1.

પણ !?

જુનેદની મા
નજીબની અમ્મી
અને ઈશરતની અમ્મા
મમ્મી થવાના ભારેખમ
દિવસોમાં
સફૂરા ઝરગર માટે
દુઆ કરવા હાથ તો
ઉઠાવે છે; પણ !?

2.

પારિતોષ

લાડલી ભીખીની
‘માસ્ક માસ્ક’ રમવાની
જિદ પૂરી કરવા ……..
શેઠના બંગલાની કચરાપેટીમાંથી
બે-ચાર રદ્દી માસ્ક મળી જતાં
લક્ષ્મીબેને
‘હાશ’ ! કહ્યું.

3.

જોઈએ

તમારા વિકાસથી
હવે, સૌને ડર લાગે છે !
જોઈએ,
પ્રજા ક્યારે કરશે
તમારું
અહિંસક એન્કાઉન્ટર!?

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 20 જુલાઈ 2020; પૃ. 12

સંકેલાયેલું અઠવાડિયું બેઠું તો હતું ભાજપશ્રેષ્ઠીઓ માટે મધ્ય પ્રદેશની જેમ જ રાજસ્થાનમાં પણ કૉંગ્રેસને સ્થાને ભા.જ.પ. સરકારની તત્કાળ ઉમેદ સાથે, પણ અઠવાડિયા અધવચ જ જાતભાતની ગણતરીઓ અસમંજસમાં અટવાતી માલૂમ પડી; કેમ કે મધ્ય પ્રદેશમાં જ્યોતિરાદિત્ય સિંધિયાએ કાપવાનું હતું એવું ને એટલું ઓછું અંતર રાજસ્થાનમાં સચિન પાઇલટ પાસે નથી. અધૂરામાં પૂરું સચિને પોતે ભાજપમાં જોડાવા નથી ઇચ્છતા એવું કહ્યું તે સાથે બેસતે અઠવાડિયે ચેનલચોવીસા જે મસમોટી હેડલાઈનો વાસ્તે દેકારમય હતા એમાં પણ પછડાટ વરતાય છે.

માનેસર ઘટનાથી શરૂ થયેલી પ્રક્રિયા ચાલુ અઠવાડિયે હાઇકોર્ટ અને વિધાનસભા સ્તરે કેવોક વળાંક લે છે તે અલબત્ત જોવું રહેશે, પણ પહેલામાંથી બીજા અઠવાડિયામાં સંક્રાન્ત થતે થતે રાજસ્થાનના ઘટનાક્રમનું આકલન આખું એકદમ જ કેવું ને કેમ બદલાઈ ગયું એ એક રસપ્રદ અને વિચારપ્રેરક આલેખરૂપે આપણી સામે આવે છે.

શરૂઆતનો દોર કૉંગ્રેસના સામંતી તોરતરીકાઓ પર કેન્દ્રિત હતો. જેમ કમલનાથ તેમ અશોક ગેહલોત જેવા જૂના નેતાઓ કૉંગ્રેસમાં નવા યુવા નેતૃત્વ માટે જગ્યા નથી કરતા, એ કદાચ મુખ્ય મુદ્દો હતો. ટીમ રાહુલ માટે રાજ્યસ્તરે મોકળાશ કેમ નથી, એવુંયે એક અવલોકન હશે. સામાન્યપણે હમણેનાં વરસોમાં કૉંગ્રેસ પરત્વે બે ટીકામુદ્દા આપણી સમક્ષ આવતા રહ્યા છે. કૉંગ્રેસના રંગઢંગ એક કૌટુંબિક પેઢી જેવા છે અને પરિવારની બહાર પક્ષપ્રમુખ/વડાપ્રધાનને અવકાશ નથી. (મનમોહનસિંહ પેઢી મારફત ‘નિમાયેલ’ હતા, તો રાહુલ ગાંધી ‘વરાયેલ’ છે.) બીજી ટીકા બુઢ્ઢાઓ યુવાનો માટે રસ્તો નથી કરતા એવી સતત રહી છે. (તો, ગુજરાતમાં હાર્દિક પટેલના સંસ્થાપનને કેવી રીતે જોઈશું, એ વળી અલગ સવાલ છે અને હમણાં આપણે એમાં નહીં જઈએ.) ‘હું પ્રિયંકા ગાંધીને મળ્યો અને એમણે મને વિચારવા કહ્યું’તું, પણ તરતના કલાકોમાં પક્ષે મને નાયબ મુખ્યમંત્રી અને પ્રદેશપ્રમુખની પાયરીએથી છૂટો કરી દીધો’ એવી પાઇલટની ફરિયાદ છે. બીજી બાજુ, કૉંગ્રેસ આલાકમાન ઉર્ફે પેઢી તરફથી આપણને જાણવા મળ્યું છે તેમ પાઇલટે આગામી વિધાસભાચૂંટણીના એક વરસ પૂર્વે મુખ્યમંત્રીપદના ઉમેદવાર ઘોષિત કરવાની તત્કાળ વિધિવત્‌ જાહેરાતની, ગેહેલોત લગભગ ‘લેમ ડક’ થઈ જાય એવી માગણી કરી હતી. સોનિયા-રાહુલ-પ્રિયંકાને આવી જાહેરાત ગ્રાહ્ય ન લાગી તેમ સમજાય છે. ગમે તેમ પણ આરંભે રાજકીય નિરીક્ષકોનો ખાસો હિસ્સો આખા ઘટનાક્રમને કૉંગ્રેસના આંતરિક વયસંઘર્ષ તરીકે ઘટાવતો હતો અને કૉંગ્રેસે અનુકૂળતા કરવી જોઈએ એવી સલાહ પણ આપતો જણાતો હતો.

