per the notification No. 16/2025- Central Tax (Rate) ; G.S.R. 666 (E) dated 17.9.2025 is intended to cover the individual policies alone, and not for the group insurance policies issued based on the understanding reached between the Indian Banks Association and the Insurance Company followed by collective bargaining.

In such circumstances, I do not find any merits in writ petitions and accordingly, these writ petitions are dismissed.’ 

આ જજમેન્ટ પછી વીમા કંપનીએ નિવૃત્ત કર્મચારીઓ પાસેથી 18 ટકા જી.એસ.ટી. તાત્કાલિક જમા કરાવવા સૂચના આપી છે. ટૂંકમાં, કેરલા હાઈકોર્ટનું જજમેન્ટ ફેર વિચારણા માંગે છે. નિવૃત્ત કર્મચારીનો વ્યક્તિગત હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સ લેવા કંપનીઓ તૈયાર હોત તો મોટે ભાગે નિવૃત્ત કર્મચારીઓએ વ્યક્તિગત વીમો લેવાનું જ પસંદ કર્યું હોત, પણ તેવી તકો ન હતી એટલે જ નિવૃત્તોએ નાછૂટકે ગ્રૂપ ઇન્સ્યોરન્સમાં જવું પડ્યું, કારણ ઉંમર વધતાં દવાખાનાં અને હોસ્પિટલો પરવડે તેવાં ભાગ્યે જ હોય છે. એ સ્થિતિમાં ઇન્સ્યોરન્સ જ એક ઉપાય બચે છે. હવે કેરલા હાઈકોર્ટ, નિવૃત્ત બેંક કર્મચારીઓનો જી.એસ.ટી. માફી માટે એમ કહીને એકડો કાઢી નાખે કે તે નિવૃત્તોએ ગ્રૂપ ઇન્સ્યોરન્સ લીધો છે, એટલે તેમને જી.એસ.ટી. માફી ન મળી શકે, એ યોગ્ય નથી.

આ ચુકાદો બધી રીતે ફેરવિચારણાને પાત્ર છે. જી.એસ.ટી. મુક્તિ માત્ર વ્યક્તિગત વીમેદારને જ મળે, તો ગ્રૂપ અને વ્યક્તિગત એવા ભેદ પાડીને કોર્ટ શું સૂચવવા માંગે છે તે નથી સમજાતું. નિવૃત્તની ઉંમર 60ની થઇ જતાં તેને વ્યક્તિગત વીમાનો લાભ ન મળતો હોય તો, પોતાની આરોગ્ય સલામતી માટે, તેની પાસે ગ્રૂપમાં જવા સિવાય બીજો વિકલ્પ જ કયો બચે છે?

વારુ, ગ્રૂપમાં મેડિક્લેઇમ લેનાર વીમેદારની પોલિસી ગ્રૂપમાં નથી બનતી, તેના કાર્ડ પર ગ્રૂપ ઉપરાંત, પણ વીમેદારનું નામ હોય છે, એટલું જ નહીં, જે તે પ્રીમિયમ નિવૃત્ત વીમેદારનાં ખાતામાંથી (વ્યક્તિગત ધોરણે) કપાય છે. વીમેદારનો કાર્ડ અંગત નામે બનતો હોય, પ્રીમિયમ વ્યક્તિગત રીતે ખાતામાંથી કપાતું હોય, તો ગ્રૂપનું નામ હોવા માત્રથી તે વીમેદારને ગ્રૂપમાં ખતવી દેવાય એ બરાબર નથી. એવો કોઈ વિશેષ લાભ ગ્રૂપમાં વીમો લેવાથી વીમેદારને મળતો ન હોય તો, તેની પાસેથી 18 ટકા જી.એસ.ટી. ખંખેરી લેવામાં માણસાઈ નથી. વ્યક્તિગત વીમો લેનાર સરકારને શો લાભ ખટાવે છે ને ગ્રૂપ ઇન્સ્યોરન્સ લેનારથી સરકારને શું નુકસાન જાય છે કે વ્યક્તિગત વીમેદારને જી.એસ.ટી. મુક્તિ મળે છે ને ગ્રૂપ વીમેદાર પાસેથી 18 ટકા જી.એસ.ટી. વસૂલાય છે એ સમજાતું નથી.

આનો ખુલાસો કોર્ટે કર્યો નથી ને સરકાર પણ સ્પષ્ટતા કરતી નથી, તે એકને ગોળ અને એકને ખોળની  નીતિ-રીતિનો જ પડઘો પાડે છે.

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 16 જાન્યુઆરી 2026

દસમા ધોરણની પહેલા સત્રની પરીક્ષા ઢૂંકડી હતી અને આ હરીશભાઈને બધા વિષયોમાં ઉત્તીર્ણ થવાની પણ આશા ન હતી. નોન-મેટ્રિક થઈ મજૂરી અથવા બહુ બહુ તો ફીટર કે મિકેનિક બનવા સિવાય કશા ઉજળા ભાવિની એનાં માવતરને આશા ન હતી. સાવ રખડેલ અને અભ્યાસ તરફ ઉદાસીન જીવ. એની મા રામવતીનું હૈયું તો ડૂસકાં ભરે.

