મારે તો વનેવન વિહરવું છે,
દિલ ખોલીને વિસ્તરવું છે!

બાગ બગીચામાં ફરવું છે,
કુદરતને ખોળે નીખરવું છે.

સમય સાથે ભલે મુરઝાતો,
પણ ખરતા પહેલાં મહેંકવું છે.

બેસી રહેવુ નથી સમેટાઈને,
દશેય દિશાએ વીખરવું છે.

રાજી નથી રાખવા હવે સહુને,
મારે તો મારી રીતે સમરવું છે.

દુન્યવી દ્રષ્ટિએ જોતો રહ્યો છું,
હવે મારી જ નજરે નીરખવું છે.

યાદોનું ભાથું બાંધવું નથી ‘મૂકેશ’
શક્ય તેટલું બધુ ય વીસરવું છે.

e.mail : mparikh@usa.com

હવે અફઘાનિસ્તાને તાલીબાનની તલવાર, પાકિસ્તાનનો સ્વાર્થ, સરકાર ટકાવવાની આવડત જેવી સમસ્યાઓનો સામનો પોતાની સમજ અને ક્ષમતા પ્રમાણે કરવો પડશે

અફઘાનિસ્તાન – આ નામને આપણે ઘણી બધી બાબતો સાથે જોડીએ છીએ. ફિલ્મો, વાર્તાઓ, હિંદુ કુશની પર્વતમાળાનાં દ્રશ્યો, દિલદાર પઠાણો અને બીજું ઘણું ય, પણ તેની સાથે આપણે તેની યુદ્ધ, આતંકવાદ, સતત તણાવમાં રહેતો એક પ્રદેશ એવી તમામ બાબતો સાથે પણ જોડીએ છીએ. હૉલિવુડમાં અફધાનિસ્તાનમાં તૈનાત યુ.એસ. આર્મીના પૃષ્ઠભૂમિ પર અનેક ફિલ્મો બની છે. અમેરિકન સૈન્યની અફઘાનિસ્તાનમાં હાજરી એક એવું દ્રશ્ય છે જે કોઇને ય આટલાં વર્ષો પછી અજુગતું નથી લાગતું. ત્યાં રહેતા લોકો માટે પણ એ સ્વાભાવિક જ હોય, પણ તાજેતરમાં, આ મહિનાની શરૂઆતમાં અચાનક જ અફઘાનિસ્તાનાં દ્રશ્યમાં પરિવર્તન આવી ગયું. અમેકિન સૈન્યએ અફઘાનિસ્તાનમાં તેમના મુખ્ય મથકમાંથી વિદાય લઇ લીધી. વળી આ વિદાયમાં રાતની ચુપકીદી હતી. અફઘાનિસ્તાનના બગરામ એર બેઝમાંથી અમેરિકન સૈન્યએ રાતોરાત ખસી જવાનું નક્કી કર્યું અને યુ.એસ.એ.ના ઇતિહાસના સૌથી લાંબા યુદ્ધનો જાણે અચાનક જ એક પ્રભાવી અંત આવી ગયો. જો કે પેન્ટાગોને સ્ટેટમેન્ટ આપ્યું છે કે અફઘાન ફોર્સિઝની રક્ષા કરવાની સત્તા હજી પણ યુ.એસ. મિલિટરી પાસે છે. તે અધિકાર હજી પણ અસ્તિત્વમાં છે. અમેરિકન પ્રમુખ જો બાઇડેને પણ કહ્યુ કે સૈન્યનું ત્યાંથી નિકળવું યોગ્ય રસ્તે થઇ રહ્યું છે પણ કેટલાંક અમેરિકન સૈન્ય હજી પણ ત્યાં સપ્ટેમ્બર સુધી રહેશે.