પણ ગયા અઠવાડિયાની અધવચથી આ આકલને પલટી મારી છે અને તે કૉંગ્રેસના આંતરિક સંઘર્ષની વંડી ઠેકીને વિશેષ રૂપે કૉંગ્રેસ અને ભા.જ.પ. વચ્ચેના કલહ રૂપે ઘટાવાઈ રહ્યું છે. ભા.જ.પે. રાજસ્થાનમાં સરકાર પલટા માટે મુંબઈમાંથી પાંચસો કરોડ રૂપિયા એકત્ર કર્યાના અને મહારાષ્ટ્ર સરકાર તે અંગે તપાસ હાથ ધરી રહ્યાના હેવાલો છે, તો ભા.જ.પ. અને કૉંગ્રેસ વચ્ચે કૉંગ્રેસના જ એક ધારાસભ્ય (ભંવરલાલ શર્મા) અને ભા.જ.પી. કેન્દ્રીય મંત્રી શેખાવત વચ્ચે ખરીદવેચાણની સોદાબાજીની ઑડિયો ક્લિપ પણ બહાર આવી છે. આ સંદર્ભમાં એફ.આઇ.આર. દર્જ થયાના તેમ ન્યાયની દેવડીએ પહોંચ્યાના હેવાલો પણ છે અને કૉગ્રેસ ધારાસભ્યો પરની કારવાઈમાં એ લક્ષમાં રાખી કંઈક મુદ્દત પણ પડી છે. બને કે આજકાલમાં તે બાબતે ચિત્ર સ્પષ્ટ થવા લાગે.

દરમ્યાન, ભંવરલાલ શર્મા વિશેની વિગતો આ પ્રકરણને સમજવામાં ઉપયોગી થઈ પડે એવી છે. સાત સાત મુદ્દતના એ ધારાસભ્ય છે અને સરકારો પાડવા બાબતે પ્રયત્નશીલ હોવાનો એમનો લાંબો ટ્રૅક રેકોર્ડ છે. એક રસિક વિગત એ છે કે ૧૯૯૬માં રાજસ્થાનના મુખ્યમંત્રી ભૈરોસિંહ શેખાવત સારવાર માટે અમેરિકા હતા ત્યારે એમની (ભા.જ.પ.ની) સરકાર પાડવા માટે કૉંગ્રેસી ધારાસભ્ય ભંવરલાલની ખરીદવેચાણ કોશિશ પર તત્કાલીન કેન્દ્રીય મંત્રી ગહેલોતે ‘આ આપણી રીત નથી’ કહીને ઠંડુ પાણી રેડ્યું હતું. આ જ ભંવરલાલ અત્યારે કૉંગ્રેસના ધારાસભ્ય તરીકે ભા.જ.પ.નો પથ પ્રશસ્ત કરવામાં સંડોવાયેલા કહેવાય છે.

ખરીદવેચાણના રાજકારણના આ પ્રકરણમાં ભા.જ.પ.ની સક્રિયતા હોવાનું જણાય છે અને કૉંગ્રેસમાં પણ એવા જૂના જોગી નથી એમ નથી. પણ આ વિગતો બહાર આવે તે સચિન પાઇલટની હાલની રાજકીય વગને નબળી પણ પાડી શકે તે દેખીતું છે. વળી, છેક જ તરુણ વયે સાંસદ, બત્રીસમે વરસે કેન્દ્રીય મંત્રી અને હાલ પ્રદેશપ્રમુખ તેમ જ નાયબ મુખ્યમંત્રી લગી પ્રમાણમાં નાની વયે ઊંચી પાયરીએ પહોંચનાર સતત અન્યાયની ભાષામાં વાત કરે એ પણ અખરે એવું છે.

