ભારત દસ્તાવેજીકરણ માટે જાણીતો દેશ નથી. મૌખિક પરંપરા અને ‘હું કરું, હું કરું, એ જ અજ્ઞાનતા’ના સંસ્કારથી માંડીને સૂઝ અને દૃષ્ટિના અભાવ જેવાં કારણસર થોડા દાયકા જૂની વાતો અને ચીજો સદીઓ જૂની હોય એવી દુર્લભ કે લુપ્ત બની જાય છે. આ ‘ભારતીય પરંપરા’માં સૌથી મોટો અપવાદ છે ગાંધીયુગ. ગાંધીજીના સમયગાળા દરમિયાન ઇતિહાસના દસ્તાવેજીકરણનું ઉત્તમ કાર્ય થયું. તેના પરિણામે ‘ગાંધીજીનો અક્ષરદેહ’થી માંડીને ‘ગાંધીજીની દિનવારી’ જેવાં અભૂતપૂર્વ અને પરંપરાની દૃષ્ટિએ લગભગ અ-ભારતીય લાગે, એવાં કામ થયાં. ‘ગાંધી ગયા : હવે માર્ગદર્શન કોણ આપશે’ એ સંપાદન કદમાં નાનું, પણ મહત્ત્વની રીતે મોટું અને દસ્તાવેજીકરણની ભવ્ય ગાંધીપરંપરાનો ખ્યાલ આપતું પુસ્તક છે. 

સમય ગાંધીહત્યા પછી તરતનો. ફેબ્રુઆરી ૨, ૧૯૪૮ના રોજ ગાંધીજી રચનાત્મક કાર્યકર્તાઓના સંમેલનમાં હાજરી આપવાના હતા. ૩૦ જાન્યુઆરીએ તેમણે વિદાય લીધી. એટલે સંમેલન કામચલાઉ મોકૂફી પછી ૧૧થી ૧૫ માર્ચ દરમિયાન સેવાગ્રામમાં યોજાયું. ત્યારે એ ‘રચનાત્મક કાર્યકર્તાઓ’નું નહીં, ગાંધીજીના અંતેવાસીઓ, અનુયાયીઓ અને ભારતના જાહેરજીવનના અગ્રણીઓનું મિલન બની રહ્યું. તેમાં એક જ માણસની ગેરહાજરી હતી, પણ એ ‘એક માણસ’નું ન હોવું એટલે શું, તેનો બરાબર ખ્યાલ આ સંમેલનની કાર્યવાહી વાંચતાં આવી શકે છે.

સંમેલનનો આશય એ હતો કે ગાંધીજીના ગયા પછી તેમનું કામ શી રીતે આગળ વધારવું અને મુશ્કેલી એ હતી કે ‘ગાંધીજીનું કામ’ એક ક્ષેત્ર પૂરતું સીમિત ન હતું. તેમની વિચારસ્પષ્ટતા અને પરિવર્તનશીલ મનનો વારસો કોઈ એક વ્યક્તિ ધારણ કરી શકે એવી ગુંજાશ ન હતી. કોમવાદની આગ ગાંધીજીનો ભોગ લીધા પછી પણ ભભૂકતી હતી. એ વખતે ગાંધી બિરાદરીનાં લગભગ તમામ મોટાં માથાં ૧૩થી ૧૫ માર્ચ, ૧૯૪૮ના રોજ મળ્યાં. એ યાદીની ઝલક અહોભાવ ઉપજાવે એવી છે : પંડિત નેહરુ, રાજેન્દ્ર પ્રસાદ, મૌલાના આઝાદ, આચાર્ય કૃપાલાની, કાકા કાલેલકર, પ્યારેલાલ, કિશોરલાલ મશરૂવાળા, વિનોબા ભાવે, જયપ્રકાશ નારાયણ, દાદા ધર્માધિકારી, ઠક્કરબાપા, જે.સી.કુમારપ્પા, શંકરરાવ દેવ, બાળાસાહેબ ખેર, ઝાકિર હુસૈન, ગુલઝારીલાલ નંદા, દેવદાસ ગાંધી, સરલાદેવી સારાભાઈ, મૃદુલા સારાભાઈ, બીબી અમતુસ્સલામ, સુચેતા કૃપાલાની … તબિયતનાં કારણોસર સરદાર પટેલ હાજર રહી શક્યા નહીં, તો રામમનોહર લોહિયા, આચાર્ય નરેન્દ્રદેવ, રાજગોપાલાચારી અને સરોજિની નાયડુ પણ ગેરહાજર હતાં.