અફઘાનિસ્તાનમાંથી યુ.એસ. સૈન્યની એક્ઝિટ અંગે જો બાઇડેને એપ્રિલમાં ડેડલાઇનની જાહેરાત કરી હતી. ૧૧ સપ્ટેમ્બર જે ટ્વિન ટાવર પર ૨૦૧૧માં થયેલા અલ-કાયદાના હુમલાની એનિવર્સરી છે, તે દિવસને ધ્યાનમાં રાખી આ જાહેરાત કરાઇ હતી. આ હુલમાને પગલે જ યુ.એસ.એ અફઘાનિસ્તાન પર ચડાઇ કરી હતી. આ સમયે યુ.એસ.એ.ના પ્રમુખ જ્યોર્જ બુશે અફઘાનિસ્તાન સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યું હતું. બુશના મતે તાલીબાની નેતાઓએ અલ કાયદાના મુખ્ય ચહેરાઓ જેમાં બિન-લાદેનનું પણ નામ હતું, તેમને અમેરિકાને સોંપાવાની ના પાડતાં આ પગલું લેવાયું હતું. અમેરિકન સૈન્યને કારણે તાલીબાની શાસનની પકડ હટાવીને અફઘાનિસ્તાનમાં ટ્રાન્ઝિશનલ સરકાર સ્થાપી. અલ કાયદાના ઑપરેટિવ્ઝે પાકિસ્તાનની દિશા પકડી. ૨૦૦૩માં યુ.એસ.એ. ડિફેન્સ સેક્રેટરીએ અફઘાનિસ્તાનમાં યુ.એસ.એ.ના મોટા ભાગનાં મિલિટરી ઑપરેશન્સ પૂરાં થઇ ગયા હોવાની વાત કરી. જલદી જ યુ.એસ.નું ધ્યાન ઇરાક તરફ ગયું અને અફઘાનિસ્તાનમાં યુ.એસ. સત્તાએ કેન્દ્રિય લોકશાહી સ્થપાવામાં અને સરકારી માળખાને સંસ્થાકીય સ્થિરતા આપવાનું કામ હાથે લીધું. જો કે તેનાથી યુદ્ધનો અંત પણ ન આવ્યો અને દેશને કોઇ સ્થિરતા પણ ન મળી. યુ.એસ.એ.ને પહેલાં જ એ વાતનો ખ્યાલ આવી ગયો હતો કે આ યુદ્ધનો કોઇ અંત નથી કે નથી તેને કોઇ રીતે જીતી શકાવાનું. બરાક ઓબામાના સમયથી યુ.એસ. સૈન્ય ત્યાંથી પાછું ખેંચાશેની વાતો ચાલતી હતી, પરંતુ ત્યારે થયેલી વાટાઘાટો પહેલી બેઠક પછી ખોરંભે ચઢી ગઇ. ડોનાલ્ટ ટ્રમ્પ યુ,એસ,એ,ના પ્રેસિડન્ટ હતા ત્યારે તેમણે યુ,એસ, સૈન્ય પાછું ખેંચી લેવાની વાત તાલીબાની લીડર્સ સાથે જ કરી. આ ચર્ચામાં કાબુલની સરકારને ગણતરીમાં ન લેવાની તાલીબાનીઓને શરત યુ.એસ.એ.એ માન્ય રાખી. ટ્રમ્પે મે ૨૦૨૧માં આ પગલું લેવાની વાત કરી હતી. યુ.એસ.એ.માં તખ્તો પલટાયો અને જો બાઇડેને આ તારીખ સપ્ટેમ્બર સુધી લંબાવી.

અફઘાનિસ્તાનનું હવે શું? આ એક પેચીદો પ્રશ્ન છે અને ભારત તથા પાકિસ્તાન આ પરિવર્તનોમાંથી શું ઇચ્છે છે, તે પણ અગત્યનું છે. જો કે પહેલાં અફઘાનિસ્તાનની જ વાત કરીએ તો વૉલ સ્ટ્રીટ જરનલના એક રિપોર્ટ અનુસાર કાબુલ તો છ મહિનામાં જ પડી ભાંગે તેવી શક્યતા છે. યુ.એસ.એ.ના એકેય વડાને એવી ખાતરી નથી કે અફઘાનિસ્તાનની સરકાર ટકશે.  બાઇડેનને જ્યારે આ અંગે પુછાયું ત્યારે તેમણે કંઇક આમ કહ્યું, – ‘તેમનામાં સરકાર ટકાવી રાખવાની ક્ષમતા છે,’ એટલે કે સરકાર પોતે ટકી શકે એવી કોઇ એંધાણી નથી એમ અર્થ થયો એવું કહી શકાય. અમેરિકન સૈન્યની વિદાય એક રીતે સત્તાના યુદ્ધમાં તાલીબાનનું પલડું ભારે કરનારી સાબિત થઇ છે. તાલીબાન ગમે ત્યારે શહેરો પર ટાર્ગેટ કરવાનું શરૂ કરી દઇ શકે છે.