ચાલુ અઠવાડિયે ચિત્ર કંઈક ઉઘડશે. દરમ્યાન, એક-બે મુદ્દા જરૂર કરવા રહે છે. એક તો, પાઇલટ જો સ્વતંત્ર પક્ષ રચવાને ઉત્સુક હોય તો તૃણમૂલ કૉંગ્રેસ પ્રકારનો અપવાદ બાદ કરતાં સામાન્યપણે કૉંગ્રેસ અને ભા.જ.પ. જેવા સ્થાપિત પક્ષોથી છૂટા પડીને રાજકીય ભાવિ અજમાવવામાં યારી નથી મળતી એવો અનુભવ છે. તેમ છતાં, પાઇલટ કોઈ સ્વતંત્ર સૈદ્ધાંતિક ભૂમિકા લેવાનું, તત્કાળ સત્તાનાં સપનાં છોડીને કામ કરવાનું પસંદ કરે તો તે જરૂર સ્વાગતાર્હ લેખાશે. રાજસ્થાનમાં કૉંગ્રેસની ફતેહના એ યશભાજન છે અને તળ સંપર્કોમાં એમની સક્રિયતા પણ છે. જો આડાઅવળા થયા વગર દેખીતા સત્તાગણિતથી ઉફરાટે એ પ્રજાજીવી પક્ષબાંધણી કરી શકશે તો કૉંગ્રેસ અને ભા.જ.પ. બંનેને અંગે એક સંસ્કારક (કરેક્ટિવ) બળ બની રહેશે.

અને એક વાત છેલ્લે. અગ્રતાક્રમે એ જો કે પહેલે ક્રમે છે. આપણે સામાન્યપણે બે પક્ષોમાંથી કોઈક એક પર કળશ ઢોળવાની રીતે ઘણુંખરું વિચારવાની પરિસ્થિતિમાં હોઈએ છીએ. પક્ષ અને પક્ષ વચ્ચે વિવેક કરવો એ સર્વસામાન્ય લોકશાહી રવૈયો પણ છે. પરંતુ વિચારધારાકીય જો કોઈ ભેદ હોય તો એનાથી નિરપેક્ષપણે બધા પક્ષો મળીને જે એક આખો રાજકીય અગ્રવર્ગ બને છે તે એક પા અને બીજી પા નાગરિક તરીકે આપણે સૌ એવું એક ચિત્ર બને છે. તમે કે હું ચાહતા હોઈએ તે પક્ષ વિશે પણ રાજકીય અગ્રવર્ગના એક હિસ્સા તરીકે આપણે નાગરિક લેખે ટીકાદૃષ્ટિ કેળવવી રહે છે. જ્યોતિરાદિત્યની કથિત ઘરવાપસી વખતે આ મુદ્દો કરવાનું થયું હતું અને અત્યારે પણ.

e.mail : prakash.nireekshak@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 20 જુલાઈ 2020; પૃ. 13-14

વર્ષ 1972ની એક ઉનાળુ સાંજ. ગરમ લૂ હજુ માંડ નરમ પડી હતી અને અમે કેટલાક મિત્રોએ હૉસ્ટેલમાંથી નીકળીને બેંક રોડ પર આવેલા, પ્રખ્યાત શાયર ફિરાક ગોરખપુરીના ઘરની વાટ પકડી. જીવતેજીવ દંતકથા બની ગયેલા ફિરાકના ઘરે થતાં સાંધ્યમિલન અમારા જેવા વિદ્યાર્થીઓ માટે સાહિત્ય, સંસ્કૃતિ, ભાષા, સમાજ જેવા વિષયોમાં સજ્જતા કેળવવાના અવસર બની રહેતા.