પહેલી નજરે ‘ગાંધીવાળા’ લાગે એવા આ મહાનુભાવો વચ્ચેની વિચારભિન્નતા, અભિગમ અને કાર્યશૈલીનો તફાવત આખા પુસ્તકમાંથી સ્પષ્ટપણે ઊભરીને આવે છે. ગાંધીનું કામ કરતી જુદી-જુદી સંસ્થાઓને એક છત્ર નીચે આણી દેવી કે તેમને અલગ કામ કરવા દઈને તેમની ઉપર એક સામાન્ય સમિતિ જેવું રચવું? દેશભરનાં ગાંધીજનોનું ઔપચારિક સંગઠન કરવું કે પછી તેમને પોતપોતાની જગ્યાએ કામ કરવા દઈને, વર્ષે એક વાર મેળાના સ્વરૂપે તેમનું ખુલ્લું સંમેલન કરવું? આ મૂંઝવણો હતી. સંભવિત સંગઠનનું નામ શું રાખવું, એ વિશે પણ ઘણી ચર્ચા થઈ.

વિનોબા સભ્યોનું રજિસ્ટર, દફતર, ભંડોળ અને ચુસ્ત માળખું ધરાવતા સંગઠનના પક્ષમાં ન હતા. તેમને વર્ષે એક વાર મેળાસ્વરૂપે, પોતપોતાના ખર્ચે સૌ આવે અને મળે એવું સ્વરૂપ યોગ્ય લાગતું હતું. પરંતુ બીજા ઘણાને ઔપચારિક સંગઠન આવશ્યક લાગતું હતું. ઘણી ચર્ચા પછી ‘સર્વોદય સમાજ’ની રચના પર સંમતિ સધાઈ. તેમાં સભ્યોની યાદી રાખવાની હતી, પરંતુ તેનું સ્વરૂપ એકદમ મુક્ત હતું. દરેક વર્ષે એક મેળો થવાનો હતો. (‘સંમેલન’ને બદલે ‘મેળો’ એટલા માટે કે કોઈએ તેનું આયોજન ન કરવું પડે અને ખર્ચના-ભંડોળના પ્રશ્નો ન આવે.)

ગાંધીજીના નામે સંપ્રદાય ન થાય કે તેમનો વિચારવારસો જડ ન થઈ જાય, એ માટે સૌ સચેત હતા. રાષ્ટ્રવાદી સંત તુકડોજી મહારાજે કહ્યું હતું, ‘તુકારામ મહારાજ પછી મહારાષ્ટ્રમાં ત્રણસો વર્ષમાં ત્રણસો સાઠ મઠ બન્યા છે. એટલે કોઈ મંડળ અને એના પ્રમુખ-મંત્રી જેવી કોઈ ચીજ ન બનાવાય, નહીં તો અનેક જગ્યાએ ગાંધીવાદના મહંતો ઊભા થઈ જશે.’ વિનોબાએ વધારે સ્પષ્ટતા કરતાં કહ્યું હતું,‘ગાંધીજીનો કોઈ સિદ્ધાંત હોત, તો મૃત્યુ પછી એઓ પોતાની સાથે લઈ ગયા હોત, પણ એવું નથી. સિદ્ધાંત ગાંધીજીના નથી, પરંતુ ગાંધીજી દ્વારા પ્રગટ થયા છે. એને જ્યારે હું ગ્રહણ કરું છું ત્યારે તે મારા બની જાય છે. એમને લોકો સમક્ષ રાખતી વખતે ગાંધીજીના નામે રાખવાની જરૂર નથી.’