આ સંજોગોમાં ત્રણ શક્યતાઓ છે, – તાલીબાન અને અફઘાની સરકાર સત્તાની વહેંચણી કરીને સાથે મળી અફઘાનિસ્તાનનું ભવિષ્ય ઘડે. આ શક્યતા સાવ પાંખી છે. બીજું તો સિવિલ વૉર છેડાઇ જાય જેમાં આર્થિક અને લશ્કરી દ્રષ્ટિએ પશ્ચમિનો ટેકો ધરાવતી સરકાર મુખ્ય શહેરોમાં પોતાનો કાબૂ જાળવી રાખે અને તાલીબાન બીજા હિસ્સાઓમાં પહોંચી જાય, જ્યાં ત્યાંના સ્થાનિક લોકો તેની સામે પોતાની લડાઇ લડે. ત્રીજી શક્યતા છે કે તાલીબાન આખા દેશને ફરી પોતાના તાબામાં લઇ લે. જે પણ દેશ અફઘાનિસ્તાન સાથે વાટાઘાટ કરવાનું વિચારતો હોય તેણે આ બધી શક્યતાઓને પણ ગણતરીમાં રાખવી રહી.

પાકિસ્તાનની વાત કરીએ તો તે એવો પહેલો દેશ છે જેણે તાલીબાન શાસનને નેવુંના દાયકામાં માન્યતા આપી, તેને ગણતરીમાં લીધું. પાકિસ્તાનના આઇ.એસ.આઇ.ની મદદથી તાલીબાને મોટા ભાગના અફઘાનિસ્તાનને કાબૂમાં લઇ લીધો. ૯/૧૧ના હુમલા પછી બુશના દબાણમાં મુશર્રફે તાલીબાન સાથે છેડા છોડ્યા અને આતંકવાદ સામે અમેરિકાની લડાઇમાં પાકિસ્તાન પણ જોડાયો. જો કે તેણે તાલીબાનીઓને શરણ આપી ડબલ ગેમ કરી. તાલીબાનીઓ પણ પાકિસ્તાનના શરણમાં મજબૂત બન્યા. હવે અમેરિકાની આ એક્ઝિટ પછી તાલીબાન જોરમાં છે તો પાકિસ્તાન પણ કેન્દ્ર સ્થાને છે. તાલીબાન જો અફઘાનિસ્તાન પર બળજબરી કરે તો પાકિસ્તાનને લાભ નહીં થાય. પાકિસ્તાનને ભારતનો અફઘાનિસ્તાન પર શું પ્રભાવ છે તે જાણવામાં વધારે રસ હોય તે સ્વાભાવિક છે. વળી કાબુલમાં પણ તાલીબાનીઓનું જ રાજ હોય તેવું પાકિસ્તાન ઇચ્છે તેવી પૂરી શક્યતા છે. જો કે પાકિસ્તાનમાં એટલી ક્ષમતા છે કે નહીં કે તેઓ અમેરિકાની વિદાય પછીના અફઘાનિસ્તાનને ઘડી શકે તેની કોઇ ગેરંટી કે સ્પષ્ટતા નથી.

ભારતે ક્યારે ય પણ તાલીબાનનો અફઘાનિસ્તાનમાં મહત્ત્વનો રોલ છે તે બાબત નકારી નથી. તાલીબાન સાથે વાટાઘાટોમાં ભારતે ત્રણ બાબતો સાચવવી રહી. પહેલું તો અફઘાનિસ્તાનમાં પોતાનાં રોકાણ બચાવવા, બીજું કે ભાવિ તાલીબાની શાસકો રાવલપીંડીની પ્યાદા બનીને ન રહી જાય અને ત્રીજું કે પાકિસ્તાનની મદદથી ખડા થયેલા આતંકી જૂથોને તાલીબાનનો ટેકો ન મળે. આ પહેલાં તાલીબાનને ગણતરીમાં નહીં લઇને ભારતે તગડી કિંમત ચૂકવી છે, હવે શું વ્યૂહરચના અપનાવાય છે, એ જોવું રહ્યું.