અમે પહોંચ્યા ત્યારે ફિરાકસાહેબની મહેફિલ હજુ શરૂ થઈ ન હતી. એ દિવસે ભારતીય ગામડાં વિશે ચર્ચા આરંભાઈ. સ્વાભાવિક રીતે જ આ મહેફિલોમાં સૌથી વધુ ફિરાકસાહેબ બોલતા અને અમે સાંભળતા. હાથમાં રહેલો શરબતનો ગ્લાસ ટેબલ પર મૂકી, હાથની આંગળીઓમાં પકડેલી  સિગરેટની રાખને આગવા અંદાજમાં ખંખેરીને, અણીદાર આંખોને છેક અંદર સુધી ફેરવીને તે જે કંઈ બોલ્યા એ બૉમ્બવિસ્ફોટથી કમ નહોતું. તેમણે કહ્યું કે ભારતનાં ગામડાંને નષ્ટ કરી દેવાં જોઈએ. જ્યાં સુધી ગામડાં છે ત્યાં સુધી દેશ અજ્ઞાનતા, ગંદકી, પછાતપણાથી મુક્ત નહીં થાય. તેના બદલે પચાસ હજારથી એક લાખની વસતિ ધરાવતાં નાનાં નગરો કે શહેરો વસાવવાં જોઈએ, જેમનો મુખ્ય વ્યવસાય કૃષિઆધારિત ઉદ્યોગો હોય. અમે બધાં શહેરોમાંથી આવતાં હતાં, પણ અમારાં મૂળ તો ગામડાંમાં હતાં. એટલે તેમની આ વાત સાંભળીને અમે તેમના પર તૂટી પડ્યા. પણ આખરે ફિરાક તો ફિરાક હતા.

તેમણે અમને ભારતીય ગામડાં પર થયેલી ઐતિહાસિક ચર્ચાઓથી વાકેફ કર્યા. તેમણે અમને  મહાત્મા ગાંધીના પુસ્તક 'હિંદ સ્વરાજ' અને ગામડાં પ્રત્યેના ગાંધીજીના પક્ષપાતપૂર્ણ પ્રેમ તથા અવાસ્તવિક આગ્રહની વિરુદ્ધ  ડૉ આંબેડકરે દલિતોના દૃષ્ટિકોણથી ગામડાંની વાસ્તવિકતા દર્શાવીને કરેલી ઉગ્ર, કડવી પણ તાર્કિક દલીલો જણાવી. ગાંધીજીના મતે ગામડાં સ્વર્ગ સમાન હતાં અને એ સમયના ભારતીય સમાજમાં જે દૂષણો હતા તે માત્ર આધુનિક ટૅક્નોલોજીના કારણે હતાં. ગાંધીજીનું સપનું હતું કે ગામડાં આત્મનિર્ભર બને. ગામડાં તેમની જરૂરિયાતની તમામ ચીજોનું ઉત્પાદન જાતે કરે, ગામની પંચાયત કે નીતિનિયમો જ નહીં, લડાઈઝઘડામાં ન્યાય કરવાનું માળખું પણ તેનું પોતાનું હોય, ગામની ખેતીવાડીમાં એ જ ઓજારો-યંત્રોનો ઉપયોગ થાય, જે ગામના સુથાર-લુહારે બનાવેલા  હોય. તે માનતા હતાં કે રેલવેના કારણે કૉલેરા ફેલાય છે. એટલે રેલવેને તો બંધ જ કરી દેવી જોઈએ.

હવે એ ચર્ચામાં પડવાની જરૂર નથી કે ગાંધીજીની આદર્શ ગામની પરિકલ્પના માની લેવાઈ હોત તો આપણે અનાજની બાબતમાં સ્વાવલંબી બન્યા છીએ તેનું શું થાત? પરંતુ આપણા માટે ડૉ. આંબેડકરની પ્રતિક્રિયા આજે પણ પ્રસ્તુત છે. ગાંધીજીની ગામડાંમાં સ્વર્ગવાળી વિભાવનાનો મૂળમાંથી છેદ ઉડાડીને ડો. આંબેડકરે ગામડાઓને જીવતાં નરક ગણાવ્યાં હતાં. કાળજું કંપાવતી વાણીમાં તેમણે લખ્યું હતું, ‘ગાંધી જો 'અસ્પૃશ્ય' પરિવારમાં જન્મ્યા હોત તો જ તેમને ગામડાં દલિતો માટે કેવાં નરક છે તેની અસલિયતનો ખ્યાલ આવ્યો હોત.’ જેમનાં મૂળિયાં ગામ સાથે જોડાયેલાં છે તે આજે પણ મહેસૂસ કરી રહ્યા છે કે આંબેડકરના સમયનો 'અછૂત', વચ્ચે થોડો સમય 'હરિજન' થઈને, આજનો 'દલિત' બની ગયો છે. પણ ગામડાં આજે ય તેના માટે નરકસમાન છે..