આચાર્ય કૃપાલાનીએ તેમની વ્યંગાત્મક શૈલીમાં કહ્યું, ‘… ઘણા આશ્રમવાસીઓ ઠીક બાપુની જેમ એ જ જગ્યાએ ઘડિયાળ લગાવે છે, જ્યાં બાપુ લગાવતા હતા. મને ડર છે કે બાપુને નામે જે સંસ્થા બની રહી છે, એમાં ક્યાંક આવું ન થાય. બાપુના માર્ગે ચાલવાનો મતલબ એ નથી કે આપણે એમની નકલ કરીએ … આપણે ખબરદાર રહીએ. પોતાને ઊંચા અને પવિત્ર સમજનારાઓની એક જમાત ન બનાવી દઈએ.’

વડાપ્રધાન નેહરુ આવવાના હોવાથી સેવાગ્રામમાં કાંટાળી વાડો ને પોલીસ-બંદોબસ્ત રાખવામાં આવ્યો. તેનાથી અકળાયેલા જે.સી. કુમારપ્પા થોડો વખત બેઠકમાંથી ગેરહાજર રહ્યા. આચાર્ય કૃપાલાનીએ કહી દીધું, ‘આપણે અહિંસક કહેવડાવીએ છીએ. આપણને એ ચીજોની શું જરૂર છે? અને જો કોઈને માટે આવા બંદોબસ્તની જરૂર જ હોય, તો તે વિવેકપૂર્વક કરવો જોઈએ. આ રીત બિલકુલ અભદ્ર છે … તમે આપણા તરફથી કહી દેજો કે જેમને આવી રીતનું રક્ષણ જોઈએ એ મહેરબાની કરીને આવી પરિષદમાં ન આવે.’

નેહરુ વાત કરવા ઊભા થયા, ત્યારે અલગ-અલગ વક્તવ્યોમાં તેમણે કહ્યું, ‘જો મારે લીધે આટલો બધો બંદોબસ્ત કરવામાં આવ્યો હોય તો મને તેની શરમ આવે છે … હું સરકારમાં રહું છું. દિલ્હીમાં રહું છું. રાત-દિન પહેરામાં રહેવું પડે છે. મારે માટે અહમદનગર અને બીજાં કેદખાનાં કરતાં મોટું કેદખાનું આ છે …’

નેહરુ સહિત કેટલાકના મનમાં દેશના આંતરિક વિભાજન અને કોમી દ્વેષનો પ્રશ્ન સૌથી ઉપર હતો. તેમણે કહ્યું, ‘તમારી શક્તિ પાયાની વાતો પર લગાડો. ડાળ-પાંદડાંમાં ખોવાઈ ન જાવ.’ કૉંગ્રેસને વિખેરીને ‘લોક સેવક સંઘ’ બનાવવાના ગાંધીજીના સૂચન અંગે નેહરુએ સમજાવ્યું કે ‘કૉંગ્રેસ પોલિટિકલ મેદાનમાંથી હઠી જાત, તો કોઈ ને કોઈ પોલિટિકલ સંસ્થા બનત. ખાલી નામ બદલીને એ જ લોકો ઊભા થઈ જાત અને તેઓ બેકાબૂ થઈ જાત. એટલે એવો વિચાર કર્યો કે એનું પોલિટિકલપણું બિલકુલ ખતમ ન કરીએ. કૉંગ્રેસ જૂની છે, એનો જે કાબૂ સભ્યો પર છે, એ નવી સંસ્થાનો ન રહી શકે … જે પોલિટિકલ કામમાં રહેવા ઇચ્છે એમને માટે એક સંસ્થા જોઈએ. પોલિટિકલ લાઇફ તો બંધ નહીં થઈ શકે …’