અફઘાનિસ્તાનમાંથી ચાલી નિકળેલા યુ.એસ. સૈન્યએ ત્યાં ૩.૫ મિલિયન જેટલી તો વસ્તુઓ રહેવા દીધી છે જેમાં પાણીની બોટલ, એનર્જી ડ્રિંક્સ અને રેડી મેડ મીલ્સનો સમાવેશ થાય છે. વળી સિવિલિયન વાહનોની કતારો પણ છે પણ એકેયમાં ચાવી નથી કે ચાલુ કરી તેનો કોઇ ઉપયોગ કરી શકાય. ઘણાં સશસ્ત્ર વાહનો પણ અહીં પાર્ક કરાયેલાં છે. એક લાખ જેટલા લશ્કરી સૈનિકો રાતોરાત અહીંથી ચાલ્યા ગયા છે. અફઘાની સૈનિકોને એ વાતનો આઘાત લાગ્યો છે કે વીસ વર્ષના આ સંબંધોને તેમણે એટલા ય ગણતરીમાં ન લીધા કે તેમની સાથે આગલી રાતે પેટ્રોલિંગ કરનારા અફઘાની સાથી સૈનિકોને પણ તેમણે જાણ ન કરી.

બાય ધી વેઃ

અમેરિકન સૈન્ય જે વિસ્તારોમાંથી ખસી ગયા ત્યાં તેમણે ઇલેક્ટ્રીસિટી બંધ કરી દીધી. જતાં પહેલાં અફઘાન કમાન્ડરને જાણ ન કરી. યુ.એસ. સૈન્યની વિદાયના બે કલાક પછી તેમને સવારે સાત વાગ્યાની આસપાસ ખબર પડી કે યુ.એસ. સૈન્ય ત્યાંથી બિસ્તરાં પોટલાં લઇને ચાલ્યું ગયું છે. તેઓ એરબેઝ પર પહોંચે અને પરિસ્થિતિ સંભાળે ત્યાં સુધીમાં તો લૂંટફાટ કરનારાઓની ટોળકી ત્યાં પહોંચી ગઇ અને ખાલી પડેલાં બધાં બરૅક્સ તથા સ્ટોરેજ ટેન્ટ્સ ખેદાન મેદાન કરી નાખ્યા. તાલીબાનનો આતંક ઉત્તર અફઘાનિસ્તાનમાં તો ચાલી જ રહ્યો છે અને અચાનકથી થયેલી આ એક્ઝિટને કારણે અફઘાની સૈન્ય પર નવી જ જવાબદારી આવી ગઇ છે. બીજું એક બાય ધી વે એ કે આ લખતાં લખતાં મેં ૨૦૦૭માં કાબુલમાં દોઢ મહિનો ગાળ્યો તેની બધી જ યાદો તાજી થઇ ગઇ પણ, વો કહાની ફિર કભી.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”,  11 જુલાઈ 2021

A question often raised among Gujarati NRIs at parties and elsewhere is:  How to preserve the Gujrati culture if children don’t learn the language of their parents and grandparents?  The obvious reason children don’t speak Gujrati, much less read or write, is that adults don’t speak the language at home.  Sadly, this is true among the well educated families in India as well.  It is the same everywhere: in colleges and universities, at public gatherings, as well as in conversations with friends and acauaitances. Pick up any issue of Chitralekha, a widely circulated Gujarati magazine and you will see in it a language that is an easy mixture of Gujarati and English with English words sprinkled almost every other sentence. There is even a name for this new language–Gujlish. It is prevalent all over TV and radio programs and in print media.  Listen, for example, the popular Gujarati radio show by RJ Devaki just for a few minutes and you will hear conversations that are in half Gujarati and half English and sometimes mostly in English while her audience consists mostly of Gujaratis.

We have a country in which English still predominates in our professional lives long after the British left India some seventy five years ago.  Our constitution is written in English.  We do most of our work at the Federal level in English.  High court lawyers as well as our parliamentarians exhort each other in English.  Our best newspapers are printed in English.  Our best professional books are written in English. Most of our higher education is in English.  Our major corporations do their business in English.  It is imperative that a candidate be fluent in English to secure a high paying corporate job. The same would be true of any of the senior civil service jobs.  All this English predominance necessitates that parents send their children to English medium schools to improve their employment prospects and social standing.  Gujarati medium schools are surely there in villages and small towns, but they are almost non-existent in major cities like Mumbai that was once a bustling center of Gujarati education, language and literature. Now, it is not that uncommon to find Gujarati children in major cities who would be unable to read or write Gujarati because they have had their education in English medium schools.