એ માહોલમાં છઠ્ઠના દિવસે ભગવાનને ધરાવવા તે લાડુ બનાવતી હતી ત્યારે એને એક ફળદ્રૂપ  વિચાર સૂઝ્યો. તરત એણે બાબલાને કહ્યું, “જો તું એક કલાક ભણે તો તને એક લાડુડી મળશે.

લાડુ આરોગવાનો શોખિન હરીશ તો મચી જ પડ્યો. ત્યારે એને ખ્યાલ આવી ગયો કે, પોતે માનતો હતો એટલો મંદબુદ્ધિ ન હતો. ધ્યાન દઈને વાંચેલું એને યાદ રહી શકતું હતું. ગણિતના દાખલાઓમાં તેની અક્કલ પણ બરાબર દોડી શકતી હતી.

૮, એપ્રિલ – ૧૯૫૨ના રોજ, બિહારના દરભંગાના શિક્ષક ગણેશચંદ્ર વર્મા અને રામવતીના ઘેર જન્મેલ હરીશની ગાડી તો પૂરપાટ પાટે ચઢી ગઈ. તે દસમા ધોરણની પરીક્ષામાં બધા વિષયમાં ઉત્તીર્ણ થયો; એટલું જ નહીં, એસ.એસ.સી.ની પરીક્ષા સારા માર્કથી પસાર કરી અને પટણાની વિજ્ઞાન કોલેજમાં પ્રવેશ મેળવી યુનિવર્સિટીની ફાઈનલ પરીક્ષામાં ભૈતિકશાસ્ત્રના વિષયમાં ત્રીજા નંબરે બહાર પણ પડ્યો.

પટણામાં જીવનની શરૂઆત કરનાર હરીશે આઈ.આઈ.ટી.(કાનપુર)માં અનુસ્નાતક અને પી.એચ.ડી.ની પદવીઓ પણ હાંસલ કરી છે.

હરીશ યુવાન વયે

ડો. હરીશ્ચન્દ્ર બન્યા બાદ, તેણે પટણાની વિજ્ઞાન કોલેજમાં ભૌતિકશાસ્ત્રના વિષયમાં શિક્ષણ કાર્ય શરૂ કર્યું. વિદ્યાર્થીઓને ભણાવતાં તેને સમજાયું  કે, ભૌતિકશાસ્ત્રના પચાવવા માટે અઘરા સિદ્ધાંતો સમજાવવા સરળ રીતો અજમાવી  શકાય. આઠ  વર્ષના શિક્ષણકાર્યના અનુભવ બાદ તેણે બે ભાગમાં ભૌતિકશાસ્ત્રના સિદ્ધાંતોનું પુસ્તક બહાર પાડ્યું છે.

૧૯૯૪ની સાલમાં તેની માનિતી સંસ્થા આઈ.આઈ.ટી.(કાનપુર)માં પ્રોફેસર તરીકે કામ કરવાની તક તેને મળી. ત્યાં તેણે શિક્ષણ ઉપરાંત ન્યુક્લિયર ફિઝિક્સના વિષયમાં સંશોધન પણ કરવા માંડ્યું. આ ઉપરાંત બીજા સહકાર્યકરો અને વિદ્યાર્થીઓના સહકારથી તે ‘શિક્ષાસોપાન’ નામની સંસ્થાનું સંચાલન પણ કરે છે. આ સંસ્થા આઈ.આઈ.ટી.ની આજુબાજુ રહેતા આર્થિક રીતે નબળા વિધ્યાર્થીઓને મદદ કરવાનું કામ પણ કરે છે.

આખા દેશના ભૈતિકશાસ્ત્રના પ્રોફેસરોની સંસ્થા IAPT(Indian Association of Physics Teachers)ની સંચાલન સમિતિમાં પણ તે સક્રીય સભ્ય છે. આ અઘરા વિષયની સરળ સમજ માટે તેણે ૬૦૦ જેટલા પ્રયોગોની રીતો બનાવી છે. દેશના ૨૨ જેટલાં શહેરોમાં આ અને  શિક્ષણની બીજી સરળ રીતોનો વ્યાપ થઈ રહ્યો છે. ભૌતિક શાસ્ત્રના શિક્ષકોની તાલીમ માટે પણ ઘણી શિબિરો આ સંસ્થાએ આયોજી છે. આ અભિયાન હેઠળ દેશના ૮,૦૦૦ શિક્ષકોને અદ્યતન તાલીમ આપવામાં આવી છે.

૨૦૧૭ની સાલમાં આ કાર્યની કદર રૂપે મૌલાના અબ્દુલ કલામ આઝાદ શિક્ષા પુરસ્કાર પણ તેને એનાયત થયો છે. ૨૦૧૦ની સાલમાં તેને ભારત સરકારની  પદ્મશ્રી પદવી પણ મળી છે.

આ ઉપરાંત તેને યોગ શિક્ષણમાં પણ અનહદ રસ છે. તેનો મોટો ભાઈ દેવીપ્રસાદ પણ પ્રોફેસર છે.

૩૮ વર્ષ શિક્ષણ કાર્ય કર્યા પછી, ૨૦૧૭ની સાલમાં તે નિવૃત્ત થયા છે.

https://www.youtube.com/watch?v=lbUxXZT5DlU

સંદર્ભ –

https://en.wikipedia.org/wiki/H._C._Verma

e.mail : surpad2017@gmail.com