“મારી કવિતા વિશે હું શું કહું? એ મારો મૌન સહારો છે એમ કહી શકાય. મારી વેદનાઓને  પ્રગટ થવાનું એ એક માત્ર માધ્યમ છે.” આ શબ્દો  છે કવયિત્રી પારુલ ખખ્ખરના.

માત્ર 15 વર્ષની ઉંમરે પારુલે પહેલી કવિતા લખેલી અને તે ય એમનાં ઘરમાં ક્યાં ય દૂર સુધી છેક સાતમી પેઢી સુધી ન કોઈ કવિ કે ન કોઈ લેખક. પણ એમના લખવા પર ઘરના સૌનો રાજીપો. એમના પપ્પાના જ શબ્દોમાં કહીએ તો “તું બહુ આગળ જઈશ. તારી કવિતાઓ તને ભારતભરમાં અને વિદેશમાં લઈ જશે. તું બસ લખતી રહેજે.”

ગુજરાતના નાનકડા શહેર અમરેલીમાં રહેતી એક સરળ, સાલસ ગૃહિણીને છેલ્લાં પાંચ-છ વર્ષથી મુશાયરા ને કવિ સંમેલનમાં વાહવાહી મેળવતી કવયિત્રીની કવિતા “શબવાહિની ગંગા”ની દેશ દુનિયામાં નોંધ લેવાઈ છે ને જબરદસ્ત ચર્ચા જગાવી છે. માત્ર ભારતની ભાષાઓમાં જ નહીં, પણ જર્મન તેમ જ તુર્કીમાં પણ તેનો અનુવાદ થયો છે  ને લાખ્ખો લોકોએ તેને સોશિયલ મીડિયાના જુદા જુદા પ્લેટફોર્મ્સ પર શેર કરી. જો કે, અનેક લોકોએ પારુલબહેનને ટ્રોલ પણ કર્યાં છે અને ટીકાઓ  પણ કરી છે. વળી કેટલાકે  તો  તેમની આ ધારદાર કવિતાને કવિતા  તરીકે  સ્વીકારવાનો જ ઈન્કાર કરી દીધો છે. આ કપરા સમયે પારુલે પોતાની  ફેસબુક વોલ પર લખ્યું :

“ગનીમત કે ‘પારુલ’ હજુ યે જીવે છે,
હતું  નામ એનું  ઘણાં  ખંજરોમાં.”

પારુલબહેને શું પહેલી વાર જ આવી સામાજિક નિસ્બત સાથેની સણસણતી કવિતા લખવાની હિંમત કરી છે? આ પ્રશ્ન સાથે પારુલબહેનનાં લેખન અને સર્જન પ્રક્રિયાને જાણવાનો પ્રયત્ન કર્યો તો સમજાયું કે મુંબઈની ‘આરે’ કોલોનીનાં વૃક્ષો કપાય ત્યારે જે મરસિયું લખે,

“એક રાતમાં  જંગલ આખું  થઈ  ગ્યું  ઉજ્જડ સીમ.
કે બાયું ગાવ મરસિયાં,
રાજા, તારા સિપાઈડાએ ઢાળ્યું એનું ઢીમ,
કે બાયું  ગાવ મરસિયાં.”

એ જ કવયિત્રીની સંવેદનાઓ સમાજમાં પોતાની આજુબાજુ બનતી, હચમચાવી મૂકે એવી ઘટનાઓથી કેવી રીતે અલિપ્ત રહી શકે?

“જાગ, હવે રણભેરી વાગી, પડી નગારે થાપ,

જાગી ઊઠ્યાં કીડી-મકોડાં, જાગ્યાં સૂતાં  સાપ,

હવે નઘરોળ ચામડી જાગ.

ભડભડ બળતાં શેરી-ફળિયાં, ભડભડ બળતું  ગામ,

નિંભર  તારા ક્રોડ રુંવાડા તો ય કરે આરામ

કોણે દીધા હાય …. તને રે મગરપણાના શ્રાપ 

હવે નઘરોળ ચામડી જાગ”

પણ પારુલની ચામડી નઘરોળ નથી અને એની સાક્ષી પૂરે છે લોકડાઉન દરમ્યાન જે લાખ્ખો શ્રમજીવીઓએ સ્થળાંતર કર્યું તે વિષે તેમણે પોતાની એક ગઝલ “સ્થાન આપો”માં લખેલાં બે શેરઃ

“તારીખ તો છે કેવળ નિર્જીવ અંક સાહેબ,
જીવતા મનુષ્યને પણ યાદીમાં સ્થાન આપો”

“ઉખડ્યો છે મૂળસોતો કરમાઈ પણ ગયો છે,
સોંપી દો આગને કાં માટીમાં સ્થાન આપો”

વળી અમદાવાદથી બિહારની વિશેષ ટ્રેનમાં મુસાફરી કરી રહેલી એક શ્રમજીવી મહિલાના મૃતદેહ પાસે બેઠેલું એક બાળક પોતાની માને જગાડવાનો પ્રયત્ન કરે છે એ મુઝફ્ફરપુર રેલવે સ્ટેશનનાં હ્રદયદ્રાવક દ્રશ્ય અખબારોમાં ને ટી.વી.ના પર્દે જોતાં સૌ કોઈથી હલી જવાયું હતું. ગરીબી, લાચારી અને  તંત્રની નઘરોળતાને પારુલે વાચા આપી છેઃ

પિતા રસિકભાઈ કારિયા જોડે કવયિત્રી પારુલ ખખ્ખર

“સનસનીખેજ થઈ ખબર સૂતી, છીનવી બાળનું છતર સૂતી,
આભ ઓઢી ધરાના પાથરણે, જીવતી જાગતી કબર સૂતી,
પીળ કાઢો ને ચીર ઓઢાડો, એક નારી લઘર-વઘર સૂતી,
બાળ એનો જીવાડશે એને, થઈને ઇતિહાસમાં અમર સૂતી, 
આપ સૌને શરમમાં ડૂબાડી, ભર બજારે શરમ વગર સૂતી,
લે બાઈ હવે મોક્ષ પામી જા, આમ ના જો ટગર ટગર સૂતી, 
કોણ તારાં મરશિયા લખવાનું? પેન બેહોશ બે અસર સૂતી, 
ક્યાં ય આઘે નથી આ બીના, લ્યો કવિ આપને નગર સૂતી.”

પારુલબહેન ગીત, અછાંદસ, ગઝલ, વાર્તા એ તમામ સ્વરુપોમાં લખે છે. એમના જીવનની રસપ્રદ વાત એ છે કે તેમનાં 20 વર્ષે  લગ્ન થયાં ને થોડાં  સમયમાં જ માતૃત્વ. પછી લગભગ 20 વર્ષ સુધી એ એક આદર્શ પત્ની, કુશળ ગૃહિણી ને શ્રેષ્ઠ માતા બની સંસારની જવાબદારી નિભાવતાં રહ્યાં. લખવાનું છૂટી ગયું. જો કે તદ્દન બિનસાહિત્યિક પરિવેશમાં પણ એમણે  પોતાની અંદરની કવયિત્રીને અને પોતીકા વિચારોને સતત જીવતાં રાખ્યાં. પિતાના મૃત્યુ વખતે પોતાના ભાઈની સાથે સાથે પપ્પાને કાંધ આપી ને અગ્નિસંસ્કાર પણ કર્યાં. પારુલબહેનના જીવનની ફિલસૂફી છે ”ઉત્ક્રાંત થતું જાવું ને અનુકૂલન કરતાં જાવું. ને આસપાસ બનતી ઘટનાઓ, કોઈ ચિત્ર, કોઈ દ્રશ્ય, કોઈ એવી વ્યક્તિ મળે ને તેમાંથી સંવેદના જાગે તો તેના પર લખવું”. 2020માં જ બનેલી હાથરસ બળાત્કારની  ઘટનામાં ભોગ બનેલી 20 વર્ષની છોકરીના મૃતદેહને પોલીસે અડધી રાત્રે બાળી નાંખ્યો અને તે પણ તેના ઘરના લોકોની જાણ બહાર. આ ઘટના પર પારુલે પોતાની કવિતામાં પોલીસ, સમાજ અને સત્તાને પોતાની આગવી શૈલીમાં પડકાર્યાં  છે.

“જોર દેખાડી લાશ બાળી દો, કાયદા ફાડી લાશ બાળી દો 
ચીર ખેંચીને, દેહ ચૂંથીને, વસ્ત્ર ઓઢાડી લાશ બાળી દો 
જીભથી ને કરોડથી રમજો, જાવ ખેલાડી લાશ બાળી દો 
ગામ ભડકે બળે તે પહેલાં ઝટ સત્ય સંતાડી લાશ બાળી દો 
જાગશે તો જગાડશે તેથી, સૌને ઊંઘાડી લાશ બાળી દો 
જીવતાં  જાગતાં શરીરોની વાડ ઠેકાડી લાશ બાળી દો 
આજથી નામ સૌ મનીષાનું નિર્ભયા પાડી લાશ બાળી દો.”

મધ્ય પ્રદેશના ગુના ગામના દલિત દંપતીએ પોલીસતંત્ર, અધિકારીઓને કોન્ટ્રાક્ટરની જોહુકમી તથા પાકથી લહેરાતા ખેતરમાં બુલડોઝર ફેરવવાના જડાગ્રહથી થાકી પાક પર છાંટવાની  દવા પીને જીવનનો અંત આણ્યો. તે વખતનું એ દંપતીનાં બાળકોનું આક્રંદને આખી કરુણ કથની કોઈ પણ સંવેદનશીલ વ્યક્તિને હલબલાવી મૂકે જ! આત્મગૌરવમાં દૃઢપણે માનતાં પારુલબહેન આ ઘટના પરનાં કાવ્યમાં આત્મસન્માનની સાથે સાથે નિ:સહાયતા તેમ જ સામાજિક – રાજકીય વ્યવસ્થા પર આકરો વ્યંગ કરવાનું પણ ચૂક્યાં નથી

“ક્યાં સુધી કરગરે; દવા પીધી, બે જણે આખરે દવા પીધી. 
 ના ખૂણેખાંચરે ગયાં બન્ને, જઈ ખૂલા ખેતરે દવા પીધી. 
ભીંત ભાંગી પડી છે ઢગલો થઈ, છત અને  ઉંબરે દવા પીધી.
દ્વાર ભીડીને ગામ બેઠું’તું, એટલે પાદરે દવા પીધી.
પાંખ ગીરવે પડી’તી પક્ષીની, શું  કરે? પિંજરે દવા પીધી.
જાવ …. વિદ્યાના ધામ બંધાવો, આંધળા અક્ષરે દવા પીધી. 
સાક્ષરો પેનથી રડી લેશે, હાય … રે, હાય … રે દવા પીધી.” 

આમ તો પારુલે “જો મિલ ગયા ઉસીકો મુકદ્દર સમજ લીયા … ને જો ના મિલા ઉસે ભૂલાતા ચલા ગયા” એ પંક્તિને પોતાનાં જીવનમાં વણી લીધી છે પણ તેઓ આપણી કુટુંબ, સમાજ, ધર્મને રાજ્ય વ્યવસ્થાને પોતાની જવાબદારીનું ભાન કરાવવાનું ચૂક્યાં નથી. પોતાના કાવ્ય “બંગલો માંગે સમારકામ”માં તેઓ લખે છે,

“લાગ્યો લાગ્યો લૂણો સરકાર કે બંગલો માંગે સમારકામ, 
 છેક પાયેથી પાંગરતો ક્ષાર કે બંગલો માંગે સમારકામ ……
 તમે  ક્યાં  લગ આ ગાબડાં  ઢાંકશો રે 
 તમે ક્યાં લગ આ થિગડાં મારશો રે,
 હવે પાયેથી કરજો ઉધ્ધાર, કે બંગલો માંગે સમારકામ.” 

આજે જ્યારે અભિવ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્ય પર સતત તરાપ મારવામાં આવી રહી છે ત્યારે પારુલની સ્વતંત્રતા વિષેની સમજ બહુ  જ સ્પષ્ટ છેઃ

“મન મુજબ મહોરી શકો છો, તો તમે આઝાદ છો,
 ચોકઠાં તોડી શકો છો, તો તમે આઝાદ છો. 
 જીભ મારી, શબ્દ  મારાં, હું ગમે તે કહી શકું
 આ બધું બોલી શકો છો, તો તમે આઝાદ છો. 
 હોય કાંટાળો ભલે પણ એક પીંછું મોરનું, 
 તાજમાં રોપી શકો છો, તો તમે આઝાદ છો. 
 રાજરાણી પદ ભૂલીને કાનજીના નામની 
 કામળી ઓઢી શકો છો, તો તમે આઝાદ છો. 
 હસ્તરેખાને વળોટી મન પડે તે સ્થાન પર,
 એકલા પહોંચી શકો છો, તો તમે આઝાદ છો.”

આ આઝાદીને આધારે જ પારુલે “શબવાહિની ગંગા”માં પોતે જે અનુભવ્યું તે લખ્યું. તેમની સમાજ સાથેની નિસ્બતને લોકો સમક્ષ બહુ ચોટદાર શબ્દોમાં મૂકી અને કવિતા દેશના લોકોની વ્યથાકથા બની ગઈ અને સચ્ચાઈને ન સહી શકનારી સત્તાની અસહિષ્ણુતાએ પારુલ ખખ્ખરને હાંસિયામાં  ધકેલી દેવાનો પ્રયત્ન આદર્યો, પણ પારુલે તો એમનાં નાનીમા સવિતાબહેનની સલાહ ગાંઠે બાંધેલી છે કે “એક વાત યાદ રાખજે કે જે ખમી ખાય છે ઈ જીવનમાં  ક્યારે ય દુ:ખી નો થાય. જેવી છો એવી ડાહી રે’જે, બેટા.” અને એટલે જ પારુલ ખખ્ખર માને છે કે, “જીવનમાં  કોઈ પણ સમયે કંઈ પણ થઈ શકે છે. માટે જિંદગી સામે હાર ન માનવી.”

“છે તીર આરપાર પણ જવાબ આપવો નથી,
નથી સ્વીકારી હાર પણ જવાબ આપવો નથી. 
મલમ લગાવશું નહીં, આ ઘાવને ઉછેરીશું,
ટકી જશું  ધરાર પણ જવાબ આપવો નથી. 
જવાબ  આપીએ નહીં  એ સ્વયં જવાબ છે, 
જવાબ છે હજાર પણ જવાબ આપવો નથી. 
સમય જરૂર આવશે, સમય જવાબ આપશે,
ઘસીશું શબ્દ ધાર પણ જવાબ આપવો નથી. 
જો કે એક મારશું તો દસ ઊભા થશે એ રાવણો,
છે ભેટમાં કટાર પણ જવાબ આપવો નથી.”

પારુલબહેનની સંવેદના અને તેમની ધારદાર કલમ વધુ ચોટદાર બનશે પણ હાર તો નહીં જ માને એવું  માનવું  રહ્યું.

[June 26, 2021]

https://www.vibesofindia.com/gu/i-have-a-thousand-answers-but-i-wont-give-any-parul-khakhar/?fbclid=IwAR0MCNRWt0y85Ep83POqIU-LYINuSC3kKTY-2qxGY3nFBUxytXRHqOqlt_k

“Home — is it just a word or is it something that you carry within you?”

                                                                                             (Dialogue from the film)

“ઘર — એ માત્ર એક શબ્દ છે કે એ ચીજ છે જે આપણી અંદર  લઈને ફરીએ છીએ?”

                                                                                                      (ફિલ્મનો એક સંવાદ)

‘વિચરતા’ માટેનો અંગ્રેજી શબ્દ ‘નોમૅડ’ ગ્રીક ભાષામાંથી, લૅટિન વાટે, ફ્રેન્ચ મારફતે, ૧૬મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં અંગ્રેજીમાં આવ્યો. એનો મૂળભૂત અર્થ છે — પોતાના પશુધન માટે ઘાસચારાની શોધમાં વિચરતા રહેતા લોકો. માનવ ઇતિહાસના આરંભિક કાળમાં મનુષ્યો ‘hunter-gatherers’ (શિકાર અને કુદરતી ખાદ્ય પદાર્થો પર નભતા) હતા એટલે એમને એક સ્થળથી બીજે સ્થળ વિચરતા રહેવું પડતું. આ કારણથી એમનાં રહેવાસો કામચલાઉ હતાં. ખેતી અસ્તિત્ત્વમાં આવી પછી માનવો સ્થાયી થયાં, જમીનના માલિકો બન્યાં અને કાયમી રહેવાસો તરફ વળ્યાં. હવે જે લોકો વ્યવસાયે પશુપાલકો, વગેરે હતાં એમને સ્થાયી વસવાટ અનુકૂળ ના હોય, એ વિચરતા રહ્યાં અને વિચરતા કહેવાયા. આજે પણ વિશ્વ આખામાં આવી વિચરતી જાતિઓ છે. સામાન્યત: જેમને અંગ્રેજીમાં ‘gypsies’, ગુજરાતીમાં સામાન્ય પ્રયોગમાં ‘રખડું’ કહે છે એના કરતાં —વિનયન શબ્દકોષ English-Gujarati Dictionary (revised edition, Siddharth Narhari Bhatt)માં જેમને ‘અસ્થિરવાસી’, ‘યાયાવર’ કે ‘વણજારા’ કહે છે કે હિન્દીમાં ‘घूमंतु’ અથવા ‘खानाबदोश’ તરીકે ઓળખીએ છીએ. આપણી આજુબાજુ નજર કરીએ તો આવા સેંકડો વિચરતા સમુદાયો જણાશે. એમની કરુણાંતિકા એ છે કે એમને આર્થિક-સામાજિક દૃષ્ટિએ નીચા ગણવામાં આવે છે અને એમને પારાવાર ભૌતિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવાનો આવે છે. અભ્યાસ, અર્થોપાર્જન, સારવાર, વિહાર, વગેરે કારણોથી ઘરથી દૂર રહેનારને હંગામી ધોરણે આવી હાલાકીનો અનુભવ થયો જ હોય એટલે કલ્પના કરવી અઘરી નથી.

‘પૃથ્વીનો છેડો ઘર’ એમ કહેવાયું છે, એ શું જેમને કાયમી ઘર હોય એના માટે જ? શહેરોમાં થોકબંધ લોકો બ્રિજ નીચે, ફૂટપાથ પર, રેલવે પ્લેટફોર્મ પર, રૅનબસેરામાં રહે છે એ જ એમનો પૃથ્વીનો છેડો ને? અરે, પિયર છોડીને સાસરે જતી યુવતીને મન ઘર કયું હોતું હશે? સમાજ ઠેરવે કે પરણ્યા પછી પતિનું ઘર એ જ ઘર પરંતુ દીકરીના હૃદયમાં પતિ અને પિતા બન્નેનાં ઘર વસેલા હોય છે. સંસાર ત્યાગ કરનારા સાધુ-સાધ્વીઓ માટે પૃથ્વીનો છેડો કયો? અનાથ આશ્રમ અને તરછોડાયેલી નારીઓ માટેની સંસ્થાઓમાં રહેતા, જેલમાં જન્મટીપની સજા કાપતા કેદીઓ, યુદ્ધ કે હવામાન પરિવર્તન કે કુદરતી હોનારતો, વગેરેને કારણે બનેલા વિસ્થાપિતો અને શરણાર્થીઓ — આ બધાં માટે ઘર એ કયું હશે? અમુક વ્યક્તિઓ ‘બૅક-પૅકર્ઝ’ બનીને વિશ્વ ખૂંદી વળે છે. એમને અનંત મુસાફર બનીને જ જીવવું પસંદ છે. વળી, ડાયસ્પૉરા સમાજો સંદર્ભે ‘ઘર’ની સમજમાં અનેક પાસાઓ ઉમેરાય છે. એટલે એમ કહી શકાય કે ઘરનો અર્થ સાપેક્ષ છે.

આ પશ્ચાદભૂ સાથે ફિલ્મ ‘નોમૅડલૅન્ડ’ના સંદર્ભે ‘નોમૅડ’ના એક નવા, આધુનિક સમુદાય વિશે જાણીએ. અમૅરિકામાં રસ્તા, રેલવે અને ખુલ્લી જગ્યાઓમાં એકલા કે સમૂહમાં રહેતાં લોકોની એક છૂપી વસ્તી છે. આવા એક સૌથી મોટા સમુદાયમાં ૩ મિલિયન નોમૅડ્સ છે જે પોતાનાં ગાડી-ઘર (motorhomes) અથવા મનોરંજન વાહનો (recreational vehicles — RVs)માં આખા દેશમાં ફરતાં રહે છે. આવા RV ધારકોના ૯૦% લોકો ૫૫ વર્ષથી વધુ આયુના છે. ફિલ્મમાં આ વાસ્તવને આબેહૂબ દર્શાવવામાં દિગ્દર્શક સફળ રહ્યાં છે.

૨૦૨૧ના એક નહીં પણ ત્રણ ઑસ્કર અવૉર્ડ મેળવનારી ફિલ્મ નોમૅડલૅન્ડ જીવનમાં સ્થિરતા, સ્થાયીપણા, ઘર-સંપત્તિની માલિકી, ચાર દિવાલની સુરક્ષા, ઘર-મકાન સાથે જોડાયેલી સમૃદ્ધિ – મોભાની આપણી ઘણી બધી સ્થાપિત માન્યતાઓ અને ખ્યાલોને ઉપરતળે કરીને મૂકી દે છે. ઍકૅડૅમી અવૉર્ડઝ ઉપરાંત ડાયરૅક્ટર્ઝ ગિલ્ડ ઑફ અમૅરિકા, ધ ગોલ્ડન ગ્લોબ, BAFTA જેવા અનેક પ્રતિષ્ઠિત અવોર્ડઝથી ફિલ્મને નવાજવામાં આવી છે. ફિલ્મના દિગ્દર્શક ક્લોઈ ઝાઓ શ્રેષ્ઠ ડાયરૅક્ટરનો અવૉર્ડ મેળવનાર પ્રથમ ઍશિયન ડાયસ્પૉરા, ચીની મહિલા ફિલ્મ-મૅકર છે (first woman of colour).

આ નાયિકાપ્રધાન ફિલ્મ જૅસિકા બ્રુડરના ૨૦૧૭માં પ્રકાશિત પુસ્તક ‘નોમૅડલૅન્ડ : સરવાઈવિંગ અમૅરિકા ઈન ધ ટ્વૅન્ટી ફર્સ્ટ સૅન્ચ્યુરી’ પર આધારિત છે અને મંદીના યુગમાં પશ્ચિમ અમૅરિકાના વૅનમાં રહેતા લોકોના સમુદાયની ગાથા છે. ૩૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૧ના દિવસે શીટરૉકની માંગ ઘટી જવાથી યુ. એસ. જિપ્સમને ૮૮ વર્ષો બાદ નૅવાડાના ઍમ્પાયર સ્થિત એમનો પ્લાન્ટ બંધ કરવો પડ્યો. ઍમ્પાયરનો ઝીપ કોડ 89405 નાબૂદ કરવામાં આવે છે એટલે નકશા પરથી એનું અસ્તિત્ત્વ જ ખતમ થઈ જાય છે. ऐसा भी हो सकता है, ऐसा भी होता है?! પળવારમાં સ્થળ હતું ના હતું થઈ જાય છે. તો પછી વ્યક્તિ સ્થાયી (sedantary) મટી વિચરતું (non-sedantary) બની જાય એમાં શી નવાઈ.

ફિલ્મની નાયિકા ફર્નને (અભિનેત્રી ફ્રાન્સિસ મૅકડૉરમન્ડ જેમને શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટેનો ઑસ્કર એનાયત થયો છે.) પોતાના પતિના મૃત્યુ બાદ ફેક્ટરીએ આપેલું નિવાસસ્થાન ખાલી કરવું પડે છે. તે વૅન લઈને નીકળી પડે છે પરંતુ બીજા ઘરની શોધમાં નહીં, નોમૅડ તરીકે જીવન જીવવા, રસ્તા પર શાંતિની શોધ કરવા, પોતાની એકલતા વચ્ચે સમુદાયની મધ્યે સમય વિતાવવાનો અનુભવ કરવા. સામાન્ય રીતે ઘરવિહોણાં વ્યક્તિ/ઓને બિચારા બાપડા માની દયા કરવામાં આવે છે. ‘નોમૅડલૅન્ડ’માં ઘરવિહોણા હોવું પસંદગીનો વિષય છે. એમાં અનોખું ગૌરવ છે. Out of the box thinking and living. જાણે કે ઈંટ-ચુનાના ઘરનો પર્યાય પૈડાવાળી ગાડીનું ઘર બને છે. An alternative way of living. એક નવીન, રોમાંચક અને પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં અનુકૂળ જીવનરીતિ. સ્થાયી મકાનના રખરખાવ, સુશોભન, સુરક્ષા પાછળની ખર્ચાળ જીવનશૈલી સામે minimalistic livingના મંત્રને યથાર્થ કરતી જીવનશૈલી. બીબાંઢાળ કરતાં સાવ અલગ. The road less travelled.

સ્થાયી વસવાટને જ જીવનની યોગ્ય રીતિ માનતા બહુમતિ લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી ફર્નની જૂની પાડોશી બ્રૅન્ડી જે ફિલ્મના એક સીનમાં ફર્ન સુપર માર્કૅટમાં નોકરી કરતી હોય છે ત્યાં નાતાલના સમયે એની બે દીકરીઓ સાથે ખરીદી કરવા આવે છે. બ્રૅન્ડી ફર્નને પૂછે છે:

Brendy: Are you still doing the van thing? (વૅનમાં રહેવાનું તુચ્છ માનવામાં આવે છે.)

Fern :  Ya. I’m parked over at the Desert Rose R.V. Park.

જ્યારે બ્રૅન્ડીની નાની દીકરી મૅકૅન્ઝી પૂછે છે :

Mackenzie : My mom says you are homeless, is that true?

Fern :  I am not homeless, just houseless.

ફર્નનો જવાબ ‘ઘર’ (home) અને ‘મકાન’ (house) વચ્ચેનો ભેદ દર્શાવે છે જેને સમજવામાં મનુષ્યો ઘણી વખત થાપ ખાતા હોય છે. આવો સંવાદ ફર્ન અને એના બનેવી વચ્ચે થાય છે :

ફર્ન : આવું કેવું કે પોસાતું ના હોય એવું ઘર ખરીદવા તમે લોકોને એમની આખી જિંદગીની કમાણીનું રોકાણ કરી દેવું કરવાનું પ્રોત્સાહન આપો છો.

જ્યોર્જ : અમારા કામ વિશેનો તારો આ દૃષ્ટીકોણ બહુ સંકુચિત છે. બધું ફગાવીને રસ્તા પર નીકળી પડવું અમને પોસાય એમ નથી.

ફર્ન : ઓહ, તને એવું લાગે છે કે હું બધું ફગાવીને રસ્તા પર નીકળી પડી છું?

ચર્ચા ઉગ્ર થતી રોકવા ફર્નની બહેન કહે છે, “સાચું કહું, મને લાગે છે કે નોમૅડ્સ જે કરી રહ્યાં છે તે અગ્રગામીઓ કરતાં જુદું નથી. એટલે ફર્ન મહાન અમૅરિકન પરંપરાનો હિસ્સો છે. આ મોટી બાબત છે.” અંગ્રેજીમાં કહે  છે એમ ‘to come back full circle.’

ફૂટપાથ પર પ્લાસ્ટિક બાંધીને ભલે નહીંવત સામગ્રી સાથે પરંતુ ભરપૂર હૂંફ અને આનંદથી જીવતાં લોકોને નિરખતાં જ ખ્યાલ આવી જાય છે, મીઠી ઇર્ષા પણ આવી જાય. આ તો માનવ સંસ્કૃતિ વિકસતી ગઈ એમ સ્થાયીકરણ સાથે મહત્ત્વ જોડાતું ગયું અને માલિકી સ્થાપિત કરવા પુરુષોએ ‘મિલ્કત’ ઊભી કરી. આથી ‘જર, જમીન અને જોરુ, એ ત્રણ કજિયાના છોરું’ એ કહેવતની પુરુષની મહત્ત્વાકાંક્ષા અને સ્પર્ધાભાવના સંદર્ભે ફેરતપાસ કરવી પડે. દિવાલો અને વાડ અને બાદમાં સીમાઓ અસ્તિત્ત્વમાં નહોતી આવી ત્યારે આખી પૃથ્વી માનવોનું ઘર હતી. એક વખત જ્યારે ફર્નની વૅન બગડી જાય છે અને એ મિકૅનિક પાસે જાય છે તો મિકૅનિક સલાહ આપે છે કે સમી કરવામાં આટલો મોટો ખર્ચ કરવા કરતા નવી લઈ લો. ત્યારે ફર્ન કહે છે, “તમે નહીં સમજી શકો. હું એમાં રહું છું. એ મારું ઘર છે.” ફર્નનું ઘર હરતુંફરતું છે. વિહરવાની, વિચરવાની એને આઝાદી છે. ફર્નને એની બહેન ડૉલી એમની સાથે રહેવાનું સૂચન કરે છે ત્યારે ફર્ન કહે છે, “હું અહીં નહીં રહી શકું, આ ઓરડામાં નહીં જીવી શકું, આ પલંગ પર મને ઊંઘ નહીં આવે.” બન્ને બહેનો વચ્ચે બોલાચાલી થાય છે ત્યારે ફર્ન કહે છે, “જો આ જ કારણે મારે અહીં નથી રહેવું.” એક છત નીચે સંઘર્ષમાં કે અણબનાવ સાથે જીવવા કરતાં નોમૅડનું જીવન શું ખોટું?

 જુઓને, ફિલ્મનું શિર્ષક જ કેટલું બધું કહી આપે છે. ‘નોમૅડલૅન્ડ’ — વિચરતા જનની ભૂમિ! સ્થાવર મિલ્કતવાળાની તો સીમિત ભૂમિ હોય છે. પૈડાવાળા જંગમ ઘર ધરાવનાર માટે ભૂમિ અસીમ છે. રણ, જંગલ, મેદાન, પહાડ, નદી, દરિયો. આ બધાં કુદરતી સ્થળોના નયનરમણીય પૅનરૅમિક શોટ્સ માટે ફિલ્મના સિનેમૅટોગ્રાફર જોશુઆ જેમ્સ રિજર્ડ્ઝની પીઠ થાબડવી પડે.

જેમ આપણે ઘર resaleમાં ખરીદીએ અને આપણી મરજી મુજબ ફેરફાર કરાવીએ એમ જ બીજા પાસેથી ખરીદેલી વૅનમાં ફર્ન પોતાની જરૂરિયાત મુજબ ફેરફાર કરાવે છે. ફર્ને વાપરેલી સ્ત્રીની કોઠાસૂઝથી લિન્ડા મૅ ખૂબ પ્રભાવિત થાય છે. લિન્ડા ફર્નને પૂછે છે અને ફર્ન ગૌરવભેર સ્મિત સાથે જવાબ આપે છે :

Linda : What did you name your van?

Fern :  Vanguard (લશ્કરની મોખરાની ટૂકડી)

Linda : Oh, that is very strong.

Fern :  She is. Mmm … (ફર્ન વૅન માટે સ્ત્રીવાચક સર્વનામ વાપરે છે એ નોંધવા જેવું છે.)

પહેલાના વખતમાં પોતાના ઘરને ખૂબ વહાલથી નામ આપવાની પ્રથા હતી. અત્યારે ખૂબ પ્રચલિત વર્ટિકલ લિવિંગમાં આને અવકાશ નથી આને હવે ગેટેડ સોસાયટીઝમાં ઘરની ઓળખ એનો નંબર બની ગયો છે એટલે નવી પેઢીના કેટલાયને આ વાતનો ખ્યાલ નહીં હોય.

પતિના ફિશીંગ બૉક્સને ડ્રોઅરમાં ફેરવી ફર્ન પોતાની લાગણીઓ સાથે જોડાયેલો કિંમતી સામાન સાચવે છે. ફર્ન ગ્રૅજ્યુઍટ થઈ એ નિમિત્તે એના પિતાએ યાર્ડ સેલ્સમાંથી સુંદર ચાઈના માટીની ડિશીસનો સૅટ એને ભેટ આપેલો. એના પરની ડિઝાઈનને લીધે ફર્ને ‘ઑટમ લીફ’ નામ આપેલું. ડી.ઍચ. લૉરૅન્સની નવલકથા ‘સન્સ ઍન્ડ લવર્ઝ’માં મિસિઝ મૉરૅલ પોતાના લાડકા દીકરા પૉલ માટે પરવડતી ના હોવા છતા કૉર્નફ્લાવરની ડિઝાઈનવાળી મોંઘી ડિશ ખરીદે છે અને બન્ને હરકાય છે તે ઘટના સ્મૃતિમાં ઝબૂકી આવે છે. સમય જતા એકએક કરીને ડિશ તૂટતી ગઈ. ગણીને એક-બે બચી. ફિલ્મમાં આગળ જતાં ફર્નને મદદ કરતી વખતે કાર્ટન નીચેથી ખુલ્લો છે એનો ખ્યાલ ડેવને ન રહેતા એમાંથી ડીશ પડીને તૂટી જાય છે, ત્યારે ફર્ન જે રીતે ડેવને ચાલ્યા જવાનું કહે છે એ દૃશ્ય હૃદયસ્પર્શી છે. સ્વજનોની સ્મૃતિઓ સાથે જોડાયેલી ચીજવસ્તુઓ માત્ર ચીજવસ્તુઓ રહેતી નથી, જીવતાં સંવેદનો હોય છે. પિતાની સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલી ડિશ નહીં પરંતુ પોતાનું હૃદય ભાંગી ગયાનો અનુભવ ફર્નને થાય છે. આ જ બાબત ફિલ્મના આરંભમાં દર્શકને સ્પર્શી જાય એવા એક સીનમાં સામાન પૅક કરતી વખતે ફર્નના હાથમાં એના પતિનું જૅકૅટ આવે છે ત્યારે એને છાતીએ ચાંપીને ચુંબન કરે છે. પણ પછી એક જ ક્ષણમાં મન મક્કમ બનાવી સ્વસ્થતાપૂર્વક મક્કમતાથી નીકળી પડે છે. પોતે જ પોતાનો સહારો. આખી ફિલ્મમાં પુરુષના (કદાચ એના પતિના) વસ્ત્રોમાં સજ્જ અને પુરુષ જેવા જ ટૂંકા વાળમાં એક નજરે પુરુષ જેવી દેખાતી ફર્નના ચહેરા પર અને આંખોમાં નાજુક સંવેદન ઉપસે છે તે અભિનેત્રીની ઉત્કૃષ્ટ અદાકારીનો નમૂનો બની રહે છે. સમગ્ર ફિલ્મમાં ફર્નની માફક શૅન્કી અને લિન્ડાના પાત્રો સમબુદ્ધિ / સ્થિતપ્રજ્ઞ વ્યક્તિઓ / મહિલાઓ તરીકે પ્રેક્ષકના માનસપટ પર ઊંડી છાપ છોડી જાય છે.

ફિલ્મમાં બીજા પાત્રોનો અભિનય પણ કાબીલેદાદ છે. મોટા ભાગના નોમૅડ્સના પાત્રોમાં  અસલી નોમૅડ્સ જ લીધા છે.  આ પાત્રો દ્વારા પણ જીવનના અનેક પાસાઓ ખૂબ સંવેદનશીલતાથી વણી લીધા છે. સંવાદો ખૂબ ઊંડાણ ધરાવે છે અને ઘણી વખત તત્ત્વજ્ઞાનની કક્ષાએ પહોંચે છે. એનો શ્રેય સ્ક્રીન પ્લે લખનાર દિગ્દર્શક અને પુસ્તકની લેખિકા બન્નેને આપવો રહ્યો. ઉદાહરણ તરીકે લિન્ડા સાથેની વાતચીતમાં ફર્નને જાણવા મળે છે કે એને ૬૨ વર્ષની ઉંમરે આત્મહત્યા કરવાનો વિચાર આવેલો, પણ એને બે પ્યારા કૂતરા માટે થઈને એણે વિચાર માંડી વાળેલો. એને ભાન થયું કે પોતાની સાથે આવો ક્રૂર વ્યવહાર ન કરાય. લિન્ડાએ પોતાનું સોશ્યલ સિક્યૉરિટી બૅનિફિટ ઑનલાઇન ચૅક કર્યું — $૫૫૦/-. બાર વર્ષની ઉંમરે લિન્ડાએ કામ શરૂ કરેલું બે દીકરીઓને મોટી કરવા. એના માનવામાં ના આવ્યું કે આખી જિંદગીની મહેનતનું વળતર માત્ર આટલું જ. એવામાં એને બૉબ વૅલ્ઝના સોંઘા RV Living વિશે ઑનલાઇન જાણકારી મળી આવી. RVમાં મુસાફરી કરીને જીવી શકાય. વધારાનો ફાયદો એ કે મોટી ઉંમરે કામ કરવું ના પડે.

ફર્ન અને લિન્ડાની સાથીદારી પણ પ્રેરણાદાયક છે. ઉંમર કે પરિસ્થિતિના બાધ વિના બન્ને પ્રૌઢાઓ ઉત્સાહ અને ખંતથી નોકરી કરી સ્વાવલંબી જીવન વિતાવે છે. ફર્ન નોકરી માગવા જાય છે ત્યારે કહે છે, “મારે કામની જરૂર છે. મને કામ ગમે છે.” મોટા ભાગની સ્ત્રીઓ જે વાતવાતમાં હિંમત હારી જાય છે કે પડકાર ઝીલવામાં કાચી પડે છે એમને આમાંથી ઘણું શીખવાનું છે. જ્યારે બન્ને છૂટા પડે છે ત્યારે લિન્ડા એને ઍરિઝૉનાની બી.ઍલ.ઍમ. (BLM — Bureau of Land Management) જમીન પર RTR (Rubber Tramp Rendevous — bootcamp for beginner nomads)ની માહિતી આપી, ઇચ્છા થાય તો ત્યાં આવવાનું સૂચન કરે છે.  RTR એટલે મદદની જરૂર હોય એવા લોકો માટેની સપોર્ટ સીસ્ટમ. થોડા સમય બાદ ફર્ન ફરતાં ફરતાં ત્યાં પહોંચે છે. બૉબ વૅલ્સ જૂથને સંબોધી રહ્યાં હોય છે. ફર્ન રસપૂર્વક બૉબનું સંબોધન સાંભળે છે:

બૉબ : … દુ:ખની વાત તો એ છે કે આપણે ડૉલરનો જુલ્મ, બજારનો જુલ્મ ના કેવળ સ્વીકારીએ છીએ પરંતુ એને આલિંગીએ છીએ. ડૉલરના જુલ્મની ધૂસરી સહર્ષ ઉઠાવીને આખી જિંદગી કાઢી નાખીએ છીએ. અનુરૂપતાની દૃષ્ટિએ મને જે ઉદાહરણ સૂઝે છે તે મજૂરી માટે વપરાતા ઘોડાનું છે. એવો ઘોડો જે મૃત્યુ સુધી મજૂરી કરવા તૈયાર છે અને ત્યારબાદ પોતાની રીતે ખોરાક મેળવવા મેદાનોમાં છોડી મુકાય છે. આપણામાંના કેટલાં ય જોડે આમ જ બને છે. જો સમાજ આપણને તગેડી મૂકે છે, મેદાનોમાં છોડી દે છે તો આપણે એકઠા મળીને એકબીજાંની સંભાળ લેવી રહી. માટે આ બધી વ્યવસ્થા ઊભી કરી છે.

મને ચોખ્ખું દેખાય છે કે ટાઈટૅનિક ડૂબી રહી છે. આર્થિક સમય બદલાય રહ્યો છે. તેથી મારો ઉદ્દેશ લાઈફબોટ તૈયાર કરીને જેટલા લોકોને બચાવી શકાય એટલા બચાવવા છે.

રાત્રે કૅમ્પફાયર આગળ પોતાની કહાનીઓ કહેતા અમુક નોમૅડ્સને સાંભળી ફર્નને પોતાના સંજોગો અને નિર્ણય સંબંધી સમર્થન મળે છે. વિયેતનામના એક પશુચિકિત્સક કહે છે : “હું PTSD (Post Traumatic Stress Disorder)થી પીડાઉં છું. હું મોટો ઘોંઘાટ, ભીડભાડ, ફટાક્ડા ખમી નથી શકતો … અહીં હું ચેનથી જીવી શકું છું.” એક મહિલા કહે છે : “મેં મારા દાદા, પપ્પા અને મમ્મીને કહ્યું કે આપણે એક RV લઈને આખો દેશ ફરવો જોઈએ. તુરંત બાદ મારા માતાપિતા બન્ને કૅન્સરથી એકબીજાંથી ત્રણ અઠવાડિયાના અંતરે મૃત્યુ પામ્યાં. મેં વૅન-ડ્વૅલિંગ (van-dwelling) પર બૉબ વૅલ્સના વીડિયો જોયા અને અઢી વર્ષ પૂર્વે મારી સ્વસ્થતા યાત્રા શરૂ કરી.”

અન્ય એક મહિલા કહે : “મેં કૉર્પૉરૅટ અમૅરિકા માટે ૨૦ વર્ષ કામ કર્યું. મારો મિત્ર પણ એ જ કંપનીમાં કામ કરતો હતો. લીવર ફેલ્યર થયા બાદ એ હૉસપીસમાં હતો ત્યારે H.R.એ એને નિવૃત્તિનો પ્રસ્તાવ મોકલ્યો. ૧૦ દિવસ બાદ એ મૃત્યુ પામ્યો. એણે ખરીદેલી સ્પીડબોટ એના ગૅરૅજમાં જ રહી ગઈ. એ જોઈ મેં નક્કી કર્યું કે મારે જીવનનો આવો અંત નથી જોઈતો કે નિવૃત્તિ બાદ માણવાની સ્પીડબોટ વપરાયા વિનાની રહી જાય. મેં રાજીનામું આપી દીધું ને અહીં આવી ગઇ.” આ જુબાનીઓ સાંભળીને બૉબના મિશનનો અર્થ બરાબર સમજાઈ જાય છે. બૉબએ ફર્નને પોતાની કહાની સંભળાવેલી : “આજે મારા દીકરાનો ૩૩મો જન્મદિન હોત. એણે પોતાનો જીવ લઈ લીધેલો. હું વિચારતો કે એ જીવતો નથી રહ્યો તો હું કેવી રીતે જીવતો રહી શકું? મારી પાસે એનો કોઈ ઉત્તર નહોતો … પછી મને અહેસાસ થયો કે લોકોને મદદ કરીને, લોકોની સેવા કરીને હું એને ખરી શ્રદ્ધાંજલી આપી શકું .…”

આખી ફિલ્મ દરમ્યાન ફર્નનો બોલાયેલો એકેએક શબ્દ અને વર્તન-વ્યવહાર એની ઋજુતા, નિસ્પૃહતા અને પતિ ખોયા બાદ સ્થાયી વસવાટ ત્યજી વિચરતા રહીને પ્રકૃતિ સાથે ઐક્ય સાધવાની તીવ્ર ઝંખના વર્તાતી રહે છે. ફિલ્મના પ્રથમ શૉટમાં ફર્ન વૅન લઈને નીકળી પડે છે અને છેલ્લાં શૉટમાં પણ વૅનમાં નીકળી પડે છે. સામે અનંત રસ્તો. અજાણ્યા ગંતવ્ય ભણી પરંતુ મુક્તિ ભણી દોડતો.

લાસ્ટ બટ નોટ ધ લીસ્ટ : ૧૯૪૮માં ઈમીગ્રેશન ઍન્ડ નૅચરલાઈઝેશન સર્વિસના એક ઈન્ટૅરોગેટરને જવાબ આપતા ચાર્લી ચૅપલિને કહ્યું હતું, “અન્યોની માફક હું પણ મારી જાતને એટલો જ અમૅરિકાનો નાગરિક માનું છું અને મને આ મહાન દેશ માટે મોટો પ્રેમ છે … પરંતુ હું કોઈ એક ખાસ દેશને જ વરેલો હોઉ એમ જણાતું નથી. મને લાગે છે હું વિશ્વનો નાગરિક છું. મને થાય છે કે એક દિવસ આવશે જ્યારે બધાં અવરોધો મટી જશે અને લોકો વિશ્વ આખામાં આવજા કરી શકશે અને કોઈ પણ દેશનો હિસ્સો બની શકશે. મને નાગરિકતાના સંદર્ભમાં હંમેશાં આમ લાગ્યું છે.”

~

e.mail : rupaleeburke@yahoo.co.in

અંગ્રેજો તો 1947માં ભારત છોડી ગયા, પણ શાસકોનો દેખાડો હજી અંગ્રેજી સ્ટાઈલે આ દેશમાં અકબંધ છે. કોઈ મંત્રી પસાર થવાના હોય તો કલાકો સુધી પોલીસો થોડે થોડે અંતરે ટાઢ-તાપમાં રસ્તાઓ પર ગોઠવાઈ જાય છે ને ટ્રાફિક અટકાવી દેવામાં આવે છે. એમાં કોઈ એમ્બ્યુલન્સ હોય કે આગ હોલવવાનો બંબો, તેણે થોભવું જ પડે છે. તાજેતરમાં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ તેમના વતન જવા નીકળ્યા ત્યારે ટ્રાફિક રોકવામાં આવ્યો અને રાષ્ટ્રપતિની જાણ બહાર એક નામી મહિલા હોસ્પિટલ ન પહોંચી શકી ને તેનું મૃત્યુ થયું. રાષ્ટ્રપતિને જાણ થતાં તેમણે સંવેદના પાઠવી, ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસે માફી માંગી, પણ આ બધું ખાતર પર દિવેલ જેવું છે. આમ પણ આપણા મંત્રીઓ રાજકીય ભપકા છોડી શકતા નથી અને કરોડોના ખર્ચા કરી અનેકની મુશ્કેલીઓમાં વધારો કરે છે. દરેક વખતે યુદ્ધે ચડતા હોય તેમ રાજકીય કાફલા સાથે નીકળવાથી, સલામી ઠોકાવવાથી વિશેષ શું સિદ્ધ થાય છે તે નથી સમજાતું. ગોવાના એક મુખ્ય મંત્રીએ આ રસાલો બંધ કરાવેલો. વિદેશમાં પણ કેટલાક મંત્રીઓ રસાલા સાથે જવા-આવવાનું ટાળે છે. કેટલાક મંત્રીઓ તો સામાન્ય નાગરિકની જેમ સાઇકલ પર ફરજ બજાવવા ઘરેથી નીકળે છે, પણ આપણા અંગ્રેજ-મંત્રીઓ લોકોને પૈસે બાદશાહી ભોગવવાની એક પણ તક જતી કરતા નથી.

ભારત દંભી, ભ્રષ્ટ અને અપ્રમાણિક દેશ છે. પોતાના દેશ માટે આવું કહેવાનું કોઈને ય ન ગમે, પણ રાજકારણીઓએ ખોતરી ખોતરીને આ દેશને ખોખલો કરી મૂક્યો છે. આ માત્ર આજની સરકારમાં જ છે એવું નથી. એ સ્વાતંત્ર્યકાળથી ચાલી આવેલો જૂનો રોગ છે. વચ્ચે થોડું સારું થયું તે સારા વડા પ્રધાન દેશને મળ્યા એટલે. એ ખરું કે આપણા હાલના વડા પ્રધાન આવી ભ્રષ્ટતામાં સંડોવાયા નથી, પણ દેશમાં ચાલતા ભ્રષ્ટાચારને તે રોકી શકતા નથી એ પણ કમનસીબી છે.

લોકશાહીને નામે જે વ્યવસ્થાઓ ઊભી થઈ છે તેણે ભ્રષ્ટાચારને વેગ આપ્યો છે. ચૂંટણી ખર્ચાળ છે. પ્રમાણિક માણસ ચૂંટણી લડવા ઈચ્છે તો તેણે ભ્રષ્ટ થવું જ પડે એ સ્થિતિ છે. ચૂંટણી પ્રચાર કે સભ્યોને પોતાના પક્ષ તરફ ખેંચીને મજબૂતી વધારવા કરોડોની લાલચ આપવાનો વેપલો કેવળ ભ્રષ્ટતાનાં જ ઉદાહરણો છે. આ ભંડોળ ઉદ્યોગપતિઓ પૂરું પાડે છે. એ કૈં દયાદાન નથી કરતાં. એ ભંડોળ ભાવ વધારા દ્વારા અનેકગણું થઈને રિકવર થાય છે. આ ભાવ વધારો દેશની જનતા વેઠે છે. આ ઉપરાંત દેશનું કરમાળખું જ એટલું શોષણયુકત છે કે પ્રમાણિક માણસ પણ ભ્રષ્ટ થવા લલચાય. સરકાર પોતે જ અપ્રમાણિક હોય તો જનતા પાસેથી પ્રમાણિકતાની આશા કેવી રીતે રાખી શકાય?

કેન્દ્ર સરકારે પેટ્રોલ-ડીઝલના ટેક્સમાંથી 5.25 લાખ કરોડની કમાણી કર્યા પછી પણ ઈંધણનો ભાવ ઘટતો નથી, ત્યારે સવાલ થાય કે પ્રજા શું સરકારો માટે કમાણી કરવાનું સાધન જ છે? ઈંધણના ભાવ લોકડાઉન વખતે માઈનસમાં ગયેલા, પણ ભારત સરકાર પ્લસમાં ચાલતી હતી ને ચાલે છે. હાલ તો સરકાર રઘવાઈ થઈને આડેધડ વિધાનો કરતી રહે છે. રસીની સરકારી જાહેરાતમાં પણ તમામને રસી લેવાના આગ્રહો છાશવારે થતા રહે છે ને હકીકત એ છે કે પૂરતી માત્રામાં રસી જ નથી. લોકો રસી લેવા દોડે છે ને રસી ન હોવાને લઈને પરત થાય છે. રસી નથી ને તમામ વર્ગને રસી લેવાના આગ્રહો થાય છે. એને બદલે સરકાર પ્રમાણિકતાથી જે હકીકત હોય તે જાહેર કરે તો શું વાંધો આવે? દેશમાં ડેલ્ટા+ વેરિયન્ટનું જોખમ વધી રહ્યું છે, ત્રીજી લહેરના ભણકારા વાગે છે એવામાં રસી વિષે વધુ ગંભીર થવાની જરૂર છે ત્યાં સરકાર ટાઢા પહોરની હાંકે છે તે શરમજનક છે. ગયા મેમાં વેક્સિનની અછત ઊભી થઈ ત્યારે સરકારે દાવો કર્યો હતો કે 31 ડિસેમ્બર સુધીમાં દેશ પાસે 216 કરોડથી વધુ ડોઝ હશે ને હવે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સોગંદનામું કર્યું તો તેમાં ડિસેમ્બર સુધીમાં 135 કરોડ ડોઝ જ ઉપલબ્ધ થવાની વાત છે. સવાલ એ થાય કે એક જ મહિનામાં 81 કરોડ ડોઝ કૈં પણ કર્યા વગર ઘટ્યા કેવી રીતે? વડા પ્રધાન પોતે કહે છે કે તેમની માતાએ પણ રસીના બંને ડોઝ લીધાં છે, તો રસી બધાંએ જ લેવી જોઈએ. હવે એમને કેમ સમજાવવું કે લોકો લેવા તૈયાર છે, પણ રસી હોવી ય જોઈએને !

બીજી તરફ નગર પ્રાથમિક શિક્ષણ સમિતિની ચૂંટણીમાં જે રમતો રમાઈ એમાં સાધન શુદ્ધિનો ભારે અભાવ વર્તાયો. મતગણતરી વખતે ચૂંટણી અધિકારી તરીકે મેયરનું હોવું યોગ્ય છે? એ નીતિયુક્ત હોય તો પણ તેમાં એટલો સુધારો થવો ઘટે કે શાસકપક્ષ કે વિપક્ષનો કોઈ પણ સભ્ય ચૂંટણી અધિકારી તરીકે નિયુક્ત ન કરાય. બીજી ગમ્મત એ થઈ કે પહેલા ક્રમે આવનાર ઉમેદવારને 122 મત મળ્યા જ્યારે મત આપનાર 120 હતા. વિપક્ષ તરીકે આપના સભ્યોએ થોડા સ્વસ્થ ને ઠરેલ થવાની જરૂર છે. આપને સુરતમાં આટલી સીટો મળી છે ને દિલ્હી પછી ગુજરાતમાં જ આટલી તકો ઊભી થઈ છે તો છીછરા વિરોધથી જ ટકી જવાય એમ માનવાની જરૂર નથી. અત્યાર સુધી તો આપની આક્રમકતા જ સુરતને જોવા મળી છે તે જરૂરી હોય તો પણ દરેક વખતે અનિવાર્ય નથી. આપે સ્વસ્થ વિપક્ષની છાપ ઊભી કરવાની જરૂર છે. શિક્ષણ સમિતિની ચૂંટણીમાં તેનો દેખાવ ને વર્તન લોકોની નજરમાંથી ઊતરી જવા જેવાં રહ્યાં છે તે નોંધવું ઘટે.

શિક્ષણ સમિતિની ચૂંટણી કે આખા દેશની ચૂંટણીને જોઈશું તો કોઈ પણ ભોગે જીતવું એ એક માત્ર લક્ષ્ય તમામ પક્ષોનું હોય છે, પણ એને માટે જે રીતો અપનાવાય છે તે અનેક સ્તરે ચર્ચાસ્પદ છે. શિક્ષણ સમિતિની ચૂંટણીમાં બે સીટ પર આપને ઉમેદવારીની તક હતી એમાં એક અપક્ષ ઉમેદવાર ભા.જ.પ. સમર્થિત ઊભો કરાયો. આપના જ સભ્યોમાંથી કોઈ ફૂટી ગયું ને બધાંની પરેડ લેવાઈ, પણ વાત એ નથી. જે રમત શાસકપક્ષ રમી શકે એવી જ રમત વિપક્ષ ન જ રમે એવું નથી. કેન્દ્રમાં કે રાજ્યમાં વિપક્ષને તક નથી, બાકી એ બધી જ રમત રમી શકે જે શાસક પક્ષ રમે છે.

પ્રશ્ન એ છે કે આ બધી રમત દ્વારા સિદ્ધ શું થાય છે? કોઈ પણ રીતે સામેવાળાને સાથે કરો, સાથે ન થાય તો પછાડો ને સત્તા મેળવો એ જ ને? સત્તા મેળવ્યા પછી કમાવા સિવાય ખાસ કૈં કરવાનું રહેતું નથી. કોઈ કૈં ન કરે તો પણ દેશ તો ચાલે જ છે. કોઈ ન હોય તો પણ તંત્રો તો પોતાની રીતે કામ કરતાં જ રહે છે. એમાં કોઈ સત્તા માથે બેઠી તો એ બે મળીને દેશ ચલાવે એમ બને. સત્તાનો એક માત્ર હેતુ સંપત્તિ પ્રાપ્ત કરવાનો હોય છે. એમાં અપવાદો હશે, પણ કોઈ પણ પક્ષ સત્તા પર આવે, તેનું અંતિમ લક્ષ્ય તો પ્રાપ્તિનું જ છે. આવડત હોય કે ન હોય, પદ પર ગોઠવાવું ને જે રીતે જે મેળવી શકાય તે મેળવવું ને લોકોના પૈસામાંથી લોકોને મદદની ભીખ આપવી ને ચૂંટણી આવે તો ફરી કેમ જીતવું એના કારસા કરવા એમ આખો કારભાર ચાલે છે.

એમાં શિયાળવૃત્તિ સિવાય કોઈ આવડતની જરૂર નથી. આખો દેશ ખંધાઈથી ચાલે છે. એમાં જેની પાસે પૈસા ખરચવાની ને ખેંચવાની આવડત હોય તે ખોટમાં નથી રહેતો. હાલની રાજનીતિમાં નીતિ સિવાય બધું જ છે. કોલેજમાં અધ્યાપક એમ.એ. જોઈએ, પણ શિક્ષણ મંત્રી માટે શૈક્ષણિક લાયકાત જરૂરી નથી. ખેડૂત અભણ હોય તો પણ, તેને પાક લેતા તો આવડવો જોઈએ. એ આવડત કૃષિ મંત્રીની ન હોય તો ચાલે. કાનૂન મંત્રી વકીલ ન હોય તો ચાલે, પણ તેનો કેસ લડવા તો વકીલ જ જોઈએ. આરોગ્ય મંત્રી ડોક્ટર હોય તો સારી વાત છે, પણ ન હોય તો વાંધો નહીં, મંત્રી તો થઈ જ શકાય. હોસ્પિટલની પેનલ પર એક પણ ડોક્ટર ન હોય તો ન ચાલે, પણ આરોગ્ય મંત્રી ડોક્ટર ન હોય તો ચાલે. મંત્રીની ખુરશી પર તો અભણ હોય તો બહુ વાંધો ન આવે, સિવાય તે રાજરમત ને સંપત્તિ સગેવગે કરવાનું ન જાણતો હોય તો વાત જુદી છે. નાણાં મંત્રી ઘરનું બજેટ ન ગોઠવી શકે તો પણ તે દેશનું બજેટ ગોઠવી શકે છે. એથી ઊલટું, નાણાં મંત્રી કોઈ કોમર્સ કોલેજમાં ક્લાર્ક તરીકે પણ ન ચાલે એવું બને.

કેવું છે આ? આપણે સ્વીકારી લીધું છે કે રાજકારણી બધે જ ચાલે. તે શિક્ષણ સમિતિમાં ચાલે, તો સંરક્ષણ મંત્રી તરીકે પણ ચાલે. સંરક્ષણ મંત્રી સેનાની કોઈ પાંખમાં ન ચાલે એમ બને, બિલકુલ એમ જ જેમ કોઈ સેનાધ્યક્ષ સંરક્ષણ મંત્રી તરીકે ન ચાલે, કારણ, રાજકારણમાં એકલી પ્રમાણિક્તા ક્યાં ય ચાલતી નથી, એમાં ગદ્દાર કે ભ્રષ્ટ મંત્રી તો કદાચને નભી જાય, પણ એવો મંત્રી સેનામાં ન ચાલે, કારણ એવો કોઈ ગદ્દાર નીકળ્યો તો દેશનું ધનોત પનોત નીકળી જાય, ખરું કે નહીં?

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 28 જૂન 2021