If Gujarati language has eroded in Gujarat itself, why should it be any different in the UK, USA, Canada and Australia where Gujaratis have migrated over the past half century or more?  In these countries, children are surrounded by English which has become their first language.  It is what they hear when they watch their TV shows or play in the neighborhoods and what they are taught in schools and colleges.  English is what they read, write and speak as they move into a world beyond their homes.  It is unrealistic to expect them to be conversant with  Gujarati which for all practical purposes is a foreign language to them much like French or Italian.  Any forced attempt to impose Gujarati on them would be counterproductive. Even if they were to speak Gujarati at home imitating their elders, their rudimentary familiarity of the language will surely evoperate once they leave home and start their own families.

That is not to say that they should not learn Gujarati, a language of their parents and grandparents, if they do so voluntarily.  Indeed, a few selected American universities do teach Gujarati as a foreign language and a limited number of Gujarati students enroll in them.  Similarly, Gujarati Literary Academy of North America and Gujarati Sahitya Academy in the UK are doing admirable work to preserve Gujarati language and literature.  Gujrarati journals such as Opinion in the UK and Gurjari in the U.S. heroically provide a platform for Diaspora Gujarati writing.  Further, several radio and TV channels broadcast their programs in Gujarati in these countries as well as in Australia that work hard to keep the language alive thousands of miles away from home.  These and other valiant efforts, however, are limited in their scope.  They cater primarily to the first generation immigrants and should not be viewed as a panacea for the preservation of Gujarati culture and way of life abroad.

What’s Gujarati culture anyway?  What makes us Gujaratis?  We are Gujaratis because we behave in certain ways.  Our social mores, norms, attitudes, likes and dislikes, family values, religion and rituals; in short, the way we behave both at home and outside is what defines us as Gujaratis. This Gujarati way of life is passed on from generation to generation.  Children learn from their elders.  They see how adults beahve and learn from them. They observe and imitate.  If adults behave badly routinely in a household, it is quite likely that the children would behave accordingly.  This is independent of language.  Bad behavior spoken in Gujarati or English is still the same bad behavior.  Thus we should not be excessively worried about the erosion of Gujarati language as we should be worried about bad bahavior.

A few examples would suffice to assure us how Gujarati way of life–culture, if you like–is likely to survive even in the Western countries such as the USA. Nothing signifies Gujarati culture more than the traditonal annual Navratri Raas Garba.  If we were to visit any large American ciy during the Navaratri days, we would find hundreds of festively dressed young Gujaratis joyously dancing to the tune of Gujrati raases.  This annual ritual in urban America could rival any such event held in Surat, Vadodara, Ahmedabad or any other Gujarati city.  Yet, it should be noted that youngsters in America would hardly know the words or the meaning of the raas they are exhuberenlty dancing.

These youngsters go to Hindu places of worship in America, at the urging of their parents.  However, they would not know the words or significance of aarati they would sing with their parents and other worshippers.  Most Gujarati youths would prefer an Indian wedding ceremony with all its glitter and gold.   Though it is highly unlikely that either the bride or the groom would understand a word of what the officiating priest is chanting as he pronounces them man and wife.

More than the rituals in which the young American Gujaratis enthusiastically participate, their adoption of Gujarati values is more instructive.  A cherished Gujarati family value is how we take care of our elders.  In my fifty years of living in the U.S. I have yet to come across a single Gujrati man or woman who would warehouse their elders in a nursing home.  On the contrary, they would go to a great length to provide loving care to their elders at home. That is not to say that there are no Gujarati elders in nursing homes.  Elders might go there voluntarily to relieve children of the extreme burden of incurable diseases.  But in general adult Gujarati American children behave admirably toward their elders and often speak gratefully how their immigrant parents have sacrificed to raise and educate them.

The extraordinary economic success achieved by successive generations of Gujaratis in America shows how well they have preserved their trademark social capital and traditional heritage.  They possess much of the same entreprenuerial genius, industriousness and economic dexterity that their immigrant parents brought with them from home. This remarkable feat was achieved without any strong familiarity with the language.

In the final analysis, we should accept the continuation of Gujarati culture in the U.S. and elsewhere without an inevitable linkage with the language.  Indeed, this has been the story of all immigrant groups in the U.S. who brought with them their native languages.  Gujaratis will not be able to defy the American melting pot that has assimilated and absorbed a hundred other nationalities and their languages.  However, that does not mean that their social Gujarati capital will be washed away.  It is quite likely to survive the way the American Jews among others have preserved their unique culture and way of life but without the language. 

————————————————————————–

Words: 1355

July 9, 2021

4301 Military Road NW, #510, Washington, DC 20015