વાતચીતમાં ગાંધીહત્યા સંદર્ભે હિંદુ મહાસભા-રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘનો બે-ત્રણ વાર ઉલ્લેખ આવ્યો. તેમાં મુખ્ય સૂર એવો હતો કે માત્ર એ લોકોનો વાંક કાઢીને બેસી રહેવાય નહીં. કુમારપ્પાએ તો એ હદે કહ્યું કે ‘ગુનો આપણો છે. આપણે એ નવયુવકોનો સદુપયોગ કર્યો નહીં.’ વિનોબાએ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની અસલિયત વિશે જરા વિગતે વાત કરી અને કહ્યું કે ‘એક ધાર્મિક વર્તમાનપત્રમાં એમના ગુરુજીનો એક લેખ કે ભાષણ વાંચ્યું. એમાં લખ્યું હતું કે હિન્દુધર્મનો ઉત્તમ આદર્શ અર્જુન છે. એને પોતાનાં ગુરુજનો પર આદર અને પ્રેમ હતો. એણે ગુરુજનોને પ્રણામ કર્યાં અને એમની હત્યા કરી. આ પ્રકારની હત્યા જે કરી શકે તે સ્થિતપ્રજ્ઞ હોય. મતલબ એ કે આ દંગોફિસાદ કરનારી ઉપદ્રવકારીઓની જમાત નથી. આ ફિલોસૉફરોની જમાત છે. એમનું એક તત્ત્વજ્ઞાન છે અને એ પ્રમાણે નિશ્ચય સાથે તેઓ કામ કરે છે.’

ગાંધીબિરાદરીમાં પચીસ વર્ષથી હોવા છતાં પંડિત નેહરુ અને વિનોબા આ બેઠકમાં પહેલી વાર રૂબરૂ મળ્યા. (એવું વિનોબાએ નોંધ્યું છે.) ગાંધીબિરાદરીના લોકો માર્ગદર્શન માટે વિનોબા ભણી જોતા હતા. કેમ કે, ગાંધી પછી નવા માણસોને આકર્ષવાની સૌથી વધુ શક્તિ તેમનામાં હતી – અને નવા માણસો પૂરતા પ્રમાણમાં આકર્ષાતા નથી એ સમસ્યા હતી. પરંતુ વિનોબાએ પંડિત નેહરુને સરકારના પ્રતિનિધિ તરીકે જોવાનો ઈન્કાર કરીને તેમને કહ્યું, ‘આપની સાથે કામની એક વાત થઈ શકે છે. તે એ છે કે અમે તમારા છીએ અને તમે અમારા છો. તમારી મુશ્કેલી એ અમારી મુશ્કેલીઓ છે. અમારી પાસેથી આપ શું ઈચ્છો છો? આપ માર્ગદર્શન કરો અથવા તો આપ હુકમ કરો તો પણ અમે કામ કરીશું …’ પંડિત નેહરુએ આ માટે પોતાની અશક્તિ દર્શાવી અને એ મતલબનું કહ્યું કે ‘મારી પાસે માર્ગદર્શન ન માગશો. મને તમારામાંનો એક ગણજો.’

બુદ્ધ અને ઈસુના મૃત્યુ પછી તેમના શિષ્યોએ આવી બેઠકો કરી હતી, તેનો ઉલ્લેખ પણ આ લોકોની વાતચીતમાં મળે છે. પરંતુ એ બન્નેમાંથી કોઈ બેઠકનું બુદ્ધ કે ઈસુના જીવનદર્શનને છાજે એવું પરિણામ આવ્યું ન હતું. કંઈક એવી જ સ્થિતિ ગાંધીજીના સાથીદારોની બેઠકમાં અને ત્યાર પછી થઈ. તેનાં ઘણાં કારણમાંનું એક સંભવિત કારણ આચાર્ય કૃપાલાનીની વાતમાંથી મળે છે. કૃપાલાનીએ કહ્યું હતું, ‘આપણા દેશમાં એક-એક માણસ એકલો ઘણું સારું કામ કરે છે. આપણી બરોબરીવાળા સાથે કામ કરવાની કળા આપણામાં નથી … ગાંધીજીથી એક મોટી ભૂલ થઈ. એમણે આપણને કહ્યું કે તમારા દુશ્મન સાથે પ્રેમ કરો. અહીં તો ભાઈઓ સાથે પણ પ્રેમ નથી કરતા. મારામાં પણ એ ઊણપ છે. હું સાથીઓ સાથે પ્રેમ કરવાનું શીખ્યો નહીં.’

આખી ચર્ચામાં અનેક નાના-મોટા, ચોટદાર અને આજના સંદર્ભે ઉપયોગી, વિચારપ્રેરક મુદ્દા મળે છે. ગાંધીજીની ગેરહાજરી કેટકેટલા સક્ષમ લોકો સાથે મળીને પણ પૂરી શકતા નથી, એ અહેસાસ વધુ એક વાર આ વાંચીને તાજો થાય છે. આખી કાર્યવાહીની નોંધ કોણે તૈયાર કરી, એ જાણવા મળતું નથી. હિંદીમાં તૈયાર થયેલો એ આખો દસ્તાવેજ ‘સર્વસેવા સંઘ’ તરફથી ૨૦૦૬માં બંગાળના રાજ્યપાલ અને અભ્યાસી લેખક ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધી સુધી પહોંચ્યો. તેમણે નોંધનો અંગ્રેજી અનુવાદ કર્યો અને ચર્ચામાં ભાગ લેનાર મહાનુભાવોના ટૂંકા ઉપયોગી પરિચય ઉમેર્યા. એ સામગ્રી ‘ગાંધી ઇઝ ગોન : હુ વિલ ગાઇડ અસ નાઉ?’ નામે પ્રકાશિત થઈ. (પરમેનન્ટ બ્લૅક, ૨૦૦૯). એ જ વર્ષે પુસ્તકનો ગુજરાતી અનુવાદ (અનુવાદ : રમણ મોદી, પ્રકાશક : ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ) પ્રકાશિત થયો. આટલો અગત્યનો દસ્તાવેજ, ભલે થોડા ખામીયુક્ત અને ખાંચાખૂંચીવાળા અનુવાદ સાથે પણ, ગુજરાતીમાં ઉપલબ્ધ બન્યો. તે આનંદની વાત છે. ગાંધીના કોઈ પણ પ્રેમી, અભ્યાસી કે ટીકાકારે અને જાહેર જીવનમાં રસ કે હિસ્સો ધરાવનારે આ પુસ્તક ચૂકવા જેવું નથી.

e.mail : uakothari@gmail.com

[સૌજન્ય : नवजीवनનો અક્ષરદેહ, જાન્યુઆરી – ફેબ્રુઆરી 2015]

“નિરીક્ષક”, 01 ફેબ્રુઆરી 2015, પૃ. 04-06

GRIM REMINDER: “January 30, the day Nathuram Godse killed Mahatma Gandhi, is the starkest reminder in the history of humankind of how the same text can be read differently.” Picture shows Mahatma Gandhi’s funeral procession in in 1948.

Both Nathuram Godse and Mahatma Gandhi read the Bhagavad Gita but one became a martyr and the other a murderer January 30 reminds us of the fact that even the holiest of texts can have subjective and differential meanings.

The sacred Indian verses of Shrimad Bhagavad Gita has been in the news for various reasons in recent months. Prime Minister Narendra Modi presented a copy of the Bhagavad Gita to United States President Barack Obama when he visited the White House last year and one to Emperor Akihito of Japan. He has declared that the Gita would be the gift that he would carry for all world leaders. More controversially, Union Minister Sushma Swaraj advocated that the Gita may be declared the national book of India. Most recently, the BJP government in Haryana declared its intention to teach the Gita as part of the school curriculum.

To say that religion and politics should not be mixed has not only become a cliché, but may be missing the point altogether. Many tall leaders found the reason for their political action in their religious faith. Mahatma Gandhi and Martin Luther King Jr are examples. President Obama mentioned in his town hall speech in Delhi last week that his faith strengthened him in his life. It is also true that many kings and emperors of the past used religious faith to justify killings and destruction.

Martyr and murderer

Many individuals and organisations advocate and indulge in violence today, and justify it on the basis of religious texts. January 30, the day Nathuram Godse killed Mahatma Gandhi, is the starkest reminder in the history of humankind of how the same text can be read differently. Both read the Bhagavad Gita. One became Gandhi. The other became Godse. One became a martyr. The other became a murderer. Jawaharlal Nehru, for whom the Gita was “a poem of crisis, of political and social crisis and, even more so, of crisis in the spirit of man,” wrote in the Discovery of India: “… the leaders of thought and action of the present day — Tilak, Aurobindo Ghose, Gandhi — have written on it, each giving his own interpretation. Gandhiji bases his firm belief in non-violence on it; others justify violence and warfare for a righteous cause …”

What is curious is the fact that the two opposite interpretations of the Gita that Nehru refers to were responses to the same shared reality that their respective proponents encountered —  colonialism and Christianity. Two strikingly different responses emerge to the same situation. The divergence is evident from the debate between Gandhi and Bal Gangadhar Tilak. In 1920, Tilak wrote to Gandhi: “Politics is the game of worldly people and not of Sadhus, and instead of the maxim, ‘overcome anger by loving kindness, evil by good,’ as preached by Buddha, I prefer to rely on the maxim of Shri Krishna, ‘In whatsoever way any come to me, in that same way I grant them favour.’ That explains the whole difference.” Gandhi replied: “For me there is no conflict between the two texts quoted by the Lokamanya. The Buddhist text lays down an eternal principle. The text from the Bhagavad Gita shows to me how the eternal principle of conquering hate by love, untruth by truth can and must be applied.”

For Tilak, the Gita was a call for action, political and religious. He declared that the Gita sanctioned violence for unselfish and benevolent reasons. While Tilak’s interpretation of the Gita that he wrote while in prison inspired a generation of warriors against British colonialism, it also informed Hindutva politics. Godse used similar arguments to justify the killing of the Mahatma, and quoted from the book during his trial. For Gandhi, the Gita and all religious texts were not excuses for exclusion and bigotry, but inspiration for compassion and confluence. In The Bhagavad Gita According to Gandhi — incidentally, the book that Mr. Modi gifted Mr. Obama — the Father of the Nation wrote: “But there is nothing exclusive about the Gita which should make it a gospel only for the Brahmana or the Hindu. Having all the light and colour of the Indian atmosphere, it naturally must have the greatest fascination for the Hindu, but the central teaching should not have any the less appeal for a non-Hindu as the central teaching of the Bible or the Koran should not have any less appeal for a non-Christian or a non-Muslim.”

Challenged by Christian missionaries, Gandhi learned more about his own religion, but more importantly, he imbibed Christian values rather than rejecting them. “Gandhi integrated several aspects of Christianity in this brand of increasingly redefined Hinduism, particularly the idea of suffering love as exemplified in the image of crucifixion. The image haunted him all his life and became the source of some of his deepest passions. He wept before it when he visited Vatican in Rome in 1931; the bare walls of his Sevagram ashram made an exception in favour of it; Isaac Watts’s ‘When I behold the wondrous Cross,’ which offers a moving portrayal of Christ’s sorrow and sacrifice and ends with ‘love so amazing, so divine, demands my soul, my life, my all,’ was one of his favourite hymns…” Bhikhu Parekh writes. Gandhi was accused of being a ‘closet Christian’ and ridiculed as ‘Mohammad Gandhi’ by Hindu radicals.

Support for Godse’s reading

Godse’s reading of the Gita appears to gather more supporters in contemporary India. BJP MP Sakshi Maharaj knew what he was talking about when he praised Godse. Several individuals and organisations have become active in propagating the ideas of Godse. There is also a move to build a temple for him.

After gifting the Gita to the Japanese emperor, Mr. Modi wondered whether his act would irk secularists. The greatest of Indian secularists, Nehru, had this to say: “During the 2,500 years since it was written, Indian humanity has gone repeatedly through the processes of change and development and decay; but it has always found something living in the Gita…The message of the Gita is not sectarian or addressed to any particular school of thought. It is universal in its approach for everyone… ‘All paths lead to Me,’ it says.”

But then, it is all about reading it like Gandhi.

e.mail : varghese.g@thehindu.co.in

http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/gita-gandhi-and-godse/article6835411.ece?homepage=true

"Just an old man in a loincloth in distant India: Yet when he died, humanity wept." This was the observation of a newspaper correspondent at the death of Mahatma Gandhi. The tragedy occurred in New Delhi as the gaunt old man walked to a prayer-meeting and was engulfed by one of history's great ironies – a life-long pacifist and promoter of non-violence struck down by an assassin's bullet.

Gandhi's violent death came just months after the realization of his long sought-after goal – the independence of India from Great Britain. It was a bittersweet victory for Gandhi because along with India's independence came the partitioning of the sub-continent into two separate states – Muslim-based Pakistan and Hindu-based India – an action he thoroughly opposed. Gandhi did not take part in the celebration of India's independence.

Death of the Mahatma

Vincent Sheean was an American reporter and author who had covered trouble spots around the world in the years prior to and during World War II. In 1947, Sheean traveled to India and became a disciple of Gandhi in an attempt to find meaning in the violent and disruptive events he had witnessed during his years of reporting. We join his account as he rushes to join a prayer-meeting with Gandhi in the heart of New Delhi in the early evening hours of January 30, 1948:

"I got a taxi and went out to Birla House in time for the prayer-meeting. This time I was alone. I stationed my taxi under a tree opposite the gate of Birla House and walked down the drive to the prayer-ground. It was not yet five o'clock and people were still streaming in on foot, in cars and with tongas. As I came on to the prayer-ground at the end of the garden I ran into Bob Stimson, the Delhi correspondent of the B.B.C. We fell into talk and I told him about the journey to Amritsar and what had taken place there. It was unusual to see any representatives of the press at the prayer-meeting; Bob explained that he had submitted some questions to the Mahatma for the B.B.C. and thought he might as well stay for the prayers since he was on the premises. He looked at his watch and said: 'Well, this is strange. Gandhi's late. He's practically never late.'

We both looked at our watches again. It was 5:12 by my watch when Bob said: 'There he is.' We stood near the corner of the wall, on the side of the garden where he was coming, and watched the evening light fall on his shining dark-brown head. He did not walk under the arbor this evening but across the grass, in the open lawn on the other side of the flower-beds. (There was the arbored walk, and a strip of lawn, and a long strip of flower-bed, and then the open lawn.)

It was one of those shining Delhi evenings, not at all warm but alights with the promise of spring. I felt well and happy and grateful to be here. Bob and I stood idly talking, I do not remember about what, and watching the Mahatma advance toward us over the grass, leaning lightly on two of 'the girls,' with two or three other members of his 'family' (family or followers) behind them. I read afterward that he had sandals on his feet but I did not see them. To me it looked as if he walked barefoot on the grass. It was not a warm evening and he was wrapped in homespun shawls. He passed by us on the other side and turned to ascend the four or five brick steps which led to the terrace or prayer-ground.

Here, as usual, there was a clump of people, some of whom were standing and some of whom had gone on their knees or bent low before him. Bob and I turned to watch – we were perhaps ten feet away from the steps-but the clump of people cut off our view of the Mahatma now; he was so small. Then I heard four small, dull, dark explosions. 'What's that?' I said to Bob in sudden horror. 'I don't know,' he said. I remember that he grew pale in an instant. 'Not the Mahatma!' I said, and then I knew.

Inside my own head there occurred a wavelike disturbance which I can only compare to a storm at sea – wind and wave surging tremendously back and forth. I remember all this distinctly; I do not believe that I lost consciousness even for a moment, although there may have been an instant or two of half-consciousness. I recoiled upon the brick wall and leaned against it, bent almost in two. I felt the consciousness of the Mahatma leave me then-I know of no other way of expressing this: he left me. …The storm inside my head continued for some little time-minutes, perhaps; I have no way of reckoning.

… lt was during this time, apparently, that many things happened: a whole external series of events took place in my immediate neighborhood – a few yards away – and I was unaware of them. A doctor was found; the police took charge; the body of the Mahatma was, carried away; the crowd melted, perhaps urged to do so by the police. I saw none of this. The last I saw of the Mahatma he was advancing over the grass in the evening light, approaching the steps. When I finally took my fingers out of my mouth and stood up, dry-eyed, there were police and soldiers and not many people, and there was Bob Stimson. He was rather breathless; he had gone somewhere to telephone to the B.B.C. He came with me down the steps to the lawn, where we walked up and down beside the flower-bed for a while. The room with the glass doors and windows, by the rose garden at the end of the arbor, had a crowd of people around it. Many were weeping. The police were endeavoring to make them leave. Bob could not tell me anything except that the Mahatma had been taken inside that room. On the following day he told me that he had seen him carried away and that the khadi which he wore was heavily stained with blood."

http://www.mkgandhi.org/newannou/assassination-of-mahatma-gandhi.html