ફિરાક ગોરખપુરી સાથે વીતાવેલી એ સાંજ આજે એક ખાસ કારણથી ફરી યાદ આવી ગઈ. કોરોનાકાળમાં નગરો અને મહાનગરોમાંથી બધું હારીને-ગુમાવીને પોતાના વતન પરત ફરતાં શ્રમિકોનાં દૃશ્યો હંમેશ માટે સ્મૃતિમાં જડાઈ ગયાં છે. પરંતુ અહીં ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે ગામડાંમાં જ શ્રમિકોને રોજી આપવાની મહત્ત્વાકાંક્ષી જાહેરાત કરી, તેની ચર્ચા કરવાનો ખ્યાલ છે. વતન પરત ફરેલા મોટા ભાગના શ્રમિકો પૂર્વી ઉત્તર પ્રદેશનાં છે. જે રાજ્યના વિકાસ માટે તેમણે લોહીપસીનો એક કર્યો હતો તે રાજ્યનો વ્યવહાર તેમના પ્રત્યે તદ્દન અમાનવીય હતો. એટલે સ્વાભાવિક રીતે ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર આ બાબતથી નારાજ અને દુ:ખી થાય. પરંતુ આ ચર્ચા વચ્ચે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારની યોજના કેવી હશે એ જોવું જરૂરી છે.

પહેલા તો એ સમજવાની જરૂર છે કે શહેરો ભણીની ગતિ માત્ર આર્થિક કારણોથી નથી થતી. શહેર અને બજાર દલિતો અને પછાતોને માણસ તરીકેની ઓળખ આપે છે. ગામડાંમાં આજે પણ દલિતોના જુદા મહોલ્લા ગામના છેવાડે જ હોય છે. ઘણાં ગામડાંમાં આજે પણ દલિતોને તુંકારે અને જાતિવિષયક તુચ્છકારથી બોલાવવામાં આવે છે. ગામના છેવાડે આવેલી જુદી વસ્તીમાંથી નીકળીને તે શહેરોમાં રેલવે લાઇનને અડીને આવેલી ઝૂંપડપટ્ટી કે ગંદા નાળાના કિનારે એટલા માટે રહેવાનું પસંદ નથી કરતાં કે શહેરોમાં તેમને બહુ બધા રૂપિયાપૈસા મળી જાય છે. પરંતુ અહીં શહેરમાં તેમને માણસ તરીકેની ઓળખ મળે છે. 

કોરોના હવાઈ માર્ગે આવ્યો, પરંતુ જોતજોતામાં મહાનગરોનો ઝૂંપડપટ્ટીનો વિસ્તાર તેના સપાટામાં આવ્યો. અણઘડ અને અમાનવીય શહેરીવિકાસના પરિણામે આપણાં શહેરોમાં ગગનચુંબી  ઈમારતો, સાફસૂથરા રાજમાર્ગો, અને હર્યાભર્યા બાગબગીચાઓની બાજુમાં જ ગંદકીથી ખદબદતાં નાળા પર, ગમે તેમ કરીને માથું ટેકવી શકાય તેટલી ભોંય પર કાચી ઝૂંપડપટ્ટીઓ વસી છે. આઝાદી પછી ક્યારે ય કોઈએ ગરીબ માણસોને રહેવાલાયક શહેરો વિકસાવવાનો પ્રયાસ કર્યો નથી. ઝૂંપડપટ્ટીના વિસ્તારને હટાવીને સ્વચ્છ આવાસો બનાવવાની કોશિશ નથી થઈ. એના બદલે રાજકીય અને આર્થિક રીતે લાભકારી એવી ઝૂંપડપટ્ટીઓમાં જ વીજળી, પાણી જેવી સુવિધા આપવાની વાત હંમેશાં થતી રહી છે.

એ સ્થિતિમાં ચાલીસ લાખથી વધુ શ્રમિકોને વતનના ગામમાં રાખીને સ્થાનિક કક્ષાએ રોજગાર આપવાનો ઉત્તર પ્રદેશ સરકારનો દાવો ચર્ચાસ્પદ છે. જગત આખામાં શહેરીકરણ વધી રહ્યું છે અને ભારતમાં પણ હવે અડધોઅડધ વસતિ શહેરોમાં વસે છે. છેવટે ભવિષ્ય તો શહેરોનું જ છે. માટે સરકારે ફિરાક ગોરખપુરીની સલાહ પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવું જોઈએ. ગામડાંના કલ્પિત સ્વર્ગનો મોહ ત્યાગીને સુવિધાજનક આવાસો, રસ્તાઓ, ડ્રેનેજ, પીવાનાં પાણીની વ્યવસ્થા સહિત હરિયાળી ધરાવતાં નાનાં નગરો બનાવવાનું વિચારવું જોઈએ, જે દલિતો, વંચિતો, પછાતોને વર્ણવ્યવસ્થાથી છૂટકારો અપાવી માણસ બનાવે.

(અનુવાદઃ ગૌતમ ડોડિયા)

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 20 જુલાઈ 2020; પૃ.